کوردستان
ئاماژەی بەوەشکردووە، بڕگەیەکی تری کۆبوونەوەکە گفتوگۆ لەبارەی پێداچوونەوە بە میکانیزمی کارکردن لەناو حکومەتی ھەرێم، بە ئاراستەی برەودان بە لە ئەستۆگرتنی لێپرسراوێتی و باشتر راییکردنی کارەکان و جێبەجێکردنی بڕیارەکانی ئەنجومەنی وەزیران دەکرێت و ھەروەھا بڕگەیەکی تر تایبەت دەبێت، بە رەشنووسی (پەیڕەوی ناوخۆی بازرگانی و تۆمارنامەی بازرگانی لە ھەرێمی کوردستان – عێراق) و رەشنووسی پڕۆژە یاسای نوێی وەزارەتی شارەوانی و گەشتوگوزار لە ھەرێمی کوردستان دەخرێنەڕوو، بۆ دەنگدان لەسەریان.
فەرمانگەی میدیا و زانیای ئاشکراشیکردووە، بڕگەی کۆتاییش پێشنیاری وەزارەتی کشتوکاڵ و سەرچاوەکانی ئاو دەبێت، تایبەت بە ھەڵگرتنی رەسمی گومرگی لەسەر ئاژەڵی ھاوردەکراو لە مانگی رەمەزانی پیرۆز، بەھۆی بەرزبوونەوەی نرخی گۆشتی سوور لە بازاڕەکانی ھەرێم دەخرێتەڕوو.
موقەدەمی هاتووچۆ، شاپور تەیمور لێپرسراوی مەفرەزەكانی ناوشار لە لێدوانێكدا بۆ كوردسات نیوز رایگەیاند، لەسەر سكاڵای هاووڵاتیان، لیژنەی ئەمنی سلێمانی هەڵمەتی دەستبەسەرداگرتنی ماتۆڕسكیلی بێ سەرەتا و بێ مۆڵەتی دەستپێكردووە، وتیشی، هەڵەمەتەكە بەردەوام دەبێت تا ئەو كاتەی دیاردەكە بنبڕدەكرێت یاخود كەمدەكرێتەوە.
جەلال نوری سەرپەرشتیاری ئیدارەی گەرمیان لە کۆنفرانسێکی رۆژنامەوانیدا رایگەیاند، دوای کۆبوونەوەیان لەگەڵ یەکە ئیدارییەکان و وەرگرتنی داتای تەواوی باران بارین بۆ ئەمساڵ وشکەساڵی رادەگەیەنن، بەمەش لە زۆر رووەوە زیانی زۆر بەر گەرمیان دەکەوێت بەتایبەتی کشتوکاڵ و ژینگە.
وتیشی، ئەمە دووەم ساڵە گەرمیان دووچاری وشکەساڵی دەبێتەوە و بۆ ئەمساڵیش کاریگەرییەکان خراپتر دەبن بەراورد بە ساڵی رابردوو، بە پێی ئاماری بەرێوەبەرایەتی گشتی کشتوکاڵی گەرمیان زیاتر لە ١٣٥ ھەزار دۆنم زەوی کشتوکاڵی و بەروبوومی ماسی زیانیان پێدەگات و کاریگەری لەسەر چۆڵ بوونی گوندەکان دەبێت بەھۆی ئەوەی بیرەکانیان وشک دەبێت و مەترسی سەرھەڵدانی چەندین نەخۆشی دەکرێت.
سەرپەرشتیاری ئیدارەی گەرمیان راشیگەیاند، لە داھاتوویەکی نزیکدا لەگەڵ یەکە ئیدارییەکاندا راپۆرێک ئامادەکان و ئاڕاستەی حکومەتی دەکەن بۆ داواکردنی بودجەیەکی پێویست و بەپەلە بۆ بەھاناوەچوونی ھاوڵاتیانی شار و گوندەکانی سنوری گەرمیان و داوا لە رێکخراوە نێودەوڵەتییەکانیش دەکەن بەھانایانەوە بچن تا بتوانن رووبەڕووی وشکەساڵی ببنەوە.
غالب جبوری بەڕێوەبەری پۆلیسی کۆمەڵگا وردەکاری رایگەیاند ، کێشەی منداڵەکانیان چارەسەرکردوە دوای ئەوەی منداڵەکانیان ھەڵگرتووەتەوەو بۆ ناو خێزانی خۆیان گێراویانەتەوە.
غالب جبوری وتیشی، کاتێک مناڵەکانیان دۆزیوەتەوە لەرەوشێکی ناجێگیردابوون و پێداویستی فریاگوزارییان بۆ دابینکردون.
وەزارەتی تەندروستی حکومەتی ھەرێمی کوردستان رایگەیاند،پاش بڵاوبوونەوەی دەنگۆی پیسبوونی ھەندێک لە بەرھەمەکانی نەستەلەی کیندەر لە جۆری Kinder Surprise MAX بە باج نەمبەری L٠٠٤L٠٣ وە L٠٠٥L٠٣-AD کە لەوڵاتی بەلجیکا بەرھەم ھێنرابوو بە بەکتریای سالمۆنێلا کە ڕێکەوتی بەسەرچوونیان ١/١٠/٢٠٢٢، بریاریاندا لێکۆڵینەوبکەن لە سەرچاوەی ئەو بەرھەمە لە ھەرێمی کوردستان و دەستنیشانکردنی کۆمپانیای ھاوردەکار و دابەشکەر وە دیاریکردنی خالە سنووری یان فرۆکەخانەکان کە لێوەی ھاوردە دەکرێت.
ئاماژەی بەشکردووە، بڕیاری کێشانەوەی ھەموو بەرھەمەکانی کیندەر و قەدەغەکردنی ھاوردەکردنی ئەو بەرھەمانە بە باج نەمبەری ئاماژەپێکراو بۆ ناو ھەرێمی کوردستان لە خاڵە سنوریەکان و فرۆکەخانەکان تا یەکلایکردنی ئەو بابەتە لەوڵاتە پەیوەندیدارەکان.
وەزارەتی تەندروستی بریاری وەرگرتنی نموونەی پشکنین لەو بابەتانە بەشێوەی ھەڕەمەکی وە پشکنینکردنیان بۆ دڵنیابوون لە شیاوبوون و سەلامەتی داوە و داواش دەکات کاردانەوەی بەپەلە ئەنجام بدرێت لە ڕێگەی تیمەکانی تەندروستی بەڕێوەبەرایەتی خۆپارێزی و پاراستنی تەندروستی بۆ جێبەجیکردنی ئەو بڕیارانە.
لەبارەی ئەو یاسایانەی پەیوەندییان بە ھەڵبژاردنەکانی پەرلەمانی کوردستانەوە ھەیە د. ڕێواز فایەق سەرۆکی پەرلەمانی کوردستان رایگەیاند، ئەوان سوورن لەسەر ئەوەی دەبێت ڕێککەوتن و سازان لە نێوان لایەنە سیاسییەکان بکرێت، ھەڵبژاردن بابەتێکی گرنگ و ھەستیارە، پەیوەندی بە نەخشەی سیاسی ئایندەی ھەرێمی کوردستانەوە ھەیە، پرۆسەکە پێویستی بە دروستبوونی متمانەیە لە نێوان لایەنە سیاسییەکان.
دەشڵێت،"لەم ڕووەوە ئەرکی ئێمەیە کە ھۆکاری لێکنزیکبوونەوەی لایەنەکان و پارێزگاری ئەم سەقامگیرییە بین کە لە کوردستاندا ھەیە".
کاروان فەیسەڵ بەرێوەبەری بنکەی تەندروستی سیدەکان بە کوردسات نیوزی راگەیاند، سەر لەبەیانی ئەمڕۆ ئاگادار کراینەوە لە بوونی تەقینەوەی مینێک بە ھاوڵاتییەکدا.
وتیشی، ئەم ھاوڵاتییە بە مەبەستی کۆکردنەوەی گژوگیا بەھارییەکان سەردانی دەڤەری برادۆستی کردووە و مینێکی پیادا تەقیوەتەوە قاچێکی لەدەستداوە .
ئەو ھاوڵاتیە ناو سامی جەوەر حمدامین دانیشتوویی گوندی دێلزیان سەر بە ناحیەی دیانا، ئەمە لەکاتێکدایە لەمانگی رابردوو ھاولاتییەکی تر بەھۆی مینەوە لە برادۆست قاچێکی لەدەستدا .
لە سنووری برادۆست لەنێوان شەری ئێران عێراق چەندین کێڵگەی مین ڕێژ کراوە وتائێستاش ٦٥ کێڵگەی من ڕێژکراو لەوسنوورە ماوە.
بەرێوەبەرایەتی پۆلیسی پارێزگای ھەولێر لە روونکردنەوەیەکدا ئاماژەی بەوەکردووە، بەرەبەیانی ئەمڕۆ سەعات ٩:١٥ خولەکی بەیانی ئاگادارکرانەوە بەبوونی ڕووداوێکی تەقەکردن لە مەیدانی ئاژەڵان، دەستبەجێ تیمێکی بەڕێوەبەرایەتی پۆلیسی پارێزگای ھەولێر گەشتنە شوێنی ڕووداو و دەستیان بەلێکۆڵینەوە کرد و دەرکەوت کەوا لەئەنجامی تەقەکردنەکە دوو کەس بریندار بوونە بە ناوی رەشید زێڕۆ محەمەد تەمەن ١٩ ساڵ و فەردین محەمەد تەمەن ٢٥ ساڵ.
راشیگەیاندووە، ھۆکاری شەڕە تەقەکە بۆ کێشەیەکی کۆنی کۆمەڵایەتی دەگەڕێتەوە، پەڕاوی لێکۆڵینەوە بۆ رووداوەکە کراوەتەوە و پۆلیس سەرقاڵی لێکۆڵینەوەیە وە لەئایندەیەکی نزیکدا زانیاری زیاتر دەخەینەڕوو.
بەڵام دوای ساڵێک و شەش مانگـ لە بەندکردنیان، ئەمڕۆ لە دانیشتنێکی تایبەتدا دادگای تێھەڵچوونەوەی ناوچەی دھۆک بڕیاریدا بە ئازادکردنی ھەردوو چالاکوانەکە.
پارێزەرانی کەیسی دەستگیرکراوانی بادینان ئەمڕۆ لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانیدا رایانگەیاند، بڕیاری ئازادکردنی ئەو دوو چالاکوانە دوای ئەوە دێت تۆڕی پارێزەران بڕیاری دادگایان بۆ کەمکردنەوەی سزای ئەو چالاکوانانە تەمیزکردەوە.
بەھۆی تەمیزکردنەوەی سزای چالاکوانەکان، ماوەی بەندکردنەکەیان بۆ دوو ساڵ کەمکرایەوە و ئەمڕۆ دوای ساڵێک و شەش مانگـ ھەردووکیان ئازاد کران.
ھێزە ئەمنییەکانی بادینان بۆ کپکردنی دەنگی ئازاد و ناڕەزایی ھاوڵاتیان سیاسەتی ترساندن و تۆقاندنیان گرتۆتەبەر و دەیان رۆژنامەنوس و مامۆستا و چالاکوانی مەدەنی لە سنورەکە لەسەر ئازادی رادەربڕین و داواکردنی مافی ھاووڵاتیان لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانەوە دەستگیرکراون.
رێکخراوەکانی مافی مرۆڤ و چالاکونان ھێزە ئەمنییەکانی بادینان تۆمەتبار دەکەن بە ھەڵبەستنی تۆمەت بۆ سزا دراوەکان و دەڵێن دوای تێپەڕبوونی چەندین مانگ ھێشتا زۆربەیان دادگایی نەکراون و دۆسییەکانیان یەکلانەکراوەتەوە.
ئەو سەرچاوەیە وتیشی گومانیان وایە باری دەروونی تۆمەتبارەکە تەواو نیە و لە بارەی ناسنامەی ژنەکەش دەڵێت ژنەکە کوردە و ناوی "دایک حوسێنە."
مەکتەبی ڕاگەیاندنی بزوتنەوەی ئیسلامی کوردستان ڕایگەیاند، دەزگا ئەمنییەکانی پارتی ڕێگرییان لە وتەبێژی ڕەسمی بزووتنەوەی ئیسلامی کردووە لە شوێنی داستانی کۆڕێ لێدوان بدات و باس لە چۆنیەتی داستانەکە بکات.
ئەوەش لە کاتێکدایە بزووتنەوەی ئیسلامی لە ١١-٤-١٩٩١ بەشداری کارایی ھەبوو لە شەڕی کۆڕێ بەرامبەر ڕژێمی بەعس و دوو شەھیدیشی لەو داستانەدا ھەبوو بە ناوەکانی "مەلا عومەر مستەفا" فەرماندەی سەربازیی بزووتنەوەی ئیسلامی و "عوسمان خۆشناو" پێشمەرگەی بزووتنەوەی ئیسلامی.
دەقی ڕاگەیەندراوەکەی مەکتەبی سیاسی یەکێتی نیشتیمانی کوردستان:
کەسو کاری قوربانیانی ئەنفال
کۆمەڵانی خەڵکی کوردستان
ئیمڕۆ کە یادی سی و چوار ساڵەی ترسناکترین تاوانی سەدەی بیست تاوانی ئەنفال دەکەینەوە ، وێرای دانەواندنی سەری رێز بۆ رۆحی پاکی گشت ئەو مرۆڤانەی کە بەدڕندانەترین شێوە لەگۆڕە بە کۆمەڵەکاندا گولەباران کران، یان لەبرس و تینوێتیدا لەسەحرا وزیندانەکاندا ژیانیان لێسەندرایەوە.
لەم یادەدا وەبیر ھەموو لایەکی دەھێنینەوە، بەھۆی زۆر و زەوەندیی ئەو زیانەگیانی وماڵی ومەعنەوییانەی کەبەخەڵک وناوچەکانی کوردستان کەوت لەو تاوانەدا، سەرەڕای ھەوڵەکانی سۆراغ و گەڕان بە دوای بێسەروشوێنکراوان و دۆزینەوەی گۆڕە بە کۆمەڵەکان و ئاشکراکردنی ناسنامەی شەھیدەکان و ھێنانەوەی روفاتەکانیان بۆ کوردستان ، بەڵام ھێشتا لە ناساندنی تاوانی ئەنفال وەک جینۆسایدکردنی گەلی کورد لە ئاستی جیھانیدا و قەرەبوکردنەوەی زیاتری ئەوانەی لەو تاوانەدا رزگاریان بوە و ھەروەھا کەس وکاری قوریانیەکان و ئاوەدانکردنەوەی ئەو گوند وناوچانەی بەھۆی پەلامارەکانی ئەنفالەوە زۆرترین زیانیان بەرکەوتوە نەگەیشتۆتە ئاستی رازی بونی ھەموو لایەکمان .
بۆیە لێرەدا جارێکی تر دوپاتیدەکینەوە کە یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان ھەمیشە لەو ھەوڵانەی بەردەوامە کەلەسەرەوە ئاماژەمانپێدا و ھەروەھا بۆ ڕێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی تاوانێکی وەھا بەرامبەر گەلەکەمان ، لە نێوەندە سیاسی و دبلۆماسیەکاندا گشت توانایەکی خستۆتەگەڕ بۆ زامنی زیاتری پارێزگاریکردن لەو مافە دەستوریانەمان کە جێبەجێکراون وکارو ھەوڵی بەردەوام بۆ ئەوانەشی بەدی نەھاتون ، ئەمانەش پێویستیان بە گفتوگۆ و زمانی دیالۆگی بەردەوامە نەک مزایەدەی بێ ھودە کە ببنە ھۆی ھەڵچون و دروست بونی تەنگژەی وەھا کە ئاقارەکەی بەرەو کێشە و ڕودانەوەی کارەساتێکی تر بڕوات و بارگرانی زیاتر لەسەر شانی گەلەکەمان دروست بکات .
ھەر لەم یادە خەمناک و کارەساتبارەدا بەڵێن دووپاتدەکەینەوە ھەموو ھەوڵەکانمان بۆساڕێژکردنی یەکجارەکی برینەکانی ئەنفال و لێکەوتەکانێتی .
مەکتەبی سیاسی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان
بەشیر سەعید لەبارەی ناسنامەی شۆفێرەکە وتی ناوی "میدیا عەبدول رەحیم"ە و کارمەندی تەندروستی کۆیەیە.
ھابیل ئەحمەد بەڕێوەبەری مۆنیومێنتی ئەنفال لە چەمچەماڵ ڕایگەیاند، چالاکییەکە بریتییە لە ھەڵکردنی ٣٤ مەشخەڵ وەک ھێمایەک بۆ بیرەوەری ٣٤ ساڵەی کارەساتەکە.
وتیشی، چالاکییەکە لەلایەن مۆنیومێنتی ئەنفال لە چەمچەماڵ بە ھاوکاری سەنتەری گەنجانی ناحیەی شۆڕش ڕێکخراوە.
پێشتریش ئەدیب لەتیف بەڕێوەبەری گشتی کاروباری شەھیدان و ئەنفالکراوان لە سلێمانی بە کوردسات نیوزی ڕاگەیاند، ئامادەکاری تەواویان کردووە بۆ بەڕێوەچوونی ڕێوڕەسمی ٣٤ ساڵەی ئەنفال.
ڕۆژی ١٤/٤، ٣٤ ساڵ بەسەر تاوانی ئەنفال دژ بە گەلی کورد تێدەپەڕێت، کە بە کوشتنی ١٨٢ ھەزار کورد و ھەروەھا وێران کردنی چوار ھەزار و ٣٠٠ گوندی کۆتای ھات.
ئەنجومەنی وەزیرانی ھەرێم ڕایگەیاند، جەخت دەکەنەوە لە ماف و دەسەڵاتە دەستورییەکانی ھەرێمی کوردستان و داکۆکی لێکردنیان لە چوارچێوەی دەستووری عێراقدا.
لە ڕاگەیەندراوێکدا ئەنجومەنی وەزیران دەڵێت "حکومەتی ھەرێم بەردەوام دەبێت لە گفتوگۆ و دانوستان لە گەڵ حکومەتی فیدراڵ بە ئاراستەی گەیشتن بە ڕێککەوتن لە سەر دۆسیەی نەوت و گاز کە بەرژەوەندی گشتی ھەمووان لەخۆ بگرێت."
ئەنجومەنی وەزیران داواش دەکات بۆ چارەسەرکردنی دۆسیەی نەوت و گاز یاسای نەوت و غازی فیدڕاڵی دەربچوێندرێت و دەڵێت پابەندە بە گرێبەستەکانی لەگەڵ کۆمپانیا نەوتییەکان تا ئەو کاتەی دەگەن بە ڕێککەوتن لەگەڵ حکومەتی فیدراڵ.
ھەر لە کۆبوونەوەیدا، ئەنجومەنی وەزیران بڕیاریدا بە پەسەندکردنی "پەیڕەوی ناوی بازرگانی و تۆمارنامەی بازرگانی لە ھەرێمی کوردستان" و دەڵێت ئامان لێی "ڕێکخستنەوەی ڕێکارەکانی بەدەستھێنانی ناوی بازرگانی و تۆمارکردنی لە تۆمارنامەی بازرگانی و دەستنیشانکردنی لایەنی پەیوەندیدار کە وەزارەتی بازرگانی وپیشەسازی حکومەتی ھەرێمە."
لە کۆبوونەوەکەدا کە ئەمڕۆ چوارشەمە ١٣ی نیسانی ٢٠٢٢ لە ھەولێر بەڕێوەچوو، باس لە دۆخی سیاسی عێراق و ھەرێمی کوردستان کرا و ھەردوولا بۆچوونی خۆیان سەبارەت بە پرۆسەی سیاسی عێراق و ھەوڵەکانی پێکھێنانی حکومەتی نوێی عێراق خستەڕوو.
جێگری سەرۆک وەزیران جەختی کردەوە کە پێویستە لایەنە عێراقییەکان لە پرۆسەی پێکھێنانی حکومەتی نوێی عێراقدا پاراستنی سەقامگیری عێراقیان لەبەرچاوبێت و ھیواشی خواست ھەرچی زووە لێکتێگەیشتنی پێویست لەنێوان لایەنە براوەکانی ھەڵبژاردندا دروست ببێت بۆ پێکھێنانی حکومەتێکی کارا کە بتوانێت لە ئاستی چاوەڕوانی و خواستی ھەموو پێکھاتەکاندابێت.