جیهان
دادگا رۆژی ھەینی لە دانیشتنێکدا تانەکەی "شەمیمە بیگوم"ی تەمەن ٢٤ ساڵی رەتکردەوە بۆ وەرگرتنەوەی رەگەزنامە بەریتانیەکەی. بەڵام دەتوانێت دۆسیەکەی بۆ دادگای باڵا بەرزبکاتەوە.
شەمیمە بیگوم بە رەگەز خەڵکی بەنگلادیشە و رەگەزنامەی بەریتانی ھەبووە، لە تەمەنی ١٥ ساڵی چووە سوریا و پەیوەندی بە تیرۆریستانی داعشەوە کرد و ھاوسەرگیری لەگەڵ تیرۆریستێکی داعش کرد.
ئەو کچە بە بوکی داعش ناوبانگی دەرکرد و دوای شەڕی باھۆز ھاوسەرەکەی دەستگیرکرا و خۆشی لە یەکێک لە کەمپەکانی سوریا دەستبەسەرکرابوو، سێ منداڵیشی لەدەستداوە.
بەھۆی مەترسییەکەی بۆ سەر ئاسایشی وڵاتەکەی، بەریتانیا رەگەزنامە و پاسپۆرتی لێوەرگرتەوە.
ھێزە سەربازییەکانی ماڵتا رایانگەیاند، ئەمڕۆ بەلەمێکی کۆچبەرانی نایاسایی بە ٣٠ کۆچبەرەوە لە نزیک کەناراوەکانی ماڵتا لە دەریای سپی ناوەڕاست نقوم بوو، بەھۆیەوە پێنج کۆچبەر گیانیانلەدەستدا کە چوار پیاو و ژنێکن، ھەشتی دیکە رەوانەی نەخۆشخانە کران، گەڕان بە دوای کۆچبەرانی دیکەدا بەردەوامە.
ھێزە سەربازییەکانی ماڵتا ئاشکراشیان کرد، ئەو بەلەمە لە کاتی ھەڵمەتی رزگارکردنیدا لەناکاو نقوم بووە، رەنگە ھۆکارەکەی بەھۆی لەدەستدانی ھاوسەنگییەوە بوبێت
پێشبینی دەکرێت، کۆچبەرەکان لە لیبیاوە بەڕێکەوتبن و خەڵکی میسر و ئیریتریا و غانا و سوریا بن.
ئارسەر ئینجورون دادوەری دادگای باڵای ویلایەتی نیویۆرک رایگەیاندووە، دوای سەپاندنی سزای دارایی بە بڕی ٣٥٤.٨ ملیۆن دۆلار بەسەر دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی پێشووی لەسەر دۆسێی فێڵکردن و شاردنەوەی راستییەکان لەبارەی قەبارەی سەرمایەکەی بۆئەوەی کەمترین باج بدات، تیمی پارێزەرانی ترەمپ داواکارییەکیان پێشکەشکردووە بە مەبەستی پێداچوونەوە بە سزاکە بۆئەوەی بۆ ماوەی مانگێک جێبەجێکردنی سزاکە دوابخرێت.
وتیشی، جگە لەوەی داواکارییەکەیان رەتکردووەتەوە، پێویستە ترەمپ جگە لەو ٣٥٤.٨ ملیۆن دۆلارەی وەک سزا لە رۆژی ھەینی رابردووەوە بەسەریدا سەپێنراوە، رۆژانە ٨٧ ھەزار دۆلاریش وەک سوود چووەتە سەر سزاکە و لەئێستادا کۆی ئەو پارەیە گەیشتووەتە زیاتر لە ٣٥٥ ملیۆن دۆلار و پێویستە ترەمپ بەرێگەی یاسایی ئەو سزا داراییە بدات.
تۆڕی مافەکانی مرۆڤی کوردستان بڵاویکردەوە، لە نامەیەکی کراوەدا زیاتر لە ٨٠٠ بەندکراوی بەندیخانەی ناوەند ورمێ داوایانکردووە،"پەیمان خانزادە" بەڕێوەبەری بەندیخانەی ناوەندیی ئەو شارە، لە پۆستەکەی دوور بخرێتەوە.
ھاوکات بەندکراوەکان لە نامەیاندا ئاماژەیان بۆ ئەوەکردووە، بەرێوەبەری زیندانەکە نەک تەنیا کێشە بۆ بەندکراوان دروستدەکات، بەڵکو لە ھەندێ حاڵەتدا بنەماڵەکانیش تێکەڵی کێشەکان دەکات، چەندین جار دەستی داوەتە ئازاردان و فشارخستنە سەر بەندکراوان و بنەماڵەکانیان.
لە بەشێکی تری نامەکەدا ھاتووە، بە ھۆی ئەو فشار و ئازارانەوە چەندین بەندکراو لەم مانگانەی دواییدا ھەوڵی خۆکوشتنیان داوە.
جۆ بایدن سەرۆکی ئەمریکا لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوە کردووە، بەھۆی تێپەڕبوونی دوو ساڵ بەسەر دەستپێکردنی ھێرشەکان بۆسەر ئۆکراین و گیانلەدەستدانی ئەلێکسی ناڤالنی سەرکردەی ئۆپرزسیۆنی روسیا، لە چەند رۆژی داھاتوودا پاکێجێکی نوێی سزای توند بەسەر رووسیادا دەسەپێنێن، کە سزاکە زیاتر لە ٥٠٠ کەسایەتی و لایەنی رووسیا لە ١١ تا ٢٦ وڵاتی جیاواز دەگرێتەوە و سەرجەم سامانەکانیان بلۆک دەکرێن و بێبەشیش دەکرێن لە وەرگرتنی ڤیزای چونە ناو ئەمریکا، ھەندێک لەو کەسایەتی ولایەنانەش بەھۆی پەیوەندییان بە گیانلەدەستدانی ناڤالنی سزا دەدرێن.
راشیگەیاندووە، سزاکان زۆربەی کەرت و بوارەکانی روسیا دەگرێتەوە بەتایبەتی کەمکردنەوەی داھاتی کەرتی وزە و کۆمپانیاکانی تەکنەلۆژیا و پەیوەندی و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و سیستمی زانیاری و پارەدان و تەنانەت دوو پەیامانگای وەرزشیش دەگرێتەوە، ھاوکات وەزارەتی بازرگانی ئەمریکاش سزا بەسەر ٩٣ کۆمپانیای تری روسیادا دەسەپێنێت.
جولی کۆزاک بەڕێوەبەری پەیوەندییەکان لە سندوقی نەختی نێودەوڵەتی رایگەیاندووە، ئێستا لە وڵاتانی ئەوروپا کاریگەرییەکی کەم دەبینرێت لەسەر بەرھەمھێنان و ئابووری لە کەرتی کشتوکاڵیدا، بەڵام بەردەوامی خۆپیشاندان و ناڕەزاییەکانی جوتیاران کاریگەری زۆر گەورە و خراپی لەسەر نرخی بەروبوومە خۆراکییەکان دەبێت، ئەگەر زیاتریش بەردەوام بێت و داواکارییەکانیان جێبەجێنەکرێت نرخی خۆراک زۆر زیاتر بەرزدەبێتەوە.
بەڕێوەبەری پەیوەندییەکان لە سندوخی نەختی نێودەوڵەتی داوای لە وڵاتانی ئەوروپاش کردووە، خۆپیشاندان و ناڕەزاییەکانی جوتیاران بە ھەند وەربگرن و داواکارییەکان جێبەجێبکەن، چونکە جگە لەوەی رێگە بە ھاوردەکردنی خۆراک نادەن بەھۆی رێگرییەکانیان لەسەر سنورەکان، ھیچ بەرھەمێکیش ناخەنە بازاڕەکانەوە و ئەوەش کاریگەری زۆری لە بەرزبوونەوەی نرخی خۆراک دەبێت.
میدیاکانی ئوسترالیا بڵاویانکردووەتەوە، توێژەرانی بواری تەندروستی ئەو وڵاتە لە نوێترین توێژینەوەیاندا کە لە سەر زیاتر لە ٩٩ ملیۆن کەس لە ھەشت وڵات ئەنجامیانداوە، بۆیان دەرکەوتووە زۆربەی ئەو کەسانەی ڤاکسینی ئەسترازینیکایان وەک دژە ڤایرۆسی کۆرۆنا بەکارھێناوە، دوو کاریگەری خراپ لەسەر جەستیان دەرکەوتووە کە بریتییە لە ھەوکردنی مێشک و دڕکە پەتک.
ئاماژە بەوەشکراوە، بەپێی ئەنجامەکانی توێژینەوەکە کاریگەری و لایەنە باشەکانی ڤاکسینی ئەسترازینیکا لەسەر جەستەی مرۆڤ زۆر زیاترە لە کاریگەرییە خراپەکانی، ئەو دوو جۆرە ھەوکردنەش بە کاریگەری لاوەکی دادەنرێن و دەتوانرێت چارەسەر بکرێت.
کۆمەڵەی تێل ماما کە چاودێری کردە و توندوتیژییەکان دەکات بەرامبەر موسڵمانان لە بەریتانیا، لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوە کردووە، لەسەرەتای ھەڵگیرسانی شەڕی نێوان بزوتنەوەی حەماس و ئیسرائیلەوە لە حەوتی تشرینی یەکەمی ساڵی رابردووەوە، ئامارەکانی کردەوەی توندوتیژی بەرامبەر موسڵمانان لە شارەکانی بەریتانیا زۆر زیادیکردووە و گەیشتووەتە سێ ھێندە بەرارود بە چەند ساڵی رابردوو.
راشیگەیاندووە، لە حەوتی تشرینی یەکەمی ساڵی رابردووەوە تا حەوتی ئەم مانگە دوو ھەزار و ١٠٠ کردەوەی توندوتیژی بەرامبەر موسڵمانان لە بەریتانیا تۆمارکراون و ئەوەش رێژەیەکی زۆر بەرزە و نابێت قبوڵ بکرێت، داواشی لە لایەنە سیاسییەکان و دەسەڵاتدارانی ئەو وڵاتە کردووە ئەو ئامارانە بەجددی وەربگرن و گفتوگۆی لەسەر بکەن و بە ئاراستەی کەمکردنەوەی نەھێشتنی توندوتیژی بەرامبەر موسڵمانان پلانێکی بەھێز دابڕێژن.
ما شینمین، راوێژکاری یاسای وەزارەتی دەرەوەی چین رایگەیاند، خەڵکی فەڵەستین مافی ئەوەیان ھەیە ھێز بەکاربھێنن بۆ بەرەنگاربوونەوەی ستەمی بیانی و بەدەستھێنانی مافەکانیان کە دامەزراندنی دەوڵەتی فەڵەستینە.
ئاماژەی بەوەشکردووە، بەرەنگاری فەڵەستینیەکان و حەماس کردەوەی تیۆرستی نین، بەڵکو خەباتی چەکدارین بەشێوەیەکی یاسایی و چەندین نەتەوە لە رێگەی بەرگریکردن و خەباتی چەکدارییەوە خۆیان لە داگیرکەران رزگارکردووە.
دەشڵێت، پێویستە ئیسرائیل پێشێلکاری دژی یاسا نێودەوڵەتیەکان رابگرێت و سەرجەم چالاکییەکانی بۆ ئاوارەکردنی فەڵەستینیەکان رابگرێت کە ئەمانە دژی پەیماننامەی نێودەوڵەتین.
پارتی یەکسانی و دیموکراسی گەلان (دەمپارتی) لەبارەی دۆخی زمانی دایک لە تورکیا نامەیەکی ئاڕاستەی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەروەردە و زانست و ڕۆشنبیری (یونسکۆ) کرد و داوایکرد رێکخراوەکە لێکۆڵینەوە لە رێکارەکانی ئەنقەرە دەستپێبکات کە دژی قسەکردن بە زمانی دایک پەیڕەویان دەکات.
لە نامەکەدا ئاماژە بەوەشکراوە، گەلانی کورد، عەرەب، سریان، ئەرمەن و چەرکەز و لاز لە تورکیا بەشێک نین لە زمانی پەروەردە و فێرکردن و کار بۆ زیاتر لاوازکردنیان دەکرێت، ئەوەش پێچەوانەی بڕگەی سەرەکی نەتەوە یەکگرتووەکان بە مافی خوێندن بە زمانی دایک کە بە یەکێک لە مافە سەرەتاییەکانی مرۆڤ داناوە.
دەمپارتی لەسەر دۆخی زمانەکانیش لە تورکیا، داوای لێکۆڵینەوە و بەدواداچوونی لە یۆنیسکۆ کردووە.
تێدرۆس گێبرێسس بەڕێوەبەری رێکخراوی تەندروستی جیھانی بە رۆژنامەنووسانی راگەیاند، ئەوان داوای ئاگربەستێکی مرۆیی بەپەلە و گەیاندنی یارمەتییە مرۆییەکانیان بۆ ھاووڵاتیانی غەززە کردووە، چونکە لەئێستادا غەززە بووەتە ناوچەی مەرگ و بەشێکی زۆری ناوچەکەش وێرانبووە.
ئەوەشی خستووەتەڕوو، زیاتر لە ٢٩ ھەزار مرۆڤ کوژراوە و ژمارەیەکی زۆریش بریندارن، بەدخۆراکیش لە ناوچەکەدا بە خێراییەکی زۆر لە پەرەسەندندایە.
بەرەبەیانی ئەمڕۆ چەند ناوچەیەکی باشوری خۆرئاوای خان یونس لەلایەن سوپای ئیسرائیلەوە بە چڕی بۆردومان کراون و دەنگی چەند تەقینەوەیەکیش بیستراون.
ھاوکات ھێزەکانی سوپای ئیسرائیل لە ناوەڕاستی شارەکەدا چەند خانوویەکیان تەقاندووەتەوە و دوکەڵێکی زۆر بەرزبووەتەوە.
ھەروەھا ھێزەکانی ئیسرائیل دەوروبەری کەمپی نوسەیراتیان بۆردومانکردوە و فڕۆکە ئیسرائیلیەکان بەردەوام بە ئاسمانی ناوچەکەدا دەسوڕێنەوە.
ئاژانسی ھەواڵی فەڵەستینیش بڵاویکردەوە، لەچەند بۆردومانێکی ئیسرائیلدا بۆ سەر چەند ماڵێک لە شاری رەفەح، سێ کەس کوژراون و ژمارەیەکی دیکەش برینداربوون.
موسا ئەبو مەرزوق، ئەندامی مەکتەبی سیاسی بزووتنەوەی حەماس رایگەیاندووە، رەنگە لە ئایندەیەکی نزیکدا پێشکەوتنی گەورە ھەبێت سەبارەت بە دانوستانەکانی ئاگربەست لە کەرتی غەززە.
مەزروق بە کەناڵی ئەلغەدی راگەیاندووە، راگرتنی کۆمەڵکوژی و گەڕانەوەی ئاوارەکان بۆ باکووری کەرتی غەززە دوو مەرجە کە حەماس لە کاتی دانوستانەکاندا پابەند دەبێت پێیانەوە.
ئەبو مەرزروق پشتڕاستی کردەوە بزووتنەوەکەی مەرجی بۆ ئازادکردنی ٥٠٠ زیندانی فەلەستینی بەرامبەر ھەر بارمتەیەکی ئیسرائیلی داناوە، ئاماژەی بەوەشداوە نەکشانەوەی ھێزەکانی ئیسرائیل بەتایبەتی لە میحوەری سەڵاحەدین و رێگای رەشید، بەربەستی سەرەکی دانوستانەکانە.
ئەو ئەندامەی حەماس دەڵێت، سەرنجی بزوتنەوەکە لەمکاتەدا ئاگربەست و گەڕانەوەی ئاوارەکانە بۆ باکووری کەرتی غەززە، دووپاتیشیکردووەتەوە حەماس حوکمڕانی کەرتی غەززە بە کۆتایی دەسەڵاتی خۆی نابینێت، کە لە رابردودا ئیسرائیل بە مەرجی سەرەکی لە دانوستانەکانیان داینابوو، ھەربۆیە لەگەڵ حکومەتێکی فەلەستینی شایستەدایە بۆ بەڕێوەبردنی شارەکە لە داھاتوودا.
لە بەیاننامەیەکدا حوسییەکانی یەمەن دوپاتیانکردەوە، تا ئەوکاتەی ئاگربەست لە غەززە دەکرێت، رێگا نادەن ئەو کەشتیانەی کە بە تەواوی یان بەشێکی خاوەندارێتیان بۆ ئەمریکا و بەریتانیا و ئیسرائیل دەگەڕێتەوە، بە دەریای سوور و کەنداوی عەدەن و دەریای عەرەبیدا تێپەڕببن.
ئەوەش لەکاتێکدایە ھێزی دەریایی فەرەنسا رایگەیاند، لە دەریای سوور دوو فڕۆکەی بێفڕۆکەوانیان تێکشکاندووە کە لە یەمەنەوە ئاڕاستەیان کرابوون.
لە ١٩ی تشرینی دووەمی رابردوەوە حوسییەکان ھێرشەکانیان بۆ سەر کەشتییە بازرگانییەکان لە دەریای سوور و دەریای عەرەبی دەستپێکردووە کە گومانیان ھەیە پەیوەندییان بە ئیسرائیلەوە ھەبێت یان بەرەو بەندەرەکانی ئەو وڵاتە بڕۆن، ئەوەش بۆ پشتیوانی لە کەرتی غەززە کە لە ٧ی تشرینی یەکەمی ساڵی رابردوەوە رووبەرووی ھێرشی بەرفراوانی ئیسرائیل بوەتەوە.
بایدن لە میانی رێوڕەسمێکدا بۆ کۆکردنەوەی کۆمەک لە کالیفۆرنیا رایگەیاند، کەسێکی شێتمان وەک پوتن ھەیە، کە دەبێت ھەمیشە ترسی ھەڵگیرسانی جەنگی ئەتۆمییان ھەبێت.
پێشتریش بایدن لەچەند بۆنەیەکی جیاوازدا، پوتنی بە خوێنڕێژ و تاوانباری جەنگ وەسف کردووە، بە تایبەت دوای دەستپێکردنی ئۆپراسیۆنەکەی روسیا بۆ سەر ئۆکراین.
وەزارەتی دەرەوەی روسیاش لە راگەیەندراوێکدا لە ساڵی رابردوو لەسەر ئەو وەسفانەی بایدن رایگەیاندبوو، ئەو لێدوانانە پەیوەندییەکانی ئەمریکا و روسیا دەخاتە سەر لێواری رووخان. کرملینیش وەسفەکانی بایدن بە سوکایەتی بۆ سەر کەسایەتی پوتن ناوبردووە.
ئاژانسی رۆیتەرز لە زاری رافائیل گروسی بەڕێوەبەری گشتی ئاژانسی نێودەوڵەتی ئەتۆم بڵاویکردووەتەوە، ئێران بەردەوامە لەسەر پیتاندنی یۆرانیۆم بەشێوەیەک کە زۆر زیاتر لە پێداویستییەکانی بۆ مەبەستی بازرگانی یۆرانیۆم دەپیتێنێت و بەنیازیش بووە مانگی داھاتوو بۆ گفتوگۆ لەبارەی پەیوەندییەکانی نێوان تاران و ئاژانسی وزە سەردانی ئێران بکات، بەڵام دەسەڵاتدارانی ئێران رێگەیان پێنەداوە.
لە بەرامبەریشدا محەمەد ئیسلامی سەرۆکی رێکخراوی وزەی ئێران رایگەیاندووە، بەھۆی زۆری کارەکانیان و سەرقاڵییان، نەیانتوانیووە رێگە بدەن بۆ مانگی داھاتوو بەڕێوەبەری گشتی ئاژانسی نێودەوڵەتی ئەتۆم سەردانی تاران بکات، بەڵام بانگھێشتنامەیەکی ئاراستە کراوە بۆ بەشداریکردن لە کۆنفرانسێکی نێودەوڵەتی تایبەت بە وزە کە لە مانگی ئایاری داھاتوودا لە تاران بەڕێوەدەچێت.