لە روداوێکی ترسناک و دەگمەندا، پۆلیسی باشوری ئەفریقا توانی پاشماوەی جەستەی بازرگانێکی بێسەروشوێن لە ناو سکی تیمساحێکی زەبەلاحدا بدۆزێتەوە، ئەم  روداوە دوای ئەوە دەستی پێکرد، کە پیاوێکی تەمەن 59ساڵ لە مانگی نیساندا ون بوو.

بەگوێرەی زانیارییەکان، بازرگانەکە ئۆتۆمبێلەکەی لە نزیک روباری "کۆماتی"  دۆزرابوەوە و بەمەش گومانیان بۆ دروست بووە، کە لەلایەن تیمساحەوە کراوەتە ئامانج.

بۆ دۆزینەوەی بازرگانەکە، تیمەکانی پۆلیس ئۆپەراسیۆنەکەیان مەترسیداریان لەناو روبارەکەدا ئەنجامدا، چونکە  پڕ بووە لە تیمساح.

کاپتن یۆهان پۆتگیتەر، سەرکردایەتی تیمێکی کرد بۆ چونە ناو قوڵایی ناوچەی تیمساحەکان و دەستنیشانکردنی ئەو تیمساحەی، کە گومانی لێ دەکرا هێرشەکەی ئەنجام دابێت.

دوای کوشتنی تیمساحە بەئامانج گیراوەکە و گواستنەوەی لەرێگەی هێلیکۆپتەرەوە، بوە جێی سەرنجی میدیاکانی جیهان.

بە گوێرەی زانیارییەکان، دوای هەڵدرینی سکی تیمساحەکە، پاشماوەی جەستەی مرۆڤی تێدا دۆزراوەتەوە و  ئێستا پۆلیس ئەو پاشماوانەی ناردوە بۆ تاقیگەی جنائی تاوەکو لە رێگەی پشکنینی DNAـەوە بە رەسمی ناسنامەی بازرگانەکە پشتڕاست بکەنەوە و کۆتایی بە گومانەکان بهێنن

لە وڵاتێکدا کە جوگرافیاکەی هێندەی کلتوورەکەی فرەچەشن و فراوانە، سوودان تابلۆیەکی دەوڵەمەند لە دابونەریت پێشکەش دەکات.

لەکاتێکدا هۆزەکانی رۆژهەڵات مەیلیان بۆ قاوەیە، هۆزەکانی رۆژئاوا رێگەیەکی جیاواز دەگرنە بەر، لای ئەوان چا تەنها خواردنەوەیەکی رۆژانە نییە، بەڵکو دەروازەیەکە بۆ جیهانێکی پڕ لە رێوڕەسم و سیمبول، کە رەگەکەی دەگەڕێتەوە بۆ پاشایەتییە کۆنەکانی سوودان.

زیاتر لە دانیشتنێک... سیستەمێکی تەواو بۆ "دەوڵەتی چای بچووککراوە"
لێرەدا باس لە دیدارێکی ئاسایی ناکرێت، بەڵکو باس لە "ئەنجومەنی بەرامکە" (مجلس البرامكة) دەکرێت؛ قەوارەیەکی کۆمەڵایەتی تەواو یان "دەوڵەتێکی چای بچووککراوە". ناوی "بەرمەکی" لە کەسی بەخشندەوە هاتووە، بەڵام بەخشندەیی لێرەدا بەوە ناپێورێت چی لەناو پیاڵەکەدایە، بەڵکو بەو پەیوەندی و پێگە و هەژموونە دەپێورێت کە لە دەوری پیاڵەکە دروست دەبێت.

 لە رۆژئاوای سوودان، "بەرامکە" وەک چینێکی خاوەن زەوقی بەرز دەبینرێن کە نێوان شەهامەت، جوانی، و خولیایەکی زۆر بۆ چا کۆدەکەنەوە.

توێژەرانی مێژوو دەڵێن ئەم ئەنجومەنانە نموونەی وردکاری و دیسپلین و رەفتاری جوانن، کاریگەریی ئەم دانیشتنانە تەنها لەناو بازنەی چا خواردنەوەدا نامێنێتەوە، بەڵکو سیمای کۆمەڵگە دادەڕێژێت.

رەگی ناوەکەش دەگەڕێتەوە بۆ "بەرمەک" (کاهینی ئاگردان لە فارس)، پێش ئەوەی لە سەردەمی عەباسیدا ببێتە سیمبولی دەوڵەمەندی و مەجلیسی شیعر و مۆسیقا لە چیرۆکەکانی هەزار و یەک شەودا.

کاتێک چا گۆرانی دەڵێت
لە ناو "بەرامکە"دا، چا بە بێدەنگی ناخورێتەوە، دانیشتنەکان پڕن لە شیعر و سروودی تایبەت کە بە "شەحر" دەناسرێن.

شاعیران گەشتی چایان لە میسرەوە بۆ رۆژئاوای سوودان بە زمانێکی سادە و جوان وێنا کردووە، لە فەرهەنگی ئەواندا زاراوەی زۆر هەن، وەک (چای مودەنکەل) ئەو چایەی بەوپەڕی وردکارییەوە ئامادە کراوە، و(قەریاف) ئەو شەیدایی و ئارەزووە توندەی بۆ چا یان قاوە هەیە.

پێکهاتەیەک هاوشێوەی دامەزراوە
لە پشت ئەم دیمەنە ئاهەنگگێڕانەوە، رێکخستنێکی ورد هەیە کە هاوشێوەی دامەزراوەیەکی دەوڵەتییە، پۆستی وەک (ئەفسەر، پشکێنەر، شێخ، سکرتێری) تێدایە. تەنانەت "دادگایەکی" تایبەتیشیان هەیە بۆ سزادانی ئەو کەسانەی یاساکانی دانیشتنەکە دەشکێنن، سزاکانیش لە ئاگادارکردنەوەوە دەست پێدەکات تا دەگاتە سزای هێمایی کۆمەڵایەتی.

 ژنانیش پێگەی خۆیان هەیە لە رێگەی "وەکیلی دادگا" و "شاژن" کە هەمان دەسەڵاتی پیاوەکانیان هەیە.

یاسا توندەکان بۆ وردەکارییەکان
هەموو وردەکارییەک گرنگی خۆی هەیە؛ شێوازی گرتنی پیاڵەکە، کاتی قسەکردن، و شوێنی پیاڵەکە هەمووی یاسای هەیە. بۆ نموونە نابێت پیاڵەکە لەسەر زەوی دابنرێت ،نابێت بە بێ کڵاو یان سەرپۆش چا بخورێتەوە هەروەها قسەکردن بێ مۆڵەت و جگەرەکێشان لە ناو ئەنجومەن قەدەغەیە. و"بەرمەکی" دەبێت لە دەرەوەی ئەنجومەنیش نموونەی بەخشندەیی و رەوشت بێت.

دژەبەری تەواو
سەختترین شت کە ئەندامێک رووبەڕووی ببێتەوە ئەوەیە نازناوی "کەمەلەکی" لێ بنرێت؛ واتە کەسێک کە بێ زەوقە، رەزیلە و نەریتی چا خواردنەوە نازانێت.

 ئەم جۆرە کەسانە سزای کۆمەڵایەتی توندیان دەدرێت، تەنانەت هەندێک جار هاوسەرەکانیان ئاگادار دەکرێنەوە و دەرگای ماڵیان لێ دادەخرێت.

نۆستالژیای عەباسی بە تامی ئەفریقی
ئەم نەریتە یادەوەرییەکی مێژووییە بۆ شکۆمەندی بنەماڵەی بەرمەکییەکان لە سەردەمی هارون رەشیددا، کە ناوەکەیان ببووە هاواتای بەخشندەیی، سوودانییەکان ئەم ناوەیان وەرگرتووە و لە ناو چوارچێوەی کلتووری خۆیاندا دایانڕشتووەتەوە.

ئەم ئەزموونە دەری دەخات کە بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان هەمیشە لە دروشمە گەورەکانەوە دروست نابن، بەڵکو رەنگە لە وردەکارییەکی سادەی رۆژانەوە لەدایک ببن... وەک پیاڵەیەک چا.

لە "بەرامکە"دا تەنها چا ناخورێتەوە، بەڵکو شوناسێک بنیاد دەنرێت و سیستەمێک دادەڕێژرێت و یادەوەرییەکان بە رەنگ و بۆیەکی تەواو سوودانییەوە زیندوو دەکرێنەوە.

بڕیارە لەم هەفتەیەدا پڕۆژەیاسای قەدەغەکردنی کڕینی جگەرە بۆ نەوەکانی داهاتوو لە بەریتانیا بچێتە بواری جێبەجێکردنەوە، دوای ئەوەی هەموو قۆناغە یاساییەکانی لە پەرلەمان بڕی و تەنها "رەزامەندی پاشایەتی" ماوە بۆ ئەوەی ببێتە یاسایەکی کارا.

ئەم یاسایە رێگرییەکی هەمیشەیی دەخاتە سەر هەر کەسێک کە لە 1ی کانوونی دووەمی 2009 یان دوای ئەو بەروارە لەدایکبووبێت، بە جۆرێک کە هەرگیز لە ژیانیاندا رێگەیان پێ نادرێت بە شێوەیەکی یاسایی توتن بکڕن.

 ساڵانە تەمەنی رێپێدراو بۆ کڕینی جگەرە یەک ساڵ زیاد دەکات، ئەمەش وەک هەوڵێک بۆ ئەوەی نەوەکانی داهاتوو بە تەواوی لە جگەرەکێشان دوور بکەونەوە.

هەرچەندە یاساکە جگەرەی ئەلیکترۆنی بە تەواوی قەدەغە ناکات، بەڵام دەسەڵاتێکی زۆر دەداتە حکومەت بۆ رێکخستنی شێوازی فرۆشتنیان. ئەمەش سنووردارکردنی تامە جیاوازەکان، جۆری پاکەتەکان و چۆنیەتی نمایشکردنیان لە دوکانەکاندا دەگرێتەوە، تاوەکو نەبنە هۆی راکێشانی سەرنجی مێردمنداڵان.

ئەم هەنگاوە لە ناوخۆی بەریتانیا کاردانەوەی جیاوازی لێکەوتووەتەوە، لایەنگرانی یاساکە و پسپۆڕانی تەندروستی پێیان وایە ئەمە گوشارێکی زۆر لەسەر سیستەمی تەندروستی گشتی کەمدەکاتەوە و تەمەنی هاوڵاتییان درێژ دەکات. لە بەرامبەردا، هەندێک لە خاوەنکاران و هاوڵاتییان گومانیان هەیە لە کاریگەری یاساکە و پێیان وایە ڕەنگە ببێتە هۆی سەرهەڵدانی بازاڕی ڕەش.

حکومەتی بەریتانیا چاوەڕوان دەکات بەهۆی ئەم بڕیارەوە، لە چەند دەیەی داهاتوودا رێژەی جگەرەکێشان لە نێو گەنجاندا بگاتە ئاستی سفر.

پۆلیسی سریلانکا پەردە لەسەر تاوانێکی شاراوە و تا رادەیەک دەگمەن  لادەدات دوای ئەوەی لە فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی  وڵاتەکە 22 رابەری ئایینیی بودییان بە تۆمەتی گواستنەوەی 110کیلۆگرام مادەی هۆشبەر لە جۆری حەشیش دەستگیرکرد.

ئەم گروپە ئایینییە کە لە گەشتێکی چوار رۆژەی پشووی شاری بانکۆکەوە دەگەڕانەوە، بڕێکی زۆر لە حەشیشیان لەناو جانتای گەشتیاری و پاکەتی شیرینیدا بە شێوەیەکی زۆر ورد شارابووەوە.

پۆلسی وڵاتەکە بە ئاژانسی فرانس پرێسی راگەیاندوە، هەر ئەندامێکی گروپەکە نزیکەی پێنج کیلۆگرام مادەی حەشیشی پێبووە.

ئەم دەستبەسەرداگرتنە کە بە گەورەترین پڕۆسەی مێژویی فڕۆکەخانەکە دادەنرێت، بەهاکەی بە زیاتر لە 1.1 ملیار روپیەی سریلانکی مەزەندە دەکرێت، کە بە نزیکەیی دەکاتە 350 هەزار دۆلاری ئەمریکی.

روداوەکە کاردانەوەی توندی باڵاترین رابەری ئاینیی بودیی لە وڵاتەکەدا لێکەوتوەتەوە و داوای لە حکومەت کردوە، بە توندترین شێوە سزای ئەو کەسانە بدەن کە "پۆشاکی پیرۆزیان" بۆ کاری "ناپاکی" بەکارهێناوە.

پۆلیس دەڵێت؛ لێکۆڵینەوەی ورد دەکەن  بۆ دۆزینەوەی ئەو تۆڕە قاچاخچێتییەی لەپشت ئەم روداوەوەیە.

رۆژنامەی "دەیلی مەیل"ی ئەمریکی بڵاویکردەوە، فیلێکی مێ لە کاتی گەشتێکی راوکردندا لە ئەفریقا، ملیۆنێرێکی ئەمریکی شێلاوە و بووەتە هۆی گیانلەدەستدانی.

بەپێی زانیارییەکانی رۆژنامەکە، بازرگانی ئەمریکی "ئێرنی دۆزیۆ" تەمەن 75 ساڵ، لەگەڵ راوچییەکی پیشەگەردا لە ناو دارستانێکی کەمەرەییدا بوون، کاتێک رووبەڕووی رەوە فیلێک بوونەتەوە کە لە پێنج فیلی مێ و بێچووەکانیان پێکهاتبوون، ئاماژە بەوەش کراوە کە فیلەکان هەستیان بە مەترسی کردووە و هێرشیان کردووەتە سەر هەردوو پیاوەکە.

لە ئەنجامی هێرشەکەدا، راوچییە پیشەگەرەکە بە سەختی بریندار بووە، بەڵام دۆزیۆ کە تفەنگی راوکردنی پێبووە، نەیتوانیوە بەرگری لە خۆی بکات و لەلایەن فیلەکانەوە شێلدراوە تا گیانی لەدەستداوە.

رۆژنامەکە روونی کردووەتەوە کە باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە گابۆن خەریکی هەماهەنگییە بۆ گەڕاندنەوەی تەرمی دۆزیۆ بۆ ویلایەتی کالیفۆرنیا.

بە وتەی شارەزایان کە رۆژنامەکە گواستوویەتییەوە، هێرشی فیل لەو ناوچەیەدا دەگمەنە و زۆربەی جار لە کاتی رووبەڕووبوونەوەی لەناکاو لە ناو دارستانە چڕەکاندا روودەدات، بەتایبەت ئەگەر بێچوو لەناو رەوەکەدا هەبێت. دەیلی مەیل ئەوەشی وەبیرهێناوەتەوە کە فیلی ئەفریقی بە گەورەترین ئاژەڵی وشکانی دادەنرێت و لە کاتی هێرشکردندا زۆر مەترسیدارە، چونکە باڵای مێینەکانیان دەگاتە نزیکەی چوار مەتر و خێراییەکەشیان دەگاتە 40 کیلۆمەتر لە کاتژمێرێکدا.

توێژینەوەیەکی نوێ کە لە گۆڤاری (Poultry Science) بڵاوکراوەتەوە، ئاشکرای دەکات کە تیمێکی توێژەران لە زانکۆی میسووری ئەمریکی بە سەرۆکایەتی زانا "کیهۆ لی"، هەنگاوێکی گرنگیان ناوە بەرەو پەرەپێدانی جۆرە مریشکێک کە بتوانێت پرۆتینی سوودبەخش بۆ چارەسەری پزیشکی لەناو هێلکەکانیدا بەرهەمبهێنێت.

بەکاربردنی هێلکەی مریشک بۆ مەبەستی پزیشکی (وەک ڤاکسینی ئەنفلۆنزا) بیرۆکەیەکی کۆنە، بەڵام زانایان هەمیشە رووبەڕووی کێشەیەکی گەورە دەبوونەوە، ئەویش ئەوە بوو کە کاتێک جینێکی نوێیان دەخستە ناو دی ئێن ئەی (DNA) مریشکەکەوە، دوای ماوەیەک جینەکە لە کار دەکەوت یان کاریگەرییەکەی نەوە دوای نەوە کەمی دەکرد، ئەمەش بە "سەپاندنی لاوەکی" (epigenetic suppression) دەناسرێت.

بۆ تێپەڕاندنی ئەم بەربەستە، تیمە توێژەرەکە تەکنیکێکی جیاوازیان بەکارهێنا کە بریتی بو لە بەکارهێنانی مەکینەی بڕینی جین (CRISPR)، بەشێوازێک جینە نوێیەکەیان لە شوێنێکی دیاریکراوی جینۆمدا چاند کە پەیوەستە بە جینی (GAPDH).

جینی (GAPDH) بەرپرسە لە بەرهەمهێنانی وزە لە شەکر و هیچ خانەیەک ناتوانێت بەبێ ئەو بژی، بۆیە هەمیشە بە چالاکی دەمێنێتەوە، زانایان سوودیان لەم تایبەتمەندییە وەرگرت و جینە پزیشکییەکەیان لەوێدا جێگیر کرد بۆ ئەوەی دڵنیابن لەوەی هەمیشە بە چالاکی دەمێنێتەوە.

ئەنجامەکان چییان نیشاندا؟
تاقیکردنەوەکان سەرکەوتوو بوون، ئەو نیشانە رووناکییەی (فلۆری) کە بۆ چاودێریکردنی جینەکە دانرابو، دوای دابەشبونی خانەکان و تێپەڕبونی کاتێکی زۆر بە جێگیری مایەوە. ئەمەش ئەوە دەسەلمێنێت کە جینەکە کپ نەکراوە و بەردەوامە لە کارکردن.

هەنگاوی داهاتوو:
هەرچەندە ئەم تاقیکردنەوانە تا ئێستا تەنها لەسەر ئاستی خانەکان ئەنجامدراون و نەگەیشتوونەتە سەر باڵندەی زیندو، بەڵام ئەم دۆزینەوەیە رێگا خۆش دەکات بۆ ئەوەی لە داهاتوودا مریشک وەک "کارگەیەکی زیندو" بەکاربهێنرێت بۆ بەرهەمهێنانی دەرمان و پرۆتینە پزیشکییەکان بە شێوەیەکی جێگیر و کاریگەر.

سەرچاوە: Naukatv.ru

کەناڵی حەدەس بڵاویکردوەتەوە، حکومەتی ئێران بە رەسمی کۆتایی بەو گومانانە هێنا لەبارەی بەشداریکردنی هەڵبژاردەی تۆپی پێی وڵاتەکەی لە مۆندیالی 2026، ئامادەیی تەواوی خۆی بۆ گەشتکردن بۆ ئەمریکای باکور راگەیاند.

کەناڵی حەسەدە رایگەیاند، وتەبێژی حکومەتی ئێران، لە رێگەی تەلەفزیۆنی رەسمی وڵاتەکەیەوە جەختی لەوەکردەوە، هەڵبژاردەی نیشتمانیی ئێران ئامادەیە بۆ بەشداریکردن لە یارییەکانی مۆندیالی 2026، کە بڕیارە لە وڵاتانی ئەمریکا، کەنەدا و مەکسیک بەڕێوەبچێت.

ئاماژەی بەوە کرد، هەڵبژاردەی وڵاتەکەیان هەموو هەوڵێک دەدات بۆ ئەوەی بەشداریکردنێکی "سەرکەوتووانە و مایەی شانازی" پێشکەش بکات.

هاوکات دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا دوای لە ئیتاڵیا کردبوو لە جێگەی ئێران بەشداری لە مۆندیالی 2026 بکات، لەلای خۆشیەوە وەزیری دەرەوەی ئیتاڵیا رایگەیاند، پێیان شەرمە بچینە جێگەی ئێران بۆ بەشداریکردن لە مۆندیال.  

ئەم راگەیاندنە لە کاتێکدایە کە بەهۆی گرژییەکانی ئەم دواییەی نێوان تاران و واشنتۆن، گومان هەبوو لەوەی ئایا ئێران رێگە بە وەرزشوانانی دەدات گەشتی ئەمریکا بکەن یان نا، بەڵام وتەبێژەکەی حکومەت ئەو مشتومڕانەی کۆتایی پێهێنا.

ئەم بڕیارەی تاران وەک ئاماژەیەکی "دیپلۆماسی وەرزشی" دەبینرێت لە کاتێکدا ناوچەکە لەوپەڕی ئاڵۆزی و ململانێی سەربازیدایە، چاوەڕوان دەکرێت ئامادەبوونی هەڵبژاردەی ئێران لەسەر خاکی ئەمریکا ببێتە جێی سەرنجی میدیا جیهانییەکان، بەتایبەت لەم رەوشە هەستیارەی ئێستای نێوان هەردوو وڵاتدا.

بەگوێرەی دوایین ئامارەکانی پەیمانگای ئاماری تورکیا، رێژەی منداڵان تەنها %24.8ی کۆی گشتی دانیشتوانی ئەو وڵاتە پێکدەهێنن، ئەمەش دابەزینێکی بەرچاوە بەراورد بە ساڵی رابردوو کە %25.5 بووە، کە ئەمەش بەردەوامیی رەوتی دابەزینی گەشەی دانیشتوان پشتڕاست دەکاتەوە.

لە کۆتایی ساڵی 2025 دا، ژمارەی دانیشتوانی تورکیا گەیشتووەتە نزیکەی 86.1 ملیۆن کەس، کە لەو ژمارەیە 21.3 ملیۆنیان منداڵ و مێرمنداڵن (تەمەن خوار 17 ساڵ).

ئەم گۆڕانکارییە دیمۆگرافییە کاتێک دەردەکەوێت کە بەراورد بکرێت بە ساڵی 1970، کاتێک منداڵان %48.5ی کۆمەڵگەیان پێکدەهێنا، پاشان لە نەوەدەکاندا بۆ %41.8 دابەزی.

پێشبینییەکان بۆ داهاتوو
پێشبینییەکان ئاماژە بەوە دەکەن ئەگەر ئەم رەوتە بەردەوام بێت، رێژەی منداڵان تا ساڵی 2100 بۆ %14.5 دادەبەزێت، بەڵام لە باشترین سیناریۆدا، ئەگەر سیاسەتەکانی هاندانی منداڵبوون سەرکەوتوو بن، رێژەکە لە کۆتایی سەدەدا لە دەوروبەری %18.6 جێگیر دەبێت.

هەژاری و خوێندن
سەرەڕای کەمبوونەوەی رێژەیان، منداڵان لە تورکیا رووبەڕووی گوشاری ئابووری دەبنەوە؛ ئامارەکان دەری دەخەن کە %36.8ی منداڵان لەژێر مەترسیی هەژاری یان پەراوێزخستنی کۆمەڵایەتیدان، کە ئەمەش زۆر زیاترە لە تێکڕای گشتی هەژاری لە وڵاتدا کە %27.9ـە.

بەراوردکاری لەگەڵ ئەوروپا
تورکیا هێشتا خاوەنی کۆمەڵگەیەکی گەنجترە بەراورد بە وڵاتانی یەکێتی ئەوروپا، رێژەی منداڵانی تورکیا (%24.8) لە پێش ئیرلەندا دێت کە بە %22.7 لە پلەی یەکەمی یەکێتییەکەدایە، لە کاتێکدا ماڵتا و ئیتاڵیا بە نزیکەی %14 لە کۆتایی لیستەکەدان.

کەمبوونەوەی هاوسەرگیریی پێشوەختە
وەک وەرچەرخانێکی ئەرێنی کۆمەڵایەتی، ئامارەکان دابەزینێکی توندیان لە هاوسەرگیریی کچانی تەمەن ١٦-١٧ ساڵ تۆمار کردووە؛ رێژەکە لە %7.3 لە ساڵی 2002 وە بۆ تەنها %1.5 لە ساڵی 2025 دابەزیوە، ئەمەش نیشانەی بەرزبوونەوەی هۆشیاری و گۆڕانی یاسا و بنەما کۆمەڵایەتییەکانە.

لە 22ی نیسانی1370 دا، بە فەرمانی شارلی پێنجەم، پاشای فەرەنسا، بەردی بناغەی قەڵای "باستێل" دانرا.

 لە بنەڕەتدا ئەم قەڵایە بۆ پاراستنی پاریس لە هێرشەکانی ئینگلتەرا لە کاتی "جەنگی سەد ساڵە"دا دروستکرا، بەڵام مێژوو چارەنووسێکی دیکەی بۆ نووسیبوو.

باستێل تەنها بینایەکی ئاسایی نەبوو، بەڵکو قەڵایەکی زەبەلاح بوو لە هەشت بورجی بەرز پێکهاتبوو کە بەرزی هەر یەکێکیان 30 مەتر بوو.

 دەوروبەری قەڵاکە بە خەندەقێکی قووڵ دەورەدرابوو کە پانییەکەی زیاتر لە 24 مەتر بوو، ئەم شوێنە کە بڕیار بوو قەڵغان بێت، لە سەردەمی کاردیناڵ ریچیلیۆ لە سەدەی حەڤدەیەمدا، گۆڕدرا بۆ زیندانێکی فەرمیی دەوڵەت و بوو بە هێمای ستەمکاریی رەهای پاشایەتی.

زیندانی باستێل شوێنی سزادانی ئەوانە بوو کە هەوڵی هەڵاتنیان دەدا، شوێنێکی شێدار و تاریک، لە زستاندا دەبووە بەفرگر و لە هاویندا لەبەر گەرما دەکوڵان، ترسناکترین شت "نامەی پاشایەتی" بوو، کە رێگەی دەدا کەسەکە بۆ کاتێکی نادیار و بەبێ دادگایی زیندانی بکرێت.

زیندانییە بەناوبانگەکان و دەمامکە ئاسنینەکە

باستێل میوانداری زۆر کەسایەتی کردووە، لەوانە:

• ڤۆڵتێر: شاعیر و فەیلەسووفی ناودار کە دوو جار بەهۆی شیعرەکانییەوە زیندانی کرا.

• مارکیز دی ساد و نیکۆلا فۆکیێ.

• پیاوە دەمامکە ئاسنینەکە: تەمومژاوییترین زیندانی کە تا ئێستاش ناسنامەکەی بە نادیاری ماوەتەوە.

١٤ی تەمموز؛ رۆژی روخانی بتە شووشەییەکە

هەرچەندە لە کۆتایی سەدەی هەژدەیەمدا ژمارەی زیندانییەکان کەم ببووەوە، بەڵام باستێل لە ویژدانی خەڵکدا وەک "دێوەزمەی ستەم" مابووەوە. لە 14ی تەمموزی 1789، جەماوەری تووڕە هێرشیان کردە سەر قەڵاکە. هەرچەندە تەنها 7 زیندانی تێدا بوو، بەڵام رووخانی باستێل و کوژرانی فەرماندەکەی، بوو بە ئایکۆنی کۆتاییهاتنی دەسەڵاتی رەها و دەسپێکی شۆڕشی فەرەنسا.

دەسەڵاتدارانی ئێران مەرجی بەشداریی هەڵبژاردەی نیشتمانیی وڵاتەکەیان لە جامی جیهانیی ٢٠٢٦ بە دابینکردنی گرەنتی ئەمنی تەواو بۆ یاریزانان لە خاکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دەبەستنەوە.

ئاژانسی تەسنیم لە زاری ئەحمەد دونیا مالی، وەزیری وەرزشی ئێران بڵاویکردەوە، کە هەڵبژاردەی ئێران تەنها لەو کاتەدا گەشتی ئەمریکا دەکات کە سەلامەتی وەفدەکەی بە تەواوی مسۆگەر بکرێت. 

وەزیر ئاماژەی بەوەش کردبوو کە داوای گواستنەوەی یارییەکانی ئێرانیان بۆ مەکسیک کردبوو، بەڵام فیدراسیۆنی نێودەوڵەتی تۆپی پێ (FIFA) ئەو داواکارییەی رەتکردەوە.

پێشتر وەزیری وەرزش لە سەرەتای مانگی ئازاردا رایگەیاندبوو، کە بەهۆی گرژییە سیاسییەکانی نێوان تاران و واشنتن، کەشێکی گونجاو بۆ بەشداریی هەڵبژاردەکە لەم پاڵەوانێتییەدا لەئارادا نییە.

جێی وەبیرهێنانەوەیە، تیروپشکی جامی جیهانی ٢٠٢٦ ئێرانی لە کۆمەڵەی حەوتەمدا لەگەڵ هەریەکە لە هەڵبژاردەکانی بەلجیکا، میسڕ و نیوزیلەندا داناوە و بڕیارە یارییەکانی لە شارەکانی لۆس ئەنجلۆس و سیاتڵ لە نێوان ١١ی حوزەیران تا ١٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ بەڕێوەبچن.

کەرتی سووتەمەنی لە دامەزراوەی حکومی "رۆساتۆم"، لە میانی کۆڕبەندی نێودەوڵەتی "ENWEX-2026"، یەکەم رۆبۆتی گەڕۆکی بۆ شەحنکردنەوەی ئۆتۆمبێلی کارەبایی لەسەر ئاستی ڕووسیا ئاشکرا کرد.

ئەم وێستگەی شەحنکردنەوەیە دەتوانێت بە شێوەیەکی سەربەخۆ لە شوێنە دیاریکراوەکانی وەک پارکینی ئۆتۆمبێل، سەنتەرە بازرگانییەکان، کۆمەڵگە نیشتەجێبوونەکان یان کەنار شەقامەکان هاتوچۆ بکات.

 بە پێچەوانەی وێستگە باوەکان، شۆفێر پێویست ناکات بچێتە لای وێستگەکە، بەڵکو لە رێگەی ئەپڵیکەیشنێکی مۆبایلەوە رۆبۆتەکە بانگ دەکات و رۆبۆتەکە ڕاستەوخۆ دەگاتە لای ئۆتۆمبێلەکەی.

پڕۆژەکە پشت بە پاتریی لیتیۆم-ئایۆنی ناوخۆیی ڕووسیا دەبەستێت و کۆمپانیای "Centrotech Engineering" گەشەپێدەری سەرەکییەتی، بڕیاریشە لە داهاتوودا لەلایەن کۆمپانیاکانی بەڕێوەبردنی خانووبەرە و ژێرخانی کارەباییەوە سوودی لێ وەربگیرێت.

لەناو جەرگەی باخچەی ئاژەڵانی نیشتمانی لە واشنتون، چیرۆکێکی کاریگەر و پڕ لە جوانیی مرۆیی لەناو جیهانی ئاژەڵاندا لەدایکبوو، کە تێیدا بێچووە فیلێکی ئاسیایی بە ناوی "لین مای"، توانی سەرنجی ملیۆنان بینەر لە سۆشیاڵ میدیا بۆ لای خۆی رابکێشێت.

"نی لین"ی دایک، دوای لەدایکبوونی بێچووەکەی لە مانگی شوباتدا، نەک هەر شیری پێ نەدا، بەڵکو بە رەفتارێکی توند و دوژمنکارانە "لین مای" بچکۆلانەی لەخۆی دوورخستەوە، ئەم دیمەنانە لە سۆشیاڵ میدیا بوونە جێی خەم و پەژارەی هەوادارانی سروشت.

لەو کاتەی هەموان نیگەرانی ژیانی "لین مای" بوون، فیلێکی دیکە بە ناوی "سوارنا" هەموو هاوکێشەکانی گۆڕی. 
سوارنا کە پێشتر تامی دایەنیی نەکردبوو، وەک پاڵەوانێکی بێدەنگ هاتە پێش و باوەشی میهرەبانی بۆ بێچووە تەرەبووەکە کردەوە.

تیمی چاودێری دەڵێن: ئەوەی سوارنا ئەنجامی دەدات کارێکی سیحراوییە، ئەو توانیویەتی هاوسەنگییەکی ورد لە نێوان پاراستنی 'لین مای' و پێدانی ئازادی بۆ یاریکردن دروست بکات، وەک ئەوەی ساڵانێکی زۆر بێت ئەزموونی دایەنیی هەبێت.

تڕێندێکی جیهانی و سۆزێکی بێ سنوور
ئێستا ڤیدیۆکانی "لین مای" کە بەدوای "سوارنا"دا رادەکات و لەگەڵیدا فێری جووڵە دەبێت، بوونەتە پڕبینەرترین ڤیدیۆکانی سۆشیاڵ میدیا. بەکارهێنەران ئەم چیرۆکە بە "درامایەکی ڕاستەقینەی ژیان" ناو دەبەن و هەموان چاوەڕێی ساتەکانی گەورەبوونی ئەم بێچووە فیلە دەکەن کە توانی لە رەتکردنەوەی دایکی تێپەڕێت و ببێتە سیمبولی "سۆزی جێگرەوە".

 

 دوای تێپەڕبوونی 80 ساڵ بەسەر داهێنانیدا، قاوەی هێلکە جارێکی تر لە سۆشیاڵ میدیا بووەوە بە باو و ملیۆنان بینەری کۆکردەوە، و بەشێک وەک شاژنی قاوەکان دەیبینن و بەشەکەی تریش بە سەرچاوەی نەخۆشی دادەنێن.

ئەم خواردنەوەیە کە بە "کافی ترونگ" ناسراوە، لە زەردێنەی هێلکەی خاو، شەکر و شیری خەست دروست دەکرێت، تێکەڵەکە ئەوەندە تێکەڵ دەکرێت تا دەبێتە کرێمێکی خەست و وەک "مارشمێلۆ" دەردەکەوێت، پاشان دەکرێتە سەر کوپێک قاوەی تاڵ.

سەرەڕای جوانی و تامە شیرینەکەی، پزیشکان هۆشداری توند دەدەن لە وبارەیەوە چونکە هێلکەی خاو مەکۆیەکی گەورەی بەکتریای سالمۆنێلایە، کە دەبێتە هۆی ژەهراویبوونی، هەروەها خواردنی هێلکەی نەکۆڵاو ناهێڵێت جەستە سوود لە ڤیتامینەکانی گرووپی B وەربگرێت.

لە ئینستاگرام، مشتومڕێکی گەرم لە نێوان بەکارهێنەران دروست بووە، هەندێک دەڵێن: ئەمە باشترین تامی قاوەیە کە چەشتبێتم، لە بەرانبەردا هەندێکی تر دەڵێن: ئەمە کوپێکە لە بەکتریای سالمۆنێلا نەک قاوە!

 

 

لیۆنێل مێسی، ئەستێرەی ئەرجەنت و  یانەی ئینتەر میامی، لەگەڵ یەکێتیی تۆپی پێی ئەرجەنتین روبەڕووی سکاڵایەکی یاسایی بوونەتەوە کە لەلایەن کۆمپانیای(Fed Music Group) لە دادگای ناوچەی مایامی-دەید تۆماری کردووە، کۆمپانیاکە مێسی و یەکێتی تۆپی پێی ئەرجەنتینی بە فێڵکردن و پێشێلکردنی گرێبەست تۆمەتبار کردووە.

کۆمپانیاکە مێسی بەوە تۆمەتبار دەکار،  کە بنەمای گرێبەستێکی 7 ملیۆن دۆلاریی شکاندووە، بەهۆی ئەوەی ساڵی رابردوو بەشداریی لە یارییەکی نمایشیدا نەکردووە و بەڵێنی بەشداریکردنیشێ داوە.

بەپێی بەڵگەنامەکانی دادگا، کۆمپانیاکە، مافی تایبەتی رێکخستنی یارییە دۆستانەکانی ئەرجەنتینی بەرانبەر ڤەنزوێلا و پۆرتۆ هەبووە، بەو مەرجەی مێسی کەمتر لە 30 خولەک یاری بکات، بەڵام مێسی لە یاریی یەکەمدا تەنیا وەک بینەر لەنێو یاریگا بووە و رۆژی دواتر بۆ یانەی ئینتەر میامی یاریی کردووە.

کۆمپانیاکە جەخت دەکاتەوە کە بەهۆی ئامادەنەبوونی مێسی و کەمبوونەوەی فرۆشی بلیتەکان، ملیۆنان دۆلار زیانیان بەرکەوتووە.

سەرەڕای تۆمارکردنی سکاڵەکە لەلایەن کۆمپانیایی (Fed Music Group) تا ئێستا مێسی و یەکێتی تۆپی پێی  ئەرجەنتینیهیچ لێدوانێکی رەسمیان لەسەر ئەو کەیسە نەداوە.

ئەمریکا دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی جەنگی جیهانی؛ پنتاگۆن کارگەکانی ئۆتۆمبێل دەکاتە کارگەی چەک.

وەزارەتی جەنگی ئەمریکا 'پنتاگۆن' بەهۆی کەمبوونەوەی جبەخانەکانی، دانوستان لەگەڵ کۆمپانیا زەبەلاحەکانی وەک "جەنەراڵ مۆتۆرز" و "فۆرد" دەکات بۆ ئەوەی هێڵی بەرهەمهێنانی ئۆتۆمبێل و دەستی کار بۆ دروستکردنی تەقەمەنی و کەرەستەی سەربازی بەکاربهێنێت.

بەپێی راپۆرتێکی رۆژنامەی "وۆڵ ستریت جۆرناڵ"، لێپرساوانی باڵای پنتاگۆن لەگەڵ بەڕێوەبەرانی ئەو کۆمپانیایانە کۆبوونەتەوە تا باس لە ئەگەری گۆڕینی ئاڕاستەی کارگەکانیان بکەن بۆ پشتگیریکردنی پیشەسازی سەربازی، ئەمەش دوای ئەوەی کۆگا ستراتیژییەکانی چەک و تەقەمەنی ئەمریکا بە شێوەیەکی بەرچاو کەمی کردووە.

رۆژنامەکە ئاشکرایکردووە، ناردنی بڕێکی یەکجار زۆری چەک بۆ ئۆکراین پەستانێکی گەورەی خستووەتە سەر جبەخانەکانی ئەمریکا.

هاوکات ئۆپەراسیۆنە سەربازییە هاوبەشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل دژی ئێران، بوونەتە هۆی خەرجکردنی بڕێکی زۆر لە تەقەمەنی و پێویستی بە پڕکردنەوەی خێرای کۆگاکان هەیە.

واشنتۆن ترسی هەیە لە تەشەنەسەندنی شەڕ لە چەندین بەرەی جیاوازدا، ئەمەش وایکردووە پەنا بۆ چارەسەری خێرا و نائاسایی ببات.

چاودێران پێیان وایە ئەم هەنگاوە هاوشێوەی جەنگی جیهانی دووهەمە کە ئەمریکا پەیڕەوی کرد، کاتێک کارگەکانی ئۆتۆمبێل گۆڕدران بۆ هێڵی بەرهەمهێنانی تانک و فڕۆکەی جەنگی.

ئەم وەرچەرخانە لە بیرۆکەی پیشەسازی ئەمریکادا ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە چیتر بەرهەمهێنانی سەربازی تەنیا لە ئەستۆی کۆمپانیا بەرگرییەکان نییە، بەڵکو کەرتە مەدەنییە ستراتیژییەکانیش دەگرێتەوە.

ئەگەر ئەم پلانە جێبەجێ بکرێت، دەبێتە گەورەترین پڕۆسەی گۆڕینی ئاڕاستەی پیشەسازی مەدەنی لە ئەمریکا لە دوای چەندین دەیەی ڕابردوو، کە دووبارە پەیوەندی نێوان ئابوری مەدەنی و ئامێری سەربازی ئەمریکا لەم قۆناغە پڕ گرژییەدا دادەڕێژێتەوە.

کەشتیوانانی ئارتیمیس 2، دوای گەشتێکی مێژویی بۆ دەوری مانگ و تۆمارکردنی زانیاری نوێی زانستی  ئێستا لە قۆناغەکانی کۆتایی گەشتە 10 رۆژەکەیاندان، ئەویش گەڕانەوەیە بۆ ناو بەرگەهەوای زەوی و نیشتنەوە لە زەریای هێمن.

لەم ئەرکەدا، رید وایزمن، ویکتۆر گلاوەر و کریستینا کوک لە ئەمریکا، لەگەڵ جێرمی هێنسن لە کەنەدا، توانییان زیاتر لە هەر مرۆڤێکی تر لە زەوی دوور بکەونەوە؛ گەشتێک کە وەک هەنگاوێکی سەرەکی بۆ نیشتنەوەی مرۆڤ لەسەر روی مانگ لە داهاتوودا هەژمار دەکرێت.

بڕیارە ئەم چوار کەشتیوانە رۆژی هەینی، سەعات پێنجی ئێوارە بە کاتی کالیفۆڕنیا، کە دەکاتە رۆژی شەممە و بە نزیکەیی  سەعات سێی بەرەبەیان بە کاتی هەرێم لە نزیک کەناراوەکانی سان دیێگۆ بنیشنەوە.

راستەوخۆش دوای نیشتنەوەکە، تیمەکانی ناسا و هێزە سەربازییەکان هاوکارییان دەکەن بۆ چوونە دەرەوە لە کەپسولەکە و گواستنەوەیان بۆ سەر کەشتییەکی تایبەتی فریاگوزاری.

چوار کەشتیوانەکە، لە ئەرکەکەیاندا، تا ئێستا دەستکەوتی گەورەیان هەبووە و وێنەی سەرنجڕاکێشی مانگیان تۆمار کردووە، بەڵام بەرپرسانی ناسا جەخت دەکەنەوە، کە هێشتا زوە بۆ راگەیاندنی سەرکەوتنی کۆتایی

لای خۆشیەوە ئامیت کشاتریا، جێگری بەڕێوەبەری ناسا، لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانیدا رایگەیاند، تەنها کاتێک دەتوانین ئاهەنگ بگێڕین کە ستافەکە بە تەندروستییەکی تەواوەوە گەیشتبنە سەر زەوی و  لەو ساتەدا دەتوانن هەستەکانیان دەربڕین و باس لە سەرکەوتنی ئەرکەکە بکەن.