هەمەڕەنگ
خورما بژاردەیەکی نمونەییە بۆ شکاندنی رۆژوو لە کاتی بەربانگدا، چونکە بەهۆی بونی شەکری سروشتییەوە کە بە ئاسانی هەرس دەکرێت، بڕێکی خێرا لە وزە دەبەخشێتە جەستە، ئەوەش یارمەتیدەرە بۆ بەرزکردنەوەی ئاستی شەکر لە خوێندا بە شێوەیەکی مامناوەند دوای چەندین سەعات لە بەرۆژووبون. هاوکات ریشاڵە خۆراکییەکانی ناو خورما پرۆسەی هەرسکردن باشتر دەکەن و کێشەی قەبزی کەمدەکەنەوە.
لە پاڵ خورمادا، شیر تەواوکەرێکی خۆراکیی گرنگە، بەو پێیەی دەوڵەمەندە بە پرۆتینی کوالێتی بەرز و کالسیۆم، لەگەڵ ڤیتامینە سەرەکییەکانی وەک "B12" و "D"، جگە لە کانزاکانی وەک پۆتاسیۆم و مەگنیسیۆم، ئەمەش یارمەتیی جەستە دەدات بۆ قەرەبووکردنەوەی ئەو شلە و خوێیانەی لە کاتی بەرۆژووبوندا لەدەستچوون.
لەلایەکی دیکەوە خورما دژە ئۆکسانی تێدایە کە بەرگریی جەستە بەهێز دەکات، پۆتاسیۆمیش بەشدارە لە رێکخستنی پەستانی خوێندا، هەروەها ریشاڵەکان لە رێگەی دابەزاندنی کۆلیسترۆڵی زیانبەخشەوە تەندروستیی دڵ دەپارێزن.
شارەزایانی بواری خۆراک جەخت لەوە دەکەنەوە، خواردنەوەی پەرداخێک شیر لەگەڵ خورما بە شێوەیەکی مامناوەند، بژاردەیەکی تەندروست و هاوسەنگە بۆ دەستپێکردنی ژەمی بەربانگ لە مانگی رەمەزاندا، چونکە تێکەڵەیەکە لە سەرچاوەیەکی خێرای وزە و ئەو رەگەزە خۆراکییانەی پێویستن بۆ گەڕاندنەوەی چالاکی بۆ جەستە.
لە کتێبە نوێیەکەیدا بە ناونیشانی "بەو شێوەیە بەرشەلۆنەمان رزگار کرد"، خوان لاپورتا، سەرۆکی یانەی بەرشەلۆنە، وردەکارییەکی تێر و تەسەل دەربارەی پێنج ساڵی سەرۆکایەتییەکەی و ئەو ئانگارییە داراییە گەورانەی رووبەڕووی بوونەتەوە، دەخاتەڕوو.، باس لە هۆکاری نوێنەکردنەویە گرێبەستەکەی لیۆنێل میسیش دەکات.
لابورتا لە کتێبەکەیدا ئاماژە بەوە دەکات، کە پرسی نوێکردنەوەی گرێبەستی لیۆنێل مێسی یەکێک بووە لە ئاڵۆزترین کێشەکان، بە جۆرێک یانەکە پێشنیازێکی جیاوازی بۆ مانەوەی مێسی پێشکەش کردبوو، کە بریتی بوو لە گرێبەستێکی درێژخایەن بە شێوازی خواستن بۆ خولی ئەمریکی، بەڵام رابیتەی خولی ئیسپانی (لالیگا) ئەو بیرۆکەیەی رەتکردەوە و مەرجی واژۆکردنی رێککەوتنی سندوقی "CVC"ی بۆ فرۆشتنی مافی پەخشی تەلەفزیۆنی بۆ ماوەی 50 ساڵ بەسەردا سەپاندن، کە لابورتا بە زیانبەخش بۆ داهاتووی بەرشەلۆنە ناوی بردووە.
هەروەها لابورتا ئەوەش ئاشکرا دەکات، کە تەنانەت دوای کۆتایی هاتنی ماوەکەی لە پاریس سانجێرمان، هەوڵی گەڕاندنەوەی مێسییان داوە و رەشنووسی گرێبەستێکی بۆ باوکی مێسی ناردووە، بەڵام لە کۆتاییدا خێزانی مێسی بڕیاریاندا بەرەو ئینتەر میامی بڕۆن بۆ ئەوەی لە ژێر پەستانی کەمتردا یاری بکات.
ئەمە لە کاتێكدایە، لە ئێستادا لاپورتا کاندیدە بۆ پۆستی سەرۆکایەتی یانەی بەرشەلۆنە و لە سەختترین کێشەکانی بەردەمی لاپۆرتا کە رووبەڕووی بوەتەوە و تا ئەمڕۆش بەردەوامە نوێنەکردنەوەی گرێبەستەکەی لیۆنیل میسییی ئەرجەنتینییە.
چەند توێژینەوەیەکی زانستی نوێ، کە لە زانکۆ بەناوبانەگەکانی جیهان بڵاوکراوەنەتەوە دەریدەخەن،رۆژوگرتن، جیا لە ئەرکە دینییەکەی گۆڕانکاریی ریشەیی لە سیستەمی بایۆلۆژی جەستەی مرۆڤدا دروست دەکات و چەندین سودی تەندروستی بۆ جەستە هەیە.
لە زنجیرەیەک توێژینەوەی نوێدا، کە لە زانکۆکانی هارڤارد و ستانفۆرد ئەنجامدراون، زانایان گەیشتوونەتە چەند ئەنجامێکی ئەرێنی، بەپێی راپۆرتێکی زانکۆی هارڤارد، رۆژووگرتن دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی بەرگری خانەکان بۆ ئینسۆلین، ئەمەش وەک چارەسەرێکی سروشتی بۆ رێگریکردن لە نەخۆشی شەکرەی جۆری دووەم ئەژمار دەکرێت.
لایەکی ترەوە، توێژەرانی بەشی پزیشکی لە زانکۆی ستانفۆرد لە رێگەی تاقیکردنەوەیەکی نوێی زانستییەوە سەلماندوویانە، کە رۆژوگرتن دەبێتە هۆی چالاککردنی پڕۆتینێکی دەگمەن لە مێشکدا بە ناوی BDNF، کە ئەم پڕۆتینە وەک "خۆراکی دەمارەکان" کار دەکات و یارمەتی گەشەکردنی خانە نوێیەکانی مێشک دەدات.
توێژەرانی زانکۆی تۆکیۆش پشتراستیان کردوەتەوە، لە کاتی رۆژوودا جەستە دەست دەکات بە "خۆخاوێنکردنەوە" و لەناوبردنی خانە پیر و تێکچووەکان.
ئەم دۆزینەوەیە کە لە گۆڤاری Nature بڵاوکراوەتەوە، ئاماژە بەوە دەکات، کە رۆژوگرتن دەبێتە هۆی بەهێزکردنی سیستەمی بەرگری و پاراستنی مێشک لە نەخۆشییەکانی وەک ئەلزهایمەر لە رێگەی زیادکردنی پرۆتینی BDNF کە گەشەی دەمارەکان دەپارێزێت.
گەنمەشامی یەکێکە لە باوترین ئەو سوکەژەمەی لە جیهاندا دەخورێت، زۆر جار وەک جۆرێک لە چەرەسات بۆ بەرێکردنی کات و زۆرجاری دیش وەک ژەمێکی، بەڵام بۆ تووشبوانی نەخۆشی شەکرە یان ئەوانەی چاودێری ئاستی شەکرەی خوێنیان دەکەن، پرسیاری ئەوە دروست دەبێت کە ئایا ئەم خواردنە کاریگەریی نەرێنی لەسەر تەندروستییان هەیە؟
گەنمەشامی لە گروپی کاربۆهیدراتە ئاڵۆزەکانە، کە لە کاتی هەرسکردندا دەگۆڕێت بۆ گلوکۆز و دەچێتە ناو خوێن، بەڵام بەهۆی بونی رێژەیەکی باش لە ریشاڵە خۆراکییەکان، پرۆسەی هەرسکردن و مژینی شەکر خاو دەکاتەوە، ئەمەش رێگری دەکات لە بەرزبونەوەی خێرا و لەناکاوی ئاستی گلوکۆز بە بەراورد بەو خۆراکانەی شەکری دەستکردیان تێدایە.
کاریگەری گەنمەشامی لەسەر شەکرە تەنیا پەیوەست نییە بە جۆرەکەیەوە، بەڵکو پەیوەندی بە بڕی خواردنەکەیەوە هەیە. کوپێک پەتەپەتە کە بە هەوای گەرم ئامادە کرابێت، بڕێکی دیاریکراو کاربۆهیدراتی تێدایە، بەڵام خواردنی بڕێکی زۆر وەک ئەوەی لە سینەماکاندا پێشکەش دەکرێت، بڕێکی زۆر کاربۆهیدرات دەدات بە جەستە و دەبێتە هۆی بەرزبونەوەی شەکرەی خوێن، بۆیە شارەزایانی خۆراک رێنمایی دەدەن کە بە بڕی مامناوەند بخورێت.
هەموو جۆرەکانی گەنمەشامی وەک یەک نین؛ ئەو جۆرەی بە هەوای گەرم و بێ کەرە و شەکر ئامادە دەکرێت، کەمترین کاریگەری لەسەر شەکرەی خوێن هەیە. لە بەرانبەردا، زیادکردنی کەرە، زەیتە دەستکردەکان، شەکر و کارامێل، نەک هەر کالۆری زیاد دەکەن، بەڵکو کاریگەری راستەوخۆیان لەسەر بەرزکردنەوەی ئاستی گلوکۆز دەبێت و جۆرە شیرینکراوەکان بە مەترسیدارترین جۆر دادەنرێن.
لە ئێستادا رۆژی ڤالانتاین بۆنەیەکی تایبەتە بە خۆشەویستی و ئاشقەکان لەمڕۆدا گوڵی سوور و شیرینی و دیاریی هەمەچەشن پێشکەش بە یەکتر دەکەن، بەڵام لە بنەڕەتدا ئەم بۆنەیە رابردوویەکی خوێناوی و تاریکی هەبووە هەتا گەیشتووە بەمەی ئێستای.
سەرەڕای ئەوەی لێکدانەوەکان بۆ دەستنیشانکردنی بنچینەی رۆژی ڤالانتاین جیاوازن، بەڵام هەموویان لەوەدا کۆکن کە شوێنی پەیدابوونی بۆنەکە رۆمای کۆنە، هەروەها زۆرێک لە توێژەران بۆنەکە دەگەڕێننەوە بۆ پێش هاتنی ئایینی مەسیحیەت، کە لە رۆمادا لە رۆژی 13 بۆ 15ـی شوباتی هەموو ساڵێکدا جەژنی "لوپێرکالیا" بەڕێوەدەچوو، کە تیایدا پیاوان بزن و سەگیان دەکرد بە قوربانی و دواتر کەوڵ دەکران و هەر بە کەوڵی سەگ و بزنەکە ژنانیان قامچیکاری دەکرد، لەوبارەیەوە "نۆیڵ لێنسکی"ی پرۆفیسۆر لە زانکۆی "یالی" ئەمریکا و شارەزا لە ئایینە دێرینەکان رایگەیاندووە، لە رابردوودا بەشداربووان بەبێ جل و بە سەرخۆشییەوە بەشدارییان دەکرد، ژنان ریزیان دەبەست بۆ ئەوەی پیاوەکان بە کەوڵی ئاژەڵەکە لێیان بدەن، ئەمەش وەک سرووتێکی ئایینی وابووە لە کۆندا و مەبەست لێی بەدەستهێنانی پیت و بەرەکەت بووە.
چالاکییەکی تری نێو ئەم بۆنەیە لە رۆمای کۆندا بریتی بوو لە نووسینی ناوی کچان و ژنانی بەشداربوو و هەڵبژاردنیان لەلایەن پیاوانەوە بە شێوەیەکی هەڕەمەکیانە، پاشان ژن و پیاوەکە بۆ ماوەی جەژنەکە پێکەوە دەبوون، یاخود ئەگەر بەیەکەوە گونجاوبوونایە ئەوا بۆ تەواوی ژیانیان پێکەوە دەمانەوە.
زۆربەی مێژوونووس و توێژەرانی بواری ئایین و سرووتە دێرینەکان بڕوایان وایە کە رۆمانەکان پاش هاتنی ئایینی مەسیحیەتیش بە تەواوی دەستبەرداری نەریتە کۆنەکانین نەبوون، یەکێک لەوانەش ئەم بۆنەیە بوو، بەڵام بە جۆرێکی جیاوازتر یاد دەکرایەوە و لە جەژنێکی ئایینی داماڵرا.
دەستنیشانکردنی ناوی ڤالانتاینیش بۆ رۆژی 14ـی شوبات، دەگەڕێتەوە بۆ روداوی لەسێدارەدانی قەدیسێک، ئیمپراتۆر کلاودیۆسی دووهەم (214-270 ز) لە رۆژی 14ـی شوباتدا دوو کەسی بە هەمان ناوی (ڤالانتین) لە هەمان رۆژی دوو ساڵی جیاوازدا لەسێدارە داوە، کە دواتر ئەم رۆژە لەلایەن کڵێسای کاتۆلیکییەوە بۆ رێزلێنان لەو دوو کەسە دەستنیشانکرا، کە بەپێی هەندێک لە گێڕانەوەکان، یەکێک لەم ڤالانتینانە قەدیسێک بووە کە لە کاتی خۆیدا بە نهێنی گرێبەستی هاوسەرگیری بۆ کچان و کوڕان ئەنجامداوە کە لەو کاتەدا بەهۆی بڕیارێکی ئیمپراتۆر کڵاودیۆسی دووهەم، ژنهێنان لە سەربازەکان قەدەغە کرابوو، چونکە بڕوای وابووە ئەگەر سەربازەکانی ژنیان هەبێت، ئەوا ناتوانن بەپێی پێویست بجەنگن، هەربۆیە دوای ئەوەی قەدیس ڤالانتین لەو کارەی ئاشکرا دەبێت، لەلایەن ئیمپراتۆرەوە لەسێدارە دەدرێت، بەڵام هەندێک توێژەر دەڵێن کە راستە ڤالانتین قەدیس بووە، بەڵام ئەوەی لەبارەیەوە باس دەکرێت تەنیا گێڕانەوەیەکە و لە مێژوودا پشتڕاست نەکراوەتەوە.
دواتر لە سەدەی پێنجەمدا پاپا گیلاسیوسی یەکەم بۆ ئەوەی سیمای بتپەرستی لە رۆژی 14ـی شوبات نەهێڵێت و جەژنە دێرینەکەی رۆمانەکان کاڵبکاتەوە، هات هەردوو رۆژی کوشتنی قەدیس ڤالانتین و جەژنی "لوپێرکالیا"ی تێکەڵ بەیەک کرد، لەمەشەوە رێوڕەسمەکانی نێو جەژنە رۆمانییەکە تەنیا وەک چالاکییەکی شانۆگەری مانەوە، بەڵام بە شێواز و نەریتی مەسیحیانە بەسەریدا زاڵ بوو، هاوکات رۆژی 14ـی شوباتیش ناوی ڤالانتینی لێ نرا و بەهۆی تێکەڵبوونی لەگەڵ جەژنە رۆمانییە دێرینەکەدا، ئەشق و خۆشەویستیش دزەی کردووەتە نێو ئەو رۆژەوە.
رێكخراوی نهتهوه یهكگرتووهكان (13)ی شوباتی ههموو ساڵێكی بهڕۆژی جیهانیی ڕادیۆ ناساندووه، ڕادیۆ یهكێكه لههۆكانی ڕاگهیاندن و بهربڵاوترینیانه و بهشێوهكی گشتی خهڵك لهمهودایهكی فراوانی جیهاندا پێی ئاشنان و مێژووی داهێنان و سهرههڵدانی ئهم ئامێره گرنگه كۆنه، ههرچهنده ئێستا هۆكانی ڕاگهیاندن زۆر بوونو پێشكهوتنی بهرچاویشیان بهخۆیانهوه دیوه، كهچی هێشتا ڕادیۆ توانیویهتی پێگهی خۆی ون نهكات و گرنگییهكهی بمێنێت و به پایهداریی بمێنێتهوه. ناتوانرێت بهدیارییكراوی كهسێك بكرێته داهێنهری تهواوی ڕادیۆ، ههر بۆیه له مێژوودا ناوی ههموو ئهوانه بهرز دهنرخێنرێت كه ههوڵیان داوه بۆ گهشهپێدانی ئهم داهێنراوهی مرۆڤ،
له ڕاستیشدا یهكهمین كهس كه ههوڵی بهكارهێنانی شهپۆلهكانی دهنگی داوه بۆ گواستنهوهی دهنگ (گۆلیلمۆ ماركۆنی)یه كه 25ی تهمموزی ساڵی 1896 دا جفرهی مۆرسی بهكارهێنا بۆ پهیوهندی بێ تهل، پێش ئهو و دوای ئهویش چهندین زاناو كهسانی داهێنهر ههوڵی گواستنهوهی دهنگیان داوه ههركهسهیان و بهجۆرێك لهو بوارهدا خۆیان تاقیكردووهتهوه ، لهوانهش ( جیناڵد فسندن)ه كه بهیهكهمین داهێنهری پهخشی دهنگ دادهنرێت و دوای ئهویش ناوی چهند كهسێكی تر له مێژوودا تۆمار كراوه، لهوانهش ( هانز ئورستد)ی زانای فیزیایی دانیماركییه كه لهساڵی (1880)دا سهرهتای بیركردنهوهی له ڕادیۆ داهێناوه و پاش ئهویش (ئهندرییه ماری ئهمپیر)ه كه له ساڵی(1819) دا ههوڵێكی دیكهی لهو بوارهدا تاقیكردووهتهوه.
لهساڵی (1831) دا زانای بهریتانیی (مایكل فارادی) دوای ئهویش (جۆزیف هنری) مامۆستا و زانا لهزانكۆی برستۆن له ئهمریكا ههوڵێكی دیكهیان له بواری گهیاندنی دهنگ تاقیكردووهتهوه. لهساڵی (1886) (هاینریش هیرتز) زانای فیزیایی و میكانیكی ئهڵمانی شهپۆلی كارۆموگناتیسی لهوزهدا دۆزییهوه و ههر ئهو بوو سیستمی شهپۆلی ڕادیویی (UHF)ی دۆزییهوه و بهیهكهمین كهسیش دادهنرێت كه دیزاینی بۆ ئامێری ناردن و پێشوازیی یهكهمین شهپۆله ڕادیۆییهكان داناوه پاشان له 25ی تهمموزی ساڵی 1874 دا (گۆلیملۆ ماركۆنی) یهكهمین شهپۆلهكانی كارۆ مۆگناتیسی بۆ داهێنانی ڕادیۆ دۆزییهوه و خودی ئهویش داهێنهری تروسكهكانی بێ تهله. پهخشی ڕادیۆیی مێژووییهكی كۆنی ههیه و ههر وڵاتێك لهوڵاتانی جیهان ڕۆژێكی خۆی دیاری كردووه بۆ یادكردنهوهی یهكهمین پهخشی ڕادیۆیی له وڵاتهكهدا. بهپێی سهرچاوه جیهانییهكان له ساڵی(1907)دا زانایانی ئهمریكا و ئهڵمانیا گهیشتنه ئهو ڕاستییهی كه دهتوانرێت به بهكارهێنانی شهپۆلی ڕادیۆیی قسه و دهنگ بگوازرێتهوه و ئهمهش ڕێگهی خۆشكرد بۆ پهیوهندیی تهلهفۆنیی و توانای پهخشی ڕادیۆیی. یهكهمین پهخشی ڕادیۆیی لهلایهن ئهندازیارانی كۆمپانیای (بیستبێرگ) بووه لهئهمریكا، ئهوهش به شێوهیهكی ڕێكهوت بووه، لهكاتێكدا كارمهندهكان سهرقاڵ بوون به تاقیكردنهوهی گواستنهوهی دهنگ و بیریان لهوه كردووهتهوه كه مۆزیكی سهر ئهو قهوانانهی لهبهردهستیاندایه بهكار بهێنن بۆ گواستنهوهی دهنگ، ئهو كهسانهی له ماڵهوه ئامێریی سهرهتایی وهرگرتنی شهپۆلهكانی دهنگیان ههبووه توانیویانه شهپۆلی دهنگیی ئهو مۆزیكانه وهربگرن و بۆیه داوایان لهو كۆمپانیایه كردووه كه مۆزیكی زیاتر پهخش بكات و بهردهوام بێت، پاشان كۆمپانیاكه كارهكانی بهشێوهیهكی ڕێكخراوتر كردووه و له ژێر ناوی ڕادیۆی (KDKA)بهردهوام بووه، ئهم پیتانهش هیچ مانایهكیان نهبووه و هێما نهبوون بۆ هیچ شتێك، بهڵكو بهشێوهیهكی ههرهمهكی ههڵبژێردراونو لهساڵی(1920) دا وهك یهكهم وێستگهی ڕادیۆیی ناسراوه.
لهئوستورالیاش یهكهمین وێستگهی ڕادیۆیی لهشاری میلبۆرن و له ساڵی (1921) دا دهست بهكار بوو.
لهساڵی (1922)دا كۆمپانیای پهخشی بهریتانیی به ناوی(BBC) له بهریتانیا وهك یهكهمین ئیستگهی ڕادیۆیی پهخشی خۆی دهستپێكرد و لهههمان ساڵیشدا له فهرهنسا و لهتاوهری ئیفڵهوه یهكهمین پهخشی ڕێكخراوی ڕادیۆیی ڕاگهیهندرا، دواتریش لهههمان ساڵدا ئیستگهیهكی ڕادیۆیی لهیهكێتی سۆڤییهتی ئهو كاتهدا دهست بهكار بوو.
لهساڵی(1923) دا ئیستگهی پهخشی ڕادیۆیی له ههریهك له بهلژیكا و چیكسلۆڤاكیای پێشوو و ئهڵمانیا و ئیسپانیا دامهزران، پاشانیش له فینلهندا و ئیتاڵیا .
له ساڵی 1924 یشدا نهرویژو پۆڵۆنیا و مهكسیك بوونه خاوهنی پهخشی ڕادیۆیی خۆیان و لهساڵی 1925یش ژاپۆن یهكهم ئێستگهی ڕادیۆیی دامهزراند
لهساڵی 1927دا له هیند یهكهمین پهخشی ڕادیۆیی دهستی پێكرد و دواتریش وڵاتانی دیكهی جیهان.
چهند ساڵێك لهمهوبهرو له ساڵی (2011)دا ئهكادیمیای ڕادیۆیی ئیسپانیا بیرۆكهی دانانی ڕۆژێكی جیهانیی بۆ یادكردنهوهی یهكهمین پهخشی ڕادیۆیی لهجیهاندا خسته بهردهم ڕێكخراوی یۆنسكۆی سهر بهنهتهوه یهكگرتووهكان و چهند مێژوویهك بۆ ئهو ڕۆژه پێشنیار كرا، لهوانه (6)ی ئۆكتۆبهر كه ڕۆژی لهدایكبوونی (جینالد فسندن)ه كه بهیهكهمین داهێنهری پهخشی دهنگدادهنرێت، ههروهها(25)ی تهموز دهستنیشانكرا كه ئهو ڕۆژه بوو (گولیلمۆ ماركۆنی) یهكهمین پهیوهندی بێتهلی بهبهكارهێنانی جفرهی مۆرس بهكارهێنا لهساڵی 1896 دا، پاشان ڕۆژی (30) ئۆكتۆبهریش یهكێكی تر بوو له پێشنیارهكان، چونكه مێژووی یهكهمین پهخشكردنی ڕۆمانی ( حرب العوالم) بوو كه به دهنگی هونهرمهندی به ناوبانگی جیهانی ( ئهرسۆن ویڵز) له ساڵی (1938)دا خوێندرایهوه.
دواتر لهناو ئهنجومهنی جێبهجێكاری یۆنسكۆدا ڕۆژی (13)ی شوبات دیاریكرا بۆ ڕۆژی جیهانیی ڕادیۆ، چونكه لهو ڕۆژهدا و لهساڵی (1946)دا یهكهمین پهخشی ئێستگهی نهتهوه یهكگرتووهكان دهستی پێكرد.
دواتر له خولی(36)ی ڕێكخراوی نهتهوه یهكگرتووهكان مشتومڕی لهسهر كراو لهمانگی كانوونی یهكهمی(2012)دا كۆمهڵهی گشتی نهتهوه یهكگرتوهكان بڕیاریدا (13)ی شوباتی ههموو ساڵێك بكرێته ڕۆژی جیهانیی ڕادیۆ.
بهپێی داتاكان تاساڵی 2015 پانزه ههزار ئێستگهی ڕادیۆیی ههبووه و (75%)ی ماڵان لهوڵاتانی تازه پێگهیشتوودا ڕادیۆیان ههیه.
(70%)ی دانیشتوانی جیهان لهڕێی تهلهفۆنی مۆبایلهوه گوێ له ڕادیۆ دهگرن.
ههر بهپێی ئامارهكان (608) ملیار كهس له سهرانسهری جیهاندا گوێ له ڕادیۆ دهگرن.
مێژووی ڕادیۆ كوردییهكان
بهگوێرهی ههموو سهرچاوه كوردییهكان، یهكهم رادیۆی كوردی له 19ی نۆڤێمبهری 1939 له بهغدا كراوهتهوه. ئێزگهی دووهم به زمانی كوردی (رادیۆی ڕۆههڵات) له 5ی ئازاری 1941 له بهیروت و ئێزگهی سێیهمی كوردیش له ئابی 1942 له یافا (فهلهستین) كراوهتهوه.
ئهم سێ ئێزگه كوردییهی سهرهوه وهك یهكهم رۆژنامهی كوردی: (كوردستان) له دهرهوهی خاكی كوردستان پهخشیان دهستی پێكردووه. ئهو ئێزگانه له راستیدا ئێزگهی كوردی نهبووین، بهڵكو ئێزگهی بیانی بووین و به زمانی كوردی وهشانیان ههبووه، ئێزگهی ئاڕاستهكراو بووین و بۆ گهیاندنی ههواڵ و دهنگوباسی خۆیان بۆ گوێگری كورد دامهزراون، نهك
گهیاندنی ههواڵ و دهنگوباسی كوردی بۆ ئهوان یان بۆ كورد. ئهگهر لهم ئێزگانه، ناوه ناوه باس له كورد و كوردستانیش كرابێ، زیاتر بۆ خۆنزیكردنهوه و ڕاكێشانی سهرنج و سۆزی كورد بۆ بهرهی خۆیان بووه، نهك لهبهر ئهوهی كوردیان له دڵهوه خۆشویستووه و وسیتوویانه ئهو گهله دێرن و نازاداره بێ رادیۆ نهبێ. لهههمان كات، دهبی بنووسین ههرسێك ئێزگهی كوردی سهرهوه، كه له دهرهوهی كوردستان پهخشیان به زمانی كوردی ههبووه، لهكاتی دهستپێكردنی دووهم جهنگی جیهانی دامهزراون و لهگهڵ تهواوبوونی جهنگ، دوو لهوان كوژاونهتهوه. لهگهڵ ئهوهش، بێگومان ههبوونی ئهو ئێزگانهی سهرهوه كارێكی باش بووه، بهتایبهتیش یهكهم ئێزگهی كوردی له بهغدا، له مێژووی خۆی سهدان گۆرانی كوردی تێدا تۆمار كرایه و بۆ سهرتاسهری كوردستان پهخش و بڵاوكراونهتهوه. ئهم تۆمار و پهخشكردنه، جگه لهوهی ئهرشیڤێكی جوان و دهوڵهمهنده، بۆته یارمهتیش بۆئهوهی هونهرمهندی تازه دروست ببن و گۆرانی و ئاوازی خۆیان له ههمان ئێزگه لهسهر قهوان تۆمار بكهن و گۆرانی و مۆسیقای كوردی پێشبخهن.
بهڵام بهوتهی ئهمیر حهسهن پور ڕۆژنامهنوس و لێكۆڵهری شاری مههاباد یهكهم پهخشی ڕادیۆیی كوردی له ساڵی١٩٢٣بووه له یهكێتی سۆڤیهت و تا ساڵی ١٩٢٩ی خایاندووه.
ساڵی ١٩٤١ش ئینگلیزهكان بۆ دژایهتیكردنی ئهڵمانیای نازی بهشی كوردی ڕادیۆی یافایان كردهوه و ژمارهیهك كهسایهتی وهك گۆرانی شاعیر و ڕهفیق چالاك كاریان تیادا كردووه.
پهخشی ڕادیۆی كوردی تارانیش له ٢٥ی تشرینی دووهمی ساڵی ١٩٤٦ دهستیپێكرد، سهرهتا ماوهی پهخشهكهی تهنها ١٥ خولهك بووه و دواتر كاتهكهی زیاد كرا.
وێستگهی ڕادیۆی یهریڤان له ساڵی ١٩٥٥دا، به پێنجهم پهخشی ڕادیۆیی كوردی دادهنرێت كه ئهویش لهسهرهتادا ماوهی پهخشهكهی تهنیا ١٥ خولهك بووه.
لهسهردهمی جهمال عهبدولناسر سهرۆكی پێشووتری میسردا، ئێزگهیهكی كوردی له ساڵی ١٩٥٧ لهشاری قاهیره كرایهوه، دواتر و له پایزی ١٩٥٨دا ڕادیۆی كوردی له شاری كرماشان كرایهوه و ڕادیۆی كوردی تاران داخرا.
دوای دوو ساڵیش له دهستپێكردنی شۆڕشی ئهیلول به ژمارهیهك ئامێری سهرهتاییهوه ڕادیۆی دهنگی كوردستان له ساڵی ١٩٦٣دا له ناوچهی باڵهكایهتی دهستی به پهخشی خۆی كرد.
بۆ دابینكردنی پێداویستییهكانی ههڵگیرسانهوهی شۆڕشی نوێ، یهكێك لهو بوارانهی كه یهكێتیی نیشتمانیی كوردستان بایهخی زۆری پێدا بوو بواری میدیا بوو، ههر بۆیهش لهسهرهتای ساڵی 1976دا مشوری پهیداكردنی ئیزگهیهكی رادیۆی لهسوید خواردو لهرێی سوریاو توركیاوه گهیهنرایهوه كوردستانو له 21ی ئازاری 1979 لهگوندی نۆكانی سهر سنورهوه بهخشی ئهو ئیزگهیه دهستی پێكردو لهوێوه پهیامو چالاكیو سیاسهتو ههڵوێستو تێڕوانینی یهكێتی بهكۆمهڵانی خهڵك ئاشنا كراو ئهو ئیزگهیه رۆڵی دیاری ههبوو له جۆشدانی خهڵكو پێشمهرگهو بههێزكردنی گیانی فیداكاری و بهرخودان.
لهسهردهمی شۆڕشدا ئیزگهی دهنگی گهلی كوردستان، وهك مهفرهزهكانی پێشمهرگه لهیهك شوێندا نهسرهوت، بهڵكو چهند جارێك جێگۆڕكێی كردو لهم شوێنانهوه بهخشی كرد(نۆكان، توژهڵه، گردی مامهوڵا، زهڵێ، باوزێ، بهرگهڵو، دۆڵوكۆگه،سهقز، گهڵاڵه، چوارتا، سلێمانی).
ئێزگهی دهنگی گهلی كوردستان لهقۆناغه جیا جیاكانی شۆڕشی نوێدا،كاریگهرترین دهزگای میدیای یهكێتیی نیشتمانیی كوردستان بووهو رۆڵی دیارو پرشنگداری لهو شۆڕشهدا بهگشتیو لهسازدانو رێكخستنو جۆشدانی كۆمهڵانی خهڵكی كوردستان بۆ راپهرینی ئازاری 1991 بهتایبهتی ههبوو، كه لهلاپهڕه زێرینهكانی مێژوودا بهشانازییهوه دهنوسرێتهوه.
دەزگای میدیایی کوردسات دوو کەناڵی رادیۆی بەزمانەکانی کوردی و ئینگلیزی هەیە، کە بریتین لە دەنگی کوردسات و ڤۆیس ئۆف کوردسات.
هەندێک کەس راهاتوون لەسەر دوبارەکردنەوەی هەندێک رەفتاری رۆژانە، وەک دڵنیابوونەوە لە داخستنی دەرگای ماڵ یان کوژاندنەوەی فڕن بۆ چەند جارێک پێش خەوتن. هەرچەندە ئەم رەفتارانە لە سەرەتادا ئاسایی دەردەکەون، بەڵام لە هەندێک حاڵەتدا نیشانەن بۆ توشبوون بە تێکچوونی "وەسوەسەی ناچاری" (OCD).
تۆبیاس هۆرنیگ، پسپۆڕی ئەڵمانی لە بواری دەروونناسی، جەخت دەکاتەوە کە جیاکاری لە نێوان "رەفتاری ئاسایی" و "وەسوەسەی ناچاری" بە پلەی یەکەم پەیوەستە بە ئاستی ئەو فشارە دەروونییەی لەگەڵ رەفتارەکەدایە، جگە لەو کات و سەعاتانەی کە کەسەکە بۆ ئەنجامدانی کارەکە تەرخانی دەکات.
توشبووانی ئەم حاڵەتە هەست بە ئارەزوویەکی زۆر بەهێزدەکەن کە ناچاریان دەکات بۆ بیرکردنەوە یان ئەنجامدانی رەفتارێکی دیاریکراو، سەرەڕای ئەوەی دەزانن کارەکەیان مەنتیقی نییە یان تەنانەت زیانبەخشە. بۆ نمونە، کەسی توشبوو، رۆژانە جانتاکەی رێکناخات بۆ چێژوەرگرتن، بەڵکو بەهۆی دڵەڕاوکێیەکی توندی ناوخۆیی و هەستکردن بەوەی کە ئەگەر نەیکات "کارەساتێکی ناوخۆیی" رودەدات، ناچار دەبێت رەفتارەکە دوبارە بکاتەوە.
وەسوەسەی ناچاری یەکێکە لە تێکچوونەکانی دڵەڕاوکێ، کە تێیدا بیرۆکە و مەترسیی نامەنتیقی (وەسوەسە) وا لە کەسەکە دەکەن بە ناچاری رەفتارێک دوبارە بکاتەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی پەککەوتنی بونیاتی ژیانی رۆژانەی. سەرەڕای ئەوەی زۆرێک لە توشبووان دەزانن رەفتارەکانیان مەنتیقی نییە، بەڵام هەوڵدان بۆ پشتگوێخستنیان تەنیا فشاری دەروونییان زیاد دەکات، بۆیە رەفتارەکە وەک رێگەیەکی کاتی بۆ کەمکردنەوەی دڵەڕاوکێ بەکاردێنن.
پسپۆڕان رێنمایی دەدەن کاتێک دڵەڕاوکێی ناوخۆیی رەفتارە ناچارییەکان بەسەر کەسەکەدا دەسەپێنێت، یان کاتێک پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی بەهۆی ئەم روداوەوە زیانیان پێدەگات، پێویستە سەردانی دکتۆر بکرێت. هەروەها زۆر جار توشبووان شەرم لە رەفتارەکانیان دەکەن و هەوڵدەدات لەوانی دیکەی بشارنەوە، کە ئەمەش نیشانەیەکی دیکەی پێویستیی وەرگرتنی چارەسەرە.
-
چارەسەری دەروونی: لە حاڵەتە سوک و مامناوەندەکاندا رێگەی "بەرکەوتن و رێگری لە وەڵامدانەوە" بەکاردێت. چارەسەری "رەفتاریی مەعریفی" یەکێکە لە سەرکەوتووترین رێگەکان بۆ منداڵ و گەورە، کە رەنگە دەرئەنجامەکانی چەند مانگێکی پێ بچێت.
-
چارەسەری دەرمانی: لە حاڵەتە پێشکەوتووەکاندا، دکتۆرەکان پەنا بۆ دەرمان دەبەن، کە زۆربەی کات بە دەرمانی دژە خەمۆکی دەست پێ دەکەن تاوەکو ئاستی فشار و دڵەڕاوکێی کەسەکە کەم بکەنەوە.
مانگی نمونەیی، شوباتی ئەمساڵ تایبەتمەندییەکی سەرنڕاکێشی هەیە کە سەرجەم رۆژەکانی هەفتە لە چوار رۆژ پێکدێت بۆ کۆی رۆژەکانی مانگەکە.
لەسەر ئاستی جیهان بە مانگی شوباتی 2026 دەوترێت "مانگی نموونەیی" (The Perfect Month)، هۆکارەکەشی ئەوەیە ئەم مانگە لە چوار هەفتەی تەواو پێکدێت و سەرجەم رۆژەکان بە چوارجاری یەکسان دوبارە دەبنەوە لەم مانگەدا،
ئەو هۆکارەی وایکردووە مانگی شوباتی ئەمساڵ نموونەی بێت، دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە سەرەتای مانگەکە لە رۆژی یەکشەممە دەستیپێکردووە و کۆتایی رۆژەکەش دەکەوێتە رۆژی شەممە.
لە رۆژژمێردا، دەتوانیت "لاکێشەیەکی ئەندازیاریی تەواو" ببینیت کە پێکهاتووە لە ٤ ریز × 7 رۆژ، بەبێ هیچ بۆشایییەک لە سەرەتا یان ڕۆژی زیادە لە کۆتایی مانگەکەدا.
ئەم دیاردەیە شەش ساڵ یاخود 11 جارێک رودەدات و تا مانگی شوباتی 2037 دووبارە نابێتەوە.
پزیشکان و شارەزایانی چاودێریی پزیشکی، ریزبەندیی لەدەستدانی هەستەکانی مرۆڤیان لە سەعاتەکانی کۆتایی پێش مردن ئاشکرا کرد، کە بە قۆناغی "سەرەمەرگی چالاک" دەناسرێت و تێیدا فرمانەکانی جەستە بە خێرایی پاشەکشێ دەکەن لە چالاکی.
بەپێی وتەی پسپۆڕان، ئەو زانیارییانەی لەسەر هەستی مرۆڤ لە ساتە کۆتاییەکاندا لەبەردەستن تا رادەیەک سنووردارن؛ چونکە نەخۆش لەو قۆناغەدا بەهۆی بێهێزی یان لەدەستدانی توانای وەڵامدانەوە، ناتوانێت گوزارشت لەوە بکات کە پیایدا تێپەڕ دەبێت، بۆیە زۆربەی زانیارییەکان پشت بە تێبینییەکانی پزیشک و خێزانەکان دەبەستن.
جێمس هالبێنبێک، پرۆفیسۆری چاودێریی پزیشکی لە زانکۆی ستانفۆرد، لە کتێبەکەیدا ئاماژە بەوە دەکات کە لەدەستدانی هەستەکان بەپێی ریزبەندییەکی جێگیر رودەدات. هالبێنبێک رونیکردووەتەوە کە سەرەتا هەستی برسیێتی ون دەبێت، دواتر تینوێتی، پاشان توانای قسەکردن و دوای ئەویش بینین؛ بەڵام هەستی بیستن و دەستلێدان دوایین هەستن کە مرۆڤ لەدەستیان دەدات.
پسپۆڕان پێیان وایە ئەم ریزبەندییە هۆکاری ئەوەیە کە پزیشکان هەمیشە رێنمایی خێزانەکان دەکەن لە ساتەکانی کۆتایی سەرەمەرگدا، بە نەرمی قسە بۆ نەخۆشەکانیان بکەن و دەستیان لێ بدەن، چونکە ئەگەرێکی زۆر هەیە تاوەکو دوا ساتەکان ئەو دوو هەستە بە چالاکی بمێننەوە.
دەیڤد هۆفدا، بەڕێوەبەری ناوەندی لێکۆڵینەوەی پێکانەکانی مێشک لە زانکۆی کالیفۆرنیا، ئاماژە بەوە دەکات مێشک لە کاتی مردندا دەستبەرداری ئەو ناوچانە دەبێت کە بۆ مانەوە کەمتر گرنگن، ئەمەش دەبێتە هۆی چالاکبوونی کۆئەندامی بینین لە لای هەندێک کەس؛ ئەمەش رەنگە هۆکاری بینینی ئەو "روناکییە درەوشاوەیە" بێت کە هەندێک لە رزگاربووانی راوەستانی دڵ باسی دەکەن.
لەلایەکی دیکەوە، جیمۆ بۆرجیگین، زانای مێشک و دەمار لە زانکۆی میشیگن، دەڵێت مێشک پێش مردن روبەڕووی شەپۆلێکی لەناکاوی مادە کیمیاییەکان دەبێتەوە. ئەم چالاکییە نائاساییە رەنگە بەرپرس بێت لە دروستبوونی هەستێکی زۆر رون و رووناک، کە هەندێک کەس وەک "راستییەک لە راستی بەهێزتر" وەسفی دەکەن.
لە سەعاتەکانی کۆتاییدا، نەخۆشەکان بە گشتی واز لە خواردن و خواردنەوە دەهێنن و بینینیان وردە وردە کەم دەبێتەوە، پێش ئەوەی چاوەکانیان دابخەن و بە جۆرێک دەربکەون کە لە خەوێکی قوڵدا بن. هالبێنبێک پێی وایە ئەم حاڵەتە زیاتر لە "خەونبینین" دەچێت نەک بێهۆشییەکی تەواو. ناوبراو ئەم قۆناغە بە هاتنی عاسیفەیەک دەچوێنێت کە ناتوانرێت سەرەتاکەی بە وردی دیاری بکرێت، بەڵام وردە وردە چڕ دەبێتەوە تاوەکو دەگاتە کۆتایی.
رەفحەت ئۆزدەمیر، پیاوێکی تەمەن55 ساڵە و دانیشتوی شاری قەیسەری تورکیایە، دوای بڵاوبونەوەی فایلەکانی ئیپستن، توشی کێشەیەکی گەورە و سەرنجڕاکیش دەبێت، کە هیچ کات خۆی بیر لێنەکردوەتەوە؛ ئەویش لێکچوونی لە رادەبەدەریەتی لەگەڵ ملیاردێری ناوداری ئەمریکی جێفری ئێپستین، دەشڵێت بەهۆی خراپ سەیرکردنی هاووڵاتییان بۆی بیر لە گۆڕینی روخساری دەکاتەوە.
رەفحەت ئۆزدەمیر، بە میدیاکانی تورکیای راگەیاندوە، بەهۆی لێکچونی زۆری لەگەڵ ملیاردێری ئەمریکی"جێفری ئێپستین"، کە لە ئێستادا مردوە و بە تێوەگلان لە تاوانە سێکسییەکان ناوبانگی زڕاوە، ژیانی بوەتە دۆزەخ.
رفحەت وتویەتی؛ خەڵک لە شەقام بە چاوێکی پڕ لە گومان و ناخۆش سەیرم دەکەن و بەردەوام بەو پیاوەم دەچوێنن، لە کاتێکدا من سەرەتا تەنانەت نەمدەزانی ئەو کێیە!
ئەم هاووڵاتییە تورکە، کە لە دوای بڵاوبونەوەی مەلەفەکانی جێفری ئێپستین کەوتوەتە ژێر گوشارێکی توندی دەرونییەوە و بڕیاری داوە رێکاری توند بگرێتەبەر بۆ ئەوەی لەم رەوشەی ئێستای رزگاری بێت.
رەفحەت وتویەتی، سەرەتا کوڕەزاکەم پێی وتم کە لە جێفری ئیپستین دەچم، بەڵام من هیچ کاتێک نەمناسیوە و ئیتر دەستدەکات بە گۆڕینی شێوازی قژی و هێشتنەوەی ریش،گەرچی حەزی بە هێشتنەوەی ریش نییە، بەڵام ئامادەیە هەموو کارێک بکات تا رزگاری بێت و وەک تاوانبار سەیر نەکرێت.
رەفحەت بە دڵتەنگییەوە بە میدیاکانی تورکیای راگەیاندوە، "بەداخەوە شێوەمان کەمێک لە یەک دەچێت، بەڵام من ئێپستین نیم و کەسێکی وا خراپ هەرگیز لە شارێکی وەک قەیسەریدا پەیدا نابێت."
دەزگای هەواڵگریی ناوەندیی ئەمریکا (CIA) رۆژی چوارشەممە رایگەیاند، پاش زیاتر لە 60 ساڵ لە کارکردن، بڵاوکردنەوەی سەرچاوە زانیارییە بەناوبانگەکەی بە ناوی (World Factbook) رادەگرێت.
لەو راگەیەندراوەدا کە لە ماڵپەڕی رەسمیی دەزگاکە بڵاوکراوەتەوە، هیچ هۆکارێکی رون بۆ ئەم بڕیارە دیاری نەکراوە، بەڵام ئەم هەنگاوە دوای بەڵێنێکی جۆن راتکلیف، بەڕێوەبەری دەزگاکە دێت بۆ کۆتاییهێنان بەو پڕۆگرامانەی کە لە چوارچێوەی ئەرکە سەرەکی و بنەڕەتییەکانی دەزگاکەدا نین.
ئەم پڕۆژەیە بۆ یەکەمجار لە ساڵی 1962 وەک سەرچاوەیەکی چاپکراوی نهێنی بۆ ئەفسەرانی هەواڵگری دەستی پێکرد، کە تێیدا وێنەیەکی وردی دەربارەی ئابوری، سوپا، سەرچاوەکان و کۆمەڵگەی وڵاتانی دیکە دەخرایە روو. دواتر بەهۆی گرنگیی زانیارییەکانیەوە، دەزگا فیدراڵییەکانی دیکەش بەکاریان دەهێنا و پاش تێپەڕبوونی 10 ساڵ، وەشانێکی رەسمیی بۆ هەموو هاووڵاتییان بڵاوکرایەوە.
لە ساڵی 1997ـەوە ئەم سەرچاوەیە خرایە سەر هێڵی ئینتەرنێت و ساڵانە ملیۆنان کەس لە رۆژنامەنوسان و قوتابیان وەک سەرچاوەیەکی باوەڕپێکراو بەکاریان دەهێنا. بەڵام لە ئێستادا و لە دەستپێکی خولی دووەمی سەرۆکایەتیی ترەمپدا، کۆشکی سپی پلانی کەمکردنەوەی میلاکی کارمەندانی لە CIA و ئاژانسی ئاسایشی نیشتمانی جێبەجێ کردووە، ئەمەش وای کردووە دەزگاکە ناچار بێت تەنیا تیشک بخاتە سەر ئەرکە هەواڵگرییە سەرەکییەکانی و دەستبەرداری پڕۆژە لاوەکییەکانی ببێت.
کتێبی راستییەکانی جیهان کە بە (The World Factbook) ناسراوە، سەرچاوەیەکی زانیاریی گشتگیر و وەک "ئینسلۆپیدیایەک" وایە کە لە لایەن دەزگای هەواڵگریی ناوەندیی ئەمریکا (CIA) ئامادە دەکرێت. ئەم کتێبە زانیاریی ورد و رەسمی دەربارەی 267 وڵات و ناوچەی جیاوازی جیهان لەخۆدەگرێت.
ئەم کتێبە تیشک دەخاتە سەر ئەم بوارە سەرەکییانە:
1. جوگرافیا: زانیاریی ورد دەربارەی سنورەکان، رووبەر، کەشوهەوا، سەرچاوە سروشتییەکان و نەخشەی رەسمی و وردی وڵاتان.
2. خەڵک و کۆمەڵگە: ئاماری دانیشتوان، ئایینەکان، زمانەکان، رەوشی تەندروستی، پەروەردە و منداڵان.
3. حکومەت: جۆری سیستەمی سیاسی، پایتەخت، دەستور، سیستەمی یاسایی و ئەندامبوون لە رێکخراوە نێودەوڵەتییەکان.
4. ئابوری: بەرهەمی ناوخۆیی (GDP)، بودجە، کەرتی کار، کشتوکاڵ، پیشەسازی و زانیارییەکانی بانک و بازرگانی.
5. سەربازی و ئەمنی: توانا و ژمارەی هێزە چەکدارەکان، بودجەی سەربازی و ئەو کێشە و روداوانەی کە مەترسین بۆ سەر ئاسایش.
6. وزە و گواستنەوە: بەرهەمهێنانی کارەبا، نەوت، گاز، هەروەها ژێرخانی هێڵی شەمەندەفەر، بەندەر و فڕۆکەخانەکان.
ئەم سەرچاوەیە بۆ ماوەی زیاتر لە 60 ساڵ، یەکێک بووە لە باوەڕپێکراوترین سەرچاوەکان بۆ توێژەران، رۆژنامەنوسان، قوتابیان و بەرپرسانی حکومی لە هەموو جیهاندا، چونکە زانیارییەکانی لە لایەن دەزگا هەواڵگرییەکانەوە کۆدەکرانەوە و بە وردی پشکنینیان بۆ دەکرا.
ئەکادیمیای زانست و هونەرە سینەمايیەکان (ئۆسکار) لیستی پاڵێوراوانی بۆ 98ـەمین خولی خەڵاتەکان بڵاوکردەوە و فیلمی "Sinners" بە بەدەستهێنانی 16 پاڵێوراو پێشەنگی گرتووە و بەمەش ژمارەی پێوانەیی لە مێژووی خەڵاتەکەدا تۆمار کرد.
بەپێی لیستەکە، فیلمی "Sinners" کە لە دەرهێنانی رایان کوگلەر-ە، زۆرترین جار پاڵێوراوە، لە دوای ئەویش فیلمی "One Battle After Another"ـی دەرهێنەر پۆڵ تۆماس ئەندەرسن دێت کە 13جار پاڵێوراوە.
بڕیارە رێوڕەسمی دابەشکردنی خەڵاتەکان لە 15ی ئازاری 2026لە لۆس ئەنجلەس بەڕێوەبچێت.
لیستی بەشێک لە پاڵێوراوە سەرەکییەکان:
باشترین فیلم:
(Bugonia, F1, Frankenstein, Hamnet, Marty Supreme, One Battle After Another, The Secret Agent, Sentimental Value, Sinners, Train Dreams).
باشترین ئەکتەری پیاو:
تیمۆسی شالامێ (Marty Supreme)، لیۆناردۆ دیکاپریۆ (One Battle After Another)، ئیسان هۆک (Blue Moon)، مایکڵ بی جۆردن (Sinners)، ڤاگنەر مۆرا (The Secret Agent).
باشترین خانمە ئەکتەر:
جێسی بەکلی (Hamnet)، رۆز Бێرن (If I Had Legs I’d Kick You)، رینات رێنسڤ (Sentimental Value)، ئێما ستۆن (Bugonia)، کەیت هەدسۆن (Song Sung Blue).
باشترین دەرهێنەر:
پۆڵ تۆماس ئەندەرسن، رایان کوگلەر، کلۆی ژاو، جۆش سەفدی، یواکیم تریەر.
باشترین فیلمی نێودەوڵەتی:
The Secret Agent (بەرازیل)، It Was Just an Accident (فەرەنسا)، Sentimental Value (نەرویج)، Sirât (ئیسپانیا)، The Voice of Hind Rajab (تونس).
پسپۆڕانی تەندروستی هۆشداریدەدەن لەوەی مەترسیی سەرەکیی خواردنی هێلکە پەیوەندی بە کۆلیستڕۆڵەکەیەوە نییە، بەڵکو پەیوەستە بەو "چەورییە تێرە"ی تێیدایە یان لەگەڵیدا دەخورێت، کە هۆکارە بۆ گیرانی خوێنبەرەکان و نەخۆشیی دڵ.
پزیشکان و پسپۆڕانی خۆراک رێنمایی دەدەن بەم شێوەیە هێلکە بخورێت:
-
کەسانی تەندروست: دەتوانن رۆژانە یەک هێلکەی تەواو، یان سپێنەی دوو هێلکە بخۆن.
-
کەسانی نەخۆش: ئەوانەی نەخۆشیی شەکرە، دڵ، یان بەرزیی کۆلیستڕۆڵیان هەیە، باشترە هەفتانە لە چوار زەردێنەی هێلکە زیاتر نەخۆن، بە مەرجێک بڕی چەوری لە خۆراکەکانی دیکەیاندا کەم بێت.
مەترسییە شاراوەکەی ناو زۆر خواردنی هێلکە چییە؟
هێلکەیەکی گەورە نزیکەی 1.6گرام چەوریی تێری تێدایە، بەڵام مەترسییە گەورەکە لەو خۆراکانەدایە کە لەگەڵ هێلکە دەخورێن، وەک (سۆسج، پەنیر و ئەو نانەی بە کەرە چەور دەکرێت).
شێوازی دروستکردنی هێلکە:
جولیا زۆمبانۆ، پسپۆڕی خۆراک دەڵێت: "کۆی گشتیی ئەو چەورییە تێرەی لە رۆژێکدا دەیخۆین، کاریگەریی زیاترە لەسەر بەرزبوونەوەی کۆلیستڕۆڵی زیانبەخش وەک لە خودی هێلکەکە".
بۆیە سورکردنەوەی هێلکە بە کەرە زیانەکەی زیاد دەکات، باشترین رێگەش خواردنی هێلکەی کوڵاو یان برژاندنیەتی بەبێ ڕۆن و کەرە.
پسپۆڕانی تەندروستی جەختدەکەنەوە، کاتێک ئامانج کۆنترۆڵکردنی ئاستی شەکری خوێن بێت، نانی گەنمی تەواو (نانی بۆر) باشترین هەڵبژاردنە بەراورد بە نانی سپی، ئەوەش بەهۆی جیاوازیی کاریگەرییان لەسەر خێرایی هەڵمژینی شەکر لەلایەن خوێنەوە.
بۆچی نانی سپی مەترسیدارە؟
نانی سپی بەهۆی ئەوەی لە ئاردی پاککراوە دروست دەکرێت و توێکڵە دەوڵەمەندەکەی لێکراوەتەوە، رێژەی ریشاڵی کەمە، ئەمەش وادەکات پڕۆسەی هەرسکردنی خێرا بێت و ببێتە هۆی بەرزبوونەوەی خێرا و کتوپڕی شەکری خوێن، کە فشار لەسەر ئەنسۆلین دروست دەکات. بەرزبوونەوەی بەردەوامی شەکر بەهۆی نانی سپییەوە، مەترسیی دروستبوونی "بەرگریی ئەنسۆلین" و تووشبوون بە شەکرەی جۆری 2 زیاد دەکات.
سودەکانی نانی بۆر:
بەپێچەوانەوە، نانی بۆر (گەنمی تەواو) بەهۆی بوونی رێژەیەکی بەرز لە ریشاڵ و کاربۆهیدراتی ئاڵۆز، پڕۆسەی هەرس و هەڵمژینی شەکر هێواش دەکاتەوە. ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی شەکری خوێن بە شێوەیەکی پلەبەپلە و لەسەرخۆ بەرزببێتەوە، نەک بە خێرایی.
بەراوردکاریی خۆراکی:
-
نانی بۆر: دەوڵەمەندە بە ریشاڵ، پرۆتین و مادە خۆراکییەکان، هەستی تێربوون دەبەخشێت و یارمەتیدەرە بۆ دابەزاندنی کێش. توێژینەوەکان دەریانخستووە خواردنی نانی بۆر کاریگەری ئەرێنی لەسەر باشترکردنی پشکنینی شەکری کەڵەکەبوو (HbA1c) هەیە.
-
نانی سپی: زۆرجار کالۆری، کاربۆهیدرات و سۆدیۆمی زیاترە و هەستی تێربوون کەم دەکاتەوە.
دوای ئەوەی لێكۆڵینەوەیەكی رۆژنامەی "گاردیان" ئاشكرایكرد كە كورتەی دروستكراو بە زیرەكی دەستكردی گۆگڵ زانیاریی هەڵە دەداتە بەكارهێنەران، كۆمپانیاكە وەڵامدانەوەی بەشێك لە پرسیارە تەندروستییەكانی لەڕێگەی خزمەتگوزاری AI Overviews راگرت.
خزمەتگوزاری AI Overviews بریتییە لە كورتەیەك كە بە زیرەكی دەستكرد ئامادە دەكرێت و لە سەرەتای ئەنجامەكانی گەڕاندا وەك وەڵامی پرسیارێك دەخرێتەڕوو.
بەپێی لێكۆڵینەوەكەی گاردیان، بەشێك لەو كورتانە زانیاریی تەندروستیی هەڵەیان تێدایە و خەڵك رووبەڕووی مەترسی دەكەنەوە، بۆ نمونە لە وەڵامی پرسیارەكانی پەیوەست بە "پشكنینی خوێن" و "فەرمانی جگەر"، ژمارەی بێ سەروبەری خستۆتەڕوو بەبێ رەچاوكردنی جیاوازیی رەگەز، تەمەن و نەتەوە.
هەر بەپێی راپۆرتەكە، گۆگڵ ئامۆژگاریی توشبووانی "شێرپەنجەی پەنكریاس"ی كردووە كە خۆیان لە خواردنی چەور بەدوربگرن، بەڵام شارەزایان بە گاردیانیان راگەیاندووە، ئەمە ئامۆژگارییەكی خراپە و دەكرێت مەترسیی مردن زیاد بكات.
ئەم لێكۆڵینەوەیە لەكاتێكدایە كە شارەزایان هۆشداری دەدەن لەوەی چاتبۆتەكانی زیرەكی دەستکرد توشی "خەیاڵكردن" (Hallucination) دەبن، واتە كاتێك زانیاریی دروستیان لەبەردەست نییە، وەڵامی هەڵبەستراو دەدەنەوە.
هاوكات گۆگڵ لەم هەفتەیەدا تایبەتمەندیی AI Overviewsـی بۆ خزمەتگوزاریی ئیمەیڵ (Gmail) زیادكرد، كە رێگە بە بەكارهێنەران دەدات لەبری گەڕان بە كلیلە وشە، پرسیار دەربارەی ئیمەیڵەكانیان بكەن و وەڵام وەربگرنەوە.
بەپێی راگەیەندراوێکی بەڕێوەبەرایەتی گشتیی تەندروستی سلێمانی، لە ساڵی 2025دا، زیاتر لە 26 هەزار ژەمە تیشك بۆ تووشبووانی شێرپەنجە لە سەنتەری ژیانەوە ئەنجامدراوە.
بەڕێوەبەرایەتی گشتیی تەندروستی سلێمانی لە راگەیەندراوێکدا دەڵێت، "بەپێی ئاماری بەڕێوبەرایەتی گشتی تەندروستی سلێمانی لە ماوەی ساڵی رابردوو دوو هەزار و 505 نەخۆش سەردانی سەنتەری ژیانەوە بۆ چارەسەری شێرپەنجە بە تیشكیان كردووە و چارەسەری پێویست بۆ هەزار و 210 نەخۆش کراوە".
لە راگەیەندراوەکەشدا هاتووە، "سەردانیکەران هەزار و 40 کەسیان لە رەگەزی نێر بوون و هەزار و 465 کەسی دیکەیان لە رەگەزی مێ بوون".
بەپێی راگەیەندراوەکە، "هەزار و 862 نەخۆش خەڵكی سلێمانی و هەڵەبجە بوون و 643 نەخۆش خەڵكی شارەكانی تری هەرێمی كوردستان و عیراق بوون، هاوكات ساڵی رابردوو لە سەنتەری ژیانەوە بۆ چارەسەری شێرپەنجە بە تیشك 26 هەزار و 238 ژەمە تیشك بۆ تووشبووانی شێرپەنجە كراوە، پشكنینی سیتی سكان بۆدوو هەزار و 780 نەخۆش كراوە و 62 نەخۆش چارەسەری ناوەكیان وەرگرتووە".