سكالۆنی راهێنەری هەڵبژاردەی ئەرژەنتین پێكهاتەی سەرەتایی ئەرژەنتینی بۆ یارییەكانی مۆندیالی 2026 راگەیاند ، لیۆنێل مێسی ئەستێرەی ئەرژەنتین و براوەی هەشت باڵۆن دۆر ناوی لە پێكهاتەكەدایە.

ئەوەی جێی ئاماژەیە ناوی پاولۆ دیبالای یاریزانی یانەی رۆما لە پێكهاتەكەدا نیە ، بێجگە لە دیبالا هەروەها دی ماریاش بەهۆی وازهێنانی لە یاریی نێودەوڵەتی یەكێكە لەو یاریزانانەی براوەی مۆندیالی 2022 ناوی لە پێكهاتەكە نیە ، لە نێو پێكهاتەی سەرەتایی دیارترین ئەستێرەكانی تانگۆ دەبینرێن و چاوەڕوان دەكرێت جارێكی دیكە ئەرژەنتین بە سەركردایەتی مێسی یەكێك بن لە پاڵێوراوە بەهێزەكان  بۆ ركابەری بردنەوەی مۆندیال.                          

كارلۆ ئەنچیلۆتی راهێنەری هەڵبژاردەی بەرازیل پێكهاتەی سەرەتایی بەرازیلی بۆ یارییەكانی مۆندیال راگەیاند و 55 یاریزانی بانگهێشت كردووە كە لە كۆتایدا 26 یاریزان دەمێنێتەوە.

ئەوەی جێی ئاماژەیە لەناو پێكهاتەكەی سیلیساو سەرجەم ئەستێرەكان دەبینرێن لە گرنگترینیان نێیماری یاریزانی یانەی سانتۆس و تیاگۆ سیلڤای بەرگریكاری یانەی پۆرتۆ و ئیدیرسۆنی گۆڵپارێز دەبینرێن ، هەریەك لە ڤینیسیۆس و رافینیا و كاسیمیرۆ گرنگترین ئەو یاریزانانە شوێنیان لە پێكهاتەی بەرازیل مسۆگەرە ، گابریل جیسۆسی هێرشبەری ئارسناڵ ناوی لە پێكهاتەكەدا نیە شان بەشانی رۆدریگۆی هێرشبەری ریاڵ مەدرید كە بەهۆی پێكانەوە بەشدار نابێت . 

لە مەزادێکی شارستانی دێربی شایەری بەریتانیا، بووکەڵەیەکی دارین کە مێژووەکەی بۆ سەرەتای سەدەی 19 دەگەڕێتەوە و بە "ترسناکترین بووکەڵەی جیهان" وەسف دەکرێت، بە بڕی 3هەزار پاوەند فرۆشرا.

بەرپرسانی مەزادەکە پێشبینییان دەکرد نرخەکەی تەنها نزیکەی 300 پاوەند بێت، بەڵام ئارەزووی کۆکەرەوەکانی شتومەکی کۆن بۆ خاوەندارێتی کردنی، نرخەکەی بۆ دە هێندە بەرز کردەوە و لە کۆتاییدا بە کۆکەرەوەیەکی تایبەت فرۆشرا.

ئەوەی جێی سەرنجە، بووکەڵە دارینەکە بە تەواوی جلی رەسەنی خۆی پاراستووە، ئەمەش بووەتە هۆی زیادبوونی بایەخی مێژوویی و سەرنجڕاکێشیی لای ئەو کەسانەی خولیای کۆکەرەوەی شتومەکەکانی سەدەی نۆزدەهەمن.

 

مەهدی تاج، سەرۆکی فیدراسیۆنی تۆپی پێی ئێران، حەوت مەرجی سەرەکی بۆ بەشداریکردنی هەڵبژاردەی وڵاتەکەی لە یارییەکانی مۆندیالی 2026 راگەیاند، کە بڕیارە مانگی داهاتوو لە ئەمریکا، کەنەدا و مەکسیک بەڕێوەبچێت.

تاج لە چاوپێکەوتنێکی تەلەفزیۆنیدا لەگەڵ کەناڵی "وەرزش"ی ئێرانی، وردەکاری مەرجەکانی خستەڕوو:

١. پێدانی ڤیزا بەبێ کێشە: پێویستە سەرجەم یاریزانان و دەستەی تەکنیکی ڤیزای چوونەژوورەوەیان پێبدرێت، بەتایبەت ئەو یاریزانانەی پێشتر لە ناو "سوپای پاسداران" خزمەتیان کردووە، وەک (مەهدی تارمی و ئیحسان حاج سەفی).

٢. لێپرسینەوە نەکرێت: دوای دەرکردنی ڤیزا، نابێت پۆلیسی کۆچبەران لە کاتی گەشتەکەیاندا هیچ جۆرە لێپرسینەوە و سینگ و سوینگێک لەگەڵ یاریزانان و ستافی هەڵبژاردەکە بکەن.

٣. ڤیزا بۆ هاندەران و رۆژنامەنووسان: دیاریکردنی میکانیزمێکی روون بۆ پێدانی ڤیزا بە هاندەران و رۆژنامەنووسانی ئێرانی بۆ ئامادەبوون لە یارییەکاندا.

٤. پاراستنی ئەمنی توند: پێویستە پۆلیسی ئەمریکا بەرزترین ئاستی پرۆتۆکۆڵە ئەمنییەکان لە فڕۆکەخانە، هۆتێل و یاریگاکان دابین بکات بۆ رێگریکردن لە هەر روداوێکی نەخوازراو (هاوشێوەی ئەوەی لە ئوسترالیا روویدا).

٥. تەنها ئاڵای رەسمی: تەنها رێگە بە هاندەران بدرێت ئاڵای رەسمی هەردوو وڵات ببەنە ناو یاریگا، و قەدەغەکردنی بردنی هەر ئاڵایەکی تر جگە لە ئاڵای رەسمی "کۆماری ئیسلامی ئێران".

٦. سروودی نیشتمانی: زامنکردنی لێدانی سروودی نیشتمانی ئێران بە شێوەیەکی دروست و بێ پچڕان لە سەرجەم یارییەکاندا.

٧. سنووردارکردنی پرسیاری رۆژنامەنووسان: پێویستە پرسیاری رۆژنامەنووسان لە کۆنفرانسە رۆژنامەوانییەکاندا تەنها لە چوارچێوەی بابەتە هونەرییەکانی تۆپی پێدا بێت و تێکنەگلێندرێت بە بابەتەکانی تر.

جێی ئاماژەیە، هەفتەی رابردوو دەسەڵاتدارانی کەنەدا رێگرییان لە (مەهدی تاج) و دوو بەرپرسی تری فیدراسیۆنەکە کرد بچنە ناو خاکی کەنەداوە لە فڕۆکەخانەی تۆرۆنتۆ، کاتێک بەنیازی بەشداری بوون لە کۆنگرەی "فیفا" لە ڤانکۆڤەر.

هاوکات، فیدراسیۆنی تۆپی پێی ئاسیا جەختی کردەوە کە ئێران هێشتا بەنیازی بەشدارییە، بەڵام راپۆرتەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە دانوستان هەیە بۆ گواستنەوەی یارییەکانی ئێران لە ئەمریکاوە بۆ مەکسیک.

توێژینەوەیەکی نوێ کە لە گۆڤاری (ئینڤایرۆنمێنتال ڕیسێرچ لێتەرز) بڵاوکراوەتەوە، هۆشداری دەدات لەوەی ژمارەی دانیشتووانی جیهان کە ئێستا گەیشتووەتە نزیکەی 8.3 ملیار کەس، لە توانای استیعاب و پاڵپشتیی سروشتیی گۆۆی زەوی تێپەڕی کردووە. 
توێژینەوەکە دەڵێت مرۆڤایەتی ئێستا لە دەرەوەی ئەو سنوورانە دەژی کە زەوی دەتوانێت لەسەر مەودای دوور بەرگەی بگرێت.

"توانای لەخۆگرتن" چییە؟
زانایانی ژینگە زاراوەی "توانای لەخۆگرتن" بەکاردەهێنن بۆ دیاریکردنی ئەو ژمارە نموونەییەی کە ژینگە دەتوانێت بەردەوامییان پێ بدات بەبێ ئەوەی سەرچاوە سروشتییەکان لەناو بچن.

 بەپێی تیمی توێژەران بە سەرۆکایەتی پڕۆفیسۆر "کۆری برادشو" لە زانکۆی فلیندەرزی ئوسترالی، مرۆڤ توانیویەتی بەهۆی تەکنەلۆژیا و سووتەمەنی فۆسیڵی (نەوت و خەڵوز)، ئەم سنوورە سروشتییانە ببەزێنێت، بەڵام ئەمە تەنها چارەسەرێکی کاتی و دەستکردە.

توێژینەوەکە ئاماژە بە دوو ئاستی جیاواز دەکات:

_توانای نموونەیی: بۆ ئەوەی هەموو مرۆڤایەتی بە ئاستێکی گونجاو لە بژێوی و بەردەوامی بژین، پێویستە ژمارەی دانیشتووان تەنها 2.5 ملیار کەس بێت.

_توانای ئەوپەڕی: زەوی دەتوانێت بە شێوەیەکی تیۆری تا 12 ملیار کەس لەخۆ بگرێت، بەڵام لەو ئاستەدا مرۆڤایەتی رووبەڕووی برسێتی، نەخۆشی و جەنگی گەورە دەبێتەوە لەسەر سەرچاوەکان.

قۆناغی دیمۆگرافی نەرێنی
برادشو، روونی دەکاتەوە کە لە ساڵانی شەستەکانی سەدەی رابردووەوە، جیهان چووەتە ناو قۆناغێکی دیمۆگرافی نەرێنی؛ واتە هەرچەندە ژمارەی دانیشتووان زیاد دەکات، بەڵام رێژەی گەشەکە لە خاوبوونەوەدایە.
پێشبینی دەکرێت ژمارەی دانیشتووان لە ساڵانی حەفتاکانی ئەم سەدەیەدا بگاتە لوتکە (نزیکەی 12.4 ملیار کەس) و پاشان بەرەو کەمبوونەوە بچێت.

لێکەوتەکانی ئەم زیادبوونە:
نەتەوە یەکگرتووەکان رایگەیاندووە جیهان تووشی کورتهێنانی توندی ئاوی شیرین بووە، هەروەها زۆربوونی مرۆڤ وایکردووە ژینگەی ئاژەڵە کێوییەکان تێکبچێت و توانای کێبڕکێیان لەگەڵ مرۆڤ نەمێنێت، وپشتبەستنی مرۆڤ بە سووتەمەنی فۆسیڵی بۆ دابینکردنی وزە و خۆراک، بووەتە هۆی تێکدانی هاوسەنگی کەشوهەوای گۆۆی زەوی.

ئایا هێشتا کات ماوە؟
سەرەڕای وێنە تەمومژاوییەکە، توێژەران پێیان وایە هێشتا کات ماوە بۆ گۆڕانکاری، ئەوان جەخت دەکەنەوە کە پێویستە وڵاتان هاوکاری یەکتر بن بۆ کەمکردنەوەی بەکاربردن و گۆڕینی ڕەفتارە کۆمەڵایەتی و کلتوورییەکان بەرامبەر بە زەوی، ئاو و وزە.

برادشو دەڵێت: کەمبوونەوەی ژمارەی دانیشتووان و کەمکردنەوەی ئاستی بەکاربردن، ئەنجامێکی باشتری دەبێت هەم بۆ مرۆڤ و هەم بۆ هەسارەکەمان.

تۆڕی وەرزشیی "فۆکس سپۆرتس" بە هاوکاری سەکۆی جیهانیی "ئیندید"، هەلێکی کارکردنی دەگمەن و سەرنجڕاکێشیان بۆ خولیایانی تۆپی پێ راگەیاند، کە تێیدا کەسێک دەستنیشان دەکرێت بۆ بینینی سەرجەم یارییەکانی مۆندیالی 2026 و لە بەرانبەردا بڕی 50هەزار دۆلاری پێ دەدرێت.

ئەم هەڵمەتە کە بە ناونیشانی "دامەزراندنێکی مێژوویی بۆ رووداوێکی مێژوویی" ناسێنراوە، ئامانجی دۆزینەوەی کەسێکی شایستەیە کە بتوانێت 104 یاریی مۆندیالەکە لە گۆڕەپانی "تایمز سکوێر" لە شاری نیویۆرکەوە فۆکەسی بخاتە سەر و رووماڵیان بکات.

ئەمە لە کاتێکدایە کە مۆندیالی داهاتوو بۆ یەکەمجار بە بەشداری 48 هەڵبژاردە لە وڵاتانی ئەمریکا، کەنەدا و مەکسیک بەڕێوەدەچێت.

رۆبێرت گۆتلیب، بەڕێوەبەری بەبازاڕکردنی فۆکس سپۆرتس،رایگەیاند کە ئەوان بەدوای کەسێکدا دەگەڕێن "خولیایەکی شێتانەی بۆ تۆپی پێ هەبێت" و بتوانێت هەست و سۆزی راستەقینەی یارییەکان بۆ بینەران بگوازێتەوە، وگرنگترین مەرجەکان بریتین لە: توانای هەڵسەنگاندن و وەسفکردنی رووداوەکانی ناو یاریگا، وبەرهەمهێنانی ڤیدیۆ و بابەتی سەرنجڕاکێش بۆ تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان.

داواکارانی ئەم کارە، کە بە "وەزیفەی تەمەن" وەسف کراوە، دەبێت لێهاتوویی خۆیان لە بواری رۆژنامەوانی و دروستکردنی ناوەڕۆکدا بسەلمێنن، پێویستە ڤیدیۆیەکی کورتی خۆیان بنێرن کە تێیدا ئاستی شەیدابوونیان بۆ ئەم وەرزشە نیشان بدات و بیسەلمێنن کە دەتوانن بەرگەی ئەم "ماراسۆنە کورییە" بگرن.

شایانی باسە مۆندیالی 2026 لە 11ی حوزەیران دەستپێدەکات و تا 19ی تەمموز بەردەوام دەبێت، کەسە سەرکەوتووەکەش دەبێتە دەنگ و رەنگی یەکێک لە گەورەترین رووداوە وەرزشییەکانی جیهان لە یەکێک لە ناودارترین شوێنەکانی ئەمریکا.

رۆژنامەی "Page Six" بڵاویکردەوە، جیف بێزۆس، دامەزرێنەری کۆمپانیای ئەمازۆن بۆ بازرگانی ئەلیکترۆنی و خزمەتگوزاری هەور، یەختە چارۆکەدارەکەی بە ناوی "Koru" بە بڕی 500 ملیۆن دۆلار خستووەتە روو بۆ فرۆشتن.

رۆژنامەکە ئاماژەی بەوە کردووە کە درێژیی ئەم یەختە 417 پێیە (127 مەتر)، و بەپێی گۆڤاری "بۆت ئینتەرناشناڵ" لە ئێستادا گەورەترین یەختی چارۆکەدارە لە جیهاندا.

رۆژنامەی "نیویۆرک تایمز" باسی لەوە کردووە کە بەهۆی گەورەیی قەبارەی یەختەکەوە، ناتوانێت لەگەڵ یەختە تایبەتەکانی دیکەدا لە یەک لەنگەرگادا لە فلۆریدا لەنگەر بگرێت.

رۆژنامەی "Page Six" دەڵێت: جیف بێزۆس کۆشکە سەرئاوکەوتووەکەی (کۆرو) کە بەهای 500 ملیۆن دۆلارە، بە بێدەنگی خستووەتە روو بۆ فرۆشتن، چونکە هێندە گەورەیە بەڕێوەبردنی کارێکی زۆر قورسە.

لە مانگی ئازاری رابردوودا، هەواڵەکان ئاماژەیان بەوە دابوو کە بێزۆس کۆمەڵێک زەوی لە دوورگەیەکدا کڕیوە کە بە "حەشارگەی ملیاردێرەکان" لە فلۆریدا ناسراوە، بە بڕی 339 ملیۆن دۆلار.

هەروەها لە کانوونی یەکەمی رابردوودا، ئاژانسی بلۆمبێرگ ڕایگەیاندبوو کە سامانی 500 دەوڵەمەندترین کەسایەتی جیهان بە بڕی 2.2 تریلیۆن دۆلار زیادی کردووە، کە ئەمەش ژمارەیەکی پێوانەییە.

 لە روداوێکی ترسناک و دەگمەندا، پۆلیسی باشوری ئەفریقا توانی پاشماوەی جەستەی بازرگانێکی بێسەروشوێن لە ناو سکی تیمساحێکی زەبەلاحدا بدۆزێتەوە، ئەم  روداوە دوای ئەوە دەستی پێکرد، کە پیاوێکی تەمەن 59ساڵ لە مانگی نیساندا ون بوو.

بەگوێرەی زانیارییەکان، بازرگانەکە ئۆتۆمبێلەکەی لە نزیک روباری "کۆماتی"  دۆزرابوەوە و بەمەش گومانیان بۆ دروست بووە، کە لەلایەن تیمساحەوە کراوەتە ئامانج.

بۆ دۆزینەوەی بازرگانەکە، تیمەکانی پۆلیس ئۆپەراسیۆنەکەیان مەترسیداریان لەناو روبارەکەدا ئەنجامدا، چونکە  پڕ بووە لە تیمساح.

کاپتن یۆهان پۆتگیتەر، سەرکردایەتی تیمێکی کرد بۆ چونە ناو قوڵایی ناوچەی تیمساحەکان و دەستنیشانکردنی ئەو تیمساحەی، کە گومانی لێ دەکرا هێرشەکەی ئەنجام دابێت.

دوای کوشتنی تیمساحە بەئامانج گیراوەکە و گواستنەوەی لەرێگەی هێلیکۆپتەرەوە، بوە جێی سەرنجی میدیاکانی جیهان.

بە گوێرەی زانیارییەکان، دوای هەڵدرینی سکی تیمساحەکە، پاشماوەی جەستەی مرۆڤی تێدا دۆزراوەتەوە و  ئێستا پۆلیس ئەو پاشماوانەی ناردوە بۆ تاقیگەی جنائی تاوەکو لە رێگەی پشکنینی DNAـەوە بە رەسمی ناسنامەی بازرگانەکە پشتڕاست بکەنەوە و کۆتایی بە گومانەکان بهێنن

لە وڵاتێکدا کە جوگرافیاکەی هێندەی کلتوورەکەی فرەچەشن و فراوانە، سوودان تابلۆیەکی دەوڵەمەند لە دابونەریت پێشکەش دەکات.

لەکاتێکدا هۆزەکانی رۆژهەڵات مەیلیان بۆ قاوەیە، هۆزەکانی رۆژئاوا رێگەیەکی جیاواز دەگرنە بەر، لای ئەوان چا تەنها خواردنەوەیەکی رۆژانە نییە، بەڵکو دەروازەیەکە بۆ جیهانێکی پڕ لە رێوڕەسم و سیمبول، کە رەگەکەی دەگەڕێتەوە بۆ پاشایەتییە کۆنەکانی سوودان.

زیاتر لە دانیشتنێک... سیستەمێکی تەواو بۆ "دەوڵەتی چای بچووککراوە"
لێرەدا باس لە دیدارێکی ئاسایی ناکرێت، بەڵکو باس لە "ئەنجومەنی بەرامکە" (مجلس البرامكة) دەکرێت؛ قەوارەیەکی کۆمەڵایەتی تەواو یان "دەوڵەتێکی چای بچووککراوە". ناوی "بەرمەکی" لە کەسی بەخشندەوە هاتووە، بەڵام بەخشندەیی لێرەدا بەوە ناپێورێت چی لەناو پیاڵەکەدایە، بەڵکو بەو پەیوەندی و پێگە و هەژموونە دەپێورێت کە لە دەوری پیاڵەکە دروست دەبێت.

 لە رۆژئاوای سوودان، "بەرامکە" وەک چینێکی خاوەن زەوقی بەرز دەبینرێن کە نێوان شەهامەت، جوانی، و خولیایەکی زۆر بۆ چا کۆدەکەنەوە.

توێژەرانی مێژوو دەڵێن ئەم ئەنجومەنانە نموونەی وردکاری و دیسپلین و رەفتاری جوانن، کاریگەریی ئەم دانیشتنانە تەنها لەناو بازنەی چا خواردنەوەدا نامێنێتەوە، بەڵکو سیمای کۆمەڵگە دادەڕێژێت.

رەگی ناوەکەش دەگەڕێتەوە بۆ "بەرمەک" (کاهینی ئاگردان لە فارس)، پێش ئەوەی لە سەردەمی عەباسیدا ببێتە سیمبولی دەوڵەمەندی و مەجلیسی شیعر و مۆسیقا لە چیرۆکەکانی هەزار و یەک شەودا.

کاتێک چا گۆرانی دەڵێت
لە ناو "بەرامکە"دا، چا بە بێدەنگی ناخورێتەوە، دانیشتنەکان پڕن لە شیعر و سروودی تایبەت کە بە "شەحر" دەناسرێن.

شاعیران گەشتی چایان لە میسرەوە بۆ رۆژئاوای سوودان بە زمانێکی سادە و جوان وێنا کردووە، لە فەرهەنگی ئەواندا زاراوەی زۆر هەن، وەک (چای مودەنکەل) ئەو چایەی بەوپەڕی وردکارییەوە ئامادە کراوە، و(قەریاف) ئەو شەیدایی و ئارەزووە توندەی بۆ چا یان قاوە هەیە.

پێکهاتەیەک هاوشێوەی دامەزراوە
لە پشت ئەم دیمەنە ئاهەنگگێڕانەوە، رێکخستنێکی ورد هەیە کە هاوشێوەی دامەزراوەیەکی دەوڵەتییە، پۆستی وەک (ئەفسەر، پشکێنەر، شێخ، سکرتێری) تێدایە. تەنانەت "دادگایەکی" تایبەتیشیان هەیە بۆ سزادانی ئەو کەسانەی یاساکانی دانیشتنەکە دەشکێنن، سزاکانیش لە ئاگادارکردنەوەوە دەست پێدەکات تا دەگاتە سزای هێمایی کۆمەڵایەتی.

 ژنانیش پێگەی خۆیان هەیە لە رێگەی "وەکیلی دادگا" و "شاژن" کە هەمان دەسەڵاتی پیاوەکانیان هەیە.

یاسا توندەکان بۆ وردەکارییەکان
هەموو وردەکارییەک گرنگی خۆی هەیە؛ شێوازی گرتنی پیاڵەکە، کاتی قسەکردن، و شوێنی پیاڵەکە هەمووی یاسای هەیە. بۆ نموونە نابێت پیاڵەکە لەسەر زەوی دابنرێت ،نابێت بە بێ کڵاو یان سەرپۆش چا بخورێتەوە هەروەها قسەکردن بێ مۆڵەت و جگەرەکێشان لە ناو ئەنجومەن قەدەغەیە. و"بەرمەکی" دەبێت لە دەرەوەی ئەنجومەنیش نموونەی بەخشندەیی و رەوشت بێت.

دژەبەری تەواو
سەختترین شت کە ئەندامێک رووبەڕووی ببێتەوە ئەوەیە نازناوی "کەمەلەکی" لێ بنرێت؛ واتە کەسێک کە بێ زەوقە، رەزیلە و نەریتی چا خواردنەوە نازانێت.

 ئەم جۆرە کەسانە سزای کۆمەڵایەتی توندیان دەدرێت، تەنانەت هەندێک جار هاوسەرەکانیان ئاگادار دەکرێنەوە و دەرگای ماڵیان لێ دادەخرێت.

نۆستالژیای عەباسی بە تامی ئەفریقی
ئەم نەریتە یادەوەرییەکی مێژووییە بۆ شکۆمەندی بنەماڵەی بەرمەکییەکان لە سەردەمی هارون رەشیددا، کە ناوەکەیان ببووە هاواتای بەخشندەیی، سوودانییەکان ئەم ناوەیان وەرگرتووە و لە ناو چوارچێوەی کلتووری خۆیاندا دایانڕشتووەتەوە.

ئەم ئەزموونە دەری دەخات کە بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان هەمیشە لە دروشمە گەورەکانەوە دروست نابن، بەڵکو رەنگە لە وردەکارییەکی سادەی رۆژانەوە لەدایک ببن... وەک پیاڵەیەک چا.

لە "بەرامکە"دا تەنها چا ناخورێتەوە، بەڵکو شوناسێک بنیاد دەنرێت و سیستەمێک دادەڕێژرێت و یادەوەرییەکان بە رەنگ و بۆیەکی تەواو سوودانییەوە زیندوو دەکرێنەوە.

بڕیارە لەم هەفتەیەدا پڕۆژەیاسای قەدەغەکردنی کڕینی جگەرە بۆ نەوەکانی داهاتوو لە بەریتانیا بچێتە بواری جێبەجێکردنەوە، دوای ئەوەی هەموو قۆناغە یاساییەکانی لە پەرلەمان بڕی و تەنها "رەزامەندی پاشایەتی" ماوە بۆ ئەوەی ببێتە یاسایەکی کارا.

ئەم یاسایە رێگرییەکی هەمیشەیی دەخاتە سەر هەر کەسێک کە لە 1ی کانوونی دووەمی 2009 یان دوای ئەو بەروارە لەدایکبووبێت، بە جۆرێک کە هەرگیز لە ژیانیاندا رێگەیان پێ نادرێت بە شێوەیەکی یاسایی توتن بکڕن.

 ساڵانە تەمەنی رێپێدراو بۆ کڕینی جگەرە یەک ساڵ زیاد دەکات، ئەمەش وەک هەوڵێک بۆ ئەوەی نەوەکانی داهاتوو بە تەواوی لە جگەرەکێشان دوور بکەونەوە.

هەرچەندە یاساکە جگەرەی ئەلیکترۆنی بە تەواوی قەدەغە ناکات، بەڵام دەسەڵاتێکی زۆر دەداتە حکومەت بۆ رێکخستنی شێوازی فرۆشتنیان. ئەمەش سنووردارکردنی تامە جیاوازەکان، جۆری پاکەتەکان و چۆنیەتی نمایشکردنیان لە دوکانەکاندا دەگرێتەوە، تاوەکو نەبنە هۆی راکێشانی سەرنجی مێردمنداڵان.

ئەم هەنگاوە لە ناوخۆی بەریتانیا کاردانەوەی جیاوازی لێکەوتووەتەوە، لایەنگرانی یاساکە و پسپۆڕانی تەندروستی پێیان وایە ئەمە گوشارێکی زۆر لەسەر سیستەمی تەندروستی گشتی کەمدەکاتەوە و تەمەنی هاوڵاتییان درێژ دەکات. لە بەرامبەردا، هەندێک لە خاوەنکاران و هاوڵاتییان گومانیان هەیە لە کاریگەری یاساکە و پێیان وایە ڕەنگە ببێتە هۆی سەرهەڵدانی بازاڕی ڕەش.

حکومەتی بەریتانیا چاوەڕوان دەکات بەهۆی ئەم بڕیارەوە، لە چەند دەیەی داهاتوودا رێژەی جگەرەکێشان لە نێو گەنجاندا بگاتە ئاستی سفر.

پۆلیسی سریلانکا پەردە لەسەر تاوانێکی شاراوە و تا رادەیەک دەگمەن  لادەدات دوای ئەوەی لە فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی  وڵاتەکە 22 رابەری ئایینیی بودییان بە تۆمەتی گواستنەوەی 110کیلۆگرام مادەی هۆشبەر لە جۆری حەشیش دەستگیرکرد.

ئەم گروپە ئایینییە کە لە گەشتێکی چوار رۆژەی پشووی شاری بانکۆکەوە دەگەڕانەوە، بڕێکی زۆر لە حەشیشیان لەناو جانتای گەشتیاری و پاکەتی شیرینیدا بە شێوەیەکی زۆر ورد شارابووەوە.

پۆلسی وڵاتەکە بە ئاژانسی فرانس پرێسی راگەیاندوە، هەر ئەندامێکی گروپەکە نزیکەی پێنج کیلۆگرام مادەی حەشیشی پێبووە.

ئەم دەستبەسەرداگرتنە کە بە گەورەترین پڕۆسەی مێژویی فڕۆکەخانەکە دادەنرێت، بەهاکەی بە زیاتر لە 1.1 ملیار روپیەی سریلانکی مەزەندە دەکرێت، کە بە نزیکەیی دەکاتە 350 هەزار دۆلاری ئەمریکی.

روداوەکە کاردانەوەی توندی باڵاترین رابەری ئاینیی بودیی لە وڵاتەکەدا لێکەوتوەتەوە و داوای لە حکومەت کردوە، بە توندترین شێوە سزای ئەو کەسانە بدەن کە "پۆشاکی پیرۆزیان" بۆ کاری "ناپاکی" بەکارهێناوە.

پۆلیس دەڵێت؛ لێکۆڵینەوەی ورد دەکەن  بۆ دۆزینەوەی ئەو تۆڕە قاچاخچێتییەی لەپشت ئەم روداوەوەیە.

رۆژنامەی "دەیلی مەیل"ی ئەمریکی بڵاویکردەوە، فیلێکی مێ لە کاتی گەشتێکی راوکردندا لە ئەفریقا، ملیۆنێرێکی ئەمریکی شێلاوە و بووەتە هۆی گیانلەدەستدانی.

بەپێی زانیارییەکانی رۆژنامەکە، بازرگانی ئەمریکی "ئێرنی دۆزیۆ" تەمەن 75 ساڵ، لەگەڵ راوچییەکی پیشەگەردا لە ناو دارستانێکی کەمەرەییدا بوون، کاتێک رووبەڕووی رەوە فیلێک بوونەتەوە کە لە پێنج فیلی مێ و بێچووەکانیان پێکهاتبوون، ئاماژە بەوەش کراوە کە فیلەکان هەستیان بە مەترسی کردووە و هێرشیان کردووەتە سەر هەردوو پیاوەکە.

لە ئەنجامی هێرشەکەدا، راوچییە پیشەگەرەکە بە سەختی بریندار بووە، بەڵام دۆزیۆ کە تفەنگی راوکردنی پێبووە، نەیتوانیوە بەرگری لە خۆی بکات و لەلایەن فیلەکانەوە شێلدراوە تا گیانی لەدەستداوە.

رۆژنامەکە روونی کردووەتەوە کە باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە گابۆن خەریکی هەماهەنگییە بۆ گەڕاندنەوەی تەرمی دۆزیۆ بۆ ویلایەتی کالیفۆرنیا.

بە وتەی شارەزایان کە رۆژنامەکە گواستوویەتییەوە، هێرشی فیل لەو ناوچەیەدا دەگمەنە و زۆربەی جار لە کاتی رووبەڕووبوونەوەی لەناکاو لە ناو دارستانە چڕەکاندا روودەدات، بەتایبەت ئەگەر بێچوو لەناو رەوەکەدا هەبێت. دەیلی مەیل ئەوەشی وەبیرهێناوەتەوە کە فیلی ئەفریقی بە گەورەترین ئاژەڵی وشکانی دادەنرێت و لە کاتی هێرشکردندا زۆر مەترسیدارە، چونکە باڵای مێینەکانیان دەگاتە نزیکەی چوار مەتر و خێراییەکەشیان دەگاتە 40 کیلۆمەتر لە کاتژمێرێکدا.

توێژینەوەیەکی نوێ کە لە گۆڤاری (Poultry Science) بڵاوکراوەتەوە، ئاشکرای دەکات کە تیمێکی توێژەران لە زانکۆی میسووری ئەمریکی بە سەرۆکایەتی زانا "کیهۆ لی"، هەنگاوێکی گرنگیان ناوە بەرەو پەرەپێدانی جۆرە مریشکێک کە بتوانێت پرۆتینی سوودبەخش بۆ چارەسەری پزیشکی لەناو هێلکەکانیدا بەرهەمبهێنێت.

بەکاربردنی هێلکەی مریشک بۆ مەبەستی پزیشکی (وەک ڤاکسینی ئەنفلۆنزا) بیرۆکەیەکی کۆنە، بەڵام زانایان هەمیشە رووبەڕووی کێشەیەکی گەورە دەبوونەوە، ئەویش ئەوە بوو کە کاتێک جینێکی نوێیان دەخستە ناو دی ئێن ئەی (DNA) مریشکەکەوە، دوای ماوەیەک جینەکە لە کار دەکەوت یان کاریگەرییەکەی نەوە دوای نەوە کەمی دەکرد، ئەمەش بە "سەپاندنی لاوەکی" (epigenetic suppression) دەناسرێت.

بۆ تێپەڕاندنی ئەم بەربەستە، تیمە توێژەرەکە تەکنیکێکی جیاوازیان بەکارهێنا کە بریتی بو لە بەکارهێنانی مەکینەی بڕینی جین (CRISPR)، بەشێوازێک جینە نوێیەکەیان لە شوێنێکی دیاریکراوی جینۆمدا چاند کە پەیوەستە بە جینی (GAPDH).

جینی (GAPDH) بەرپرسە لە بەرهەمهێنانی وزە لە شەکر و هیچ خانەیەک ناتوانێت بەبێ ئەو بژی، بۆیە هەمیشە بە چالاکی دەمێنێتەوە، زانایان سوودیان لەم تایبەتمەندییە وەرگرت و جینە پزیشکییەکەیان لەوێدا جێگیر کرد بۆ ئەوەی دڵنیابن لەوەی هەمیشە بە چالاکی دەمێنێتەوە.

ئەنجامەکان چییان نیشاندا؟
تاقیکردنەوەکان سەرکەوتوو بوون، ئەو نیشانە رووناکییەی (فلۆری) کە بۆ چاودێریکردنی جینەکە دانرابو، دوای دابەشبونی خانەکان و تێپەڕبونی کاتێکی زۆر بە جێگیری مایەوە. ئەمەش ئەوە دەسەلمێنێت کە جینەکە کپ نەکراوە و بەردەوامە لە کارکردن.

هەنگاوی داهاتوو:
هەرچەندە ئەم تاقیکردنەوانە تا ئێستا تەنها لەسەر ئاستی خانەکان ئەنجامدراون و نەگەیشتوونەتە سەر باڵندەی زیندو، بەڵام ئەم دۆزینەوەیە رێگا خۆش دەکات بۆ ئەوەی لە داهاتوودا مریشک وەک "کارگەیەکی زیندو" بەکاربهێنرێت بۆ بەرهەمهێنانی دەرمان و پرۆتینە پزیشکییەکان بە شێوەیەکی جێگیر و کاریگەر.

سەرچاوە: Naukatv.ru

کەناڵی حەدەس بڵاویکردوەتەوە، حکومەتی ئێران بە رەسمی کۆتایی بەو گومانانە هێنا لەبارەی بەشداریکردنی هەڵبژاردەی تۆپی پێی وڵاتەکەی لە مۆندیالی 2026، ئامادەیی تەواوی خۆی بۆ گەشتکردن بۆ ئەمریکای باکور راگەیاند.

کەناڵی حەسەدە رایگەیاند، وتەبێژی حکومەتی ئێران، لە رێگەی تەلەفزیۆنی رەسمی وڵاتەکەیەوە جەختی لەوەکردەوە، هەڵبژاردەی نیشتمانیی ئێران ئامادەیە بۆ بەشداریکردن لە یارییەکانی مۆندیالی 2026، کە بڕیارە لە وڵاتانی ئەمریکا، کەنەدا و مەکسیک بەڕێوەبچێت.

ئاماژەی بەوە کرد، هەڵبژاردەی وڵاتەکەیان هەموو هەوڵێک دەدات بۆ ئەوەی بەشداریکردنێکی "سەرکەوتووانە و مایەی شانازی" پێشکەش بکات.

هاوکات دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا دوای لە ئیتاڵیا کردبوو لە جێگەی ئێران بەشداری لە مۆندیالی 2026 بکات، لەلای خۆشیەوە وەزیری دەرەوەی ئیتاڵیا رایگەیاند، پێیان شەرمە بچینە جێگەی ئێران بۆ بەشداریکردن لە مۆندیال.  

ئەم راگەیاندنە لە کاتێکدایە کە بەهۆی گرژییەکانی ئەم دواییەی نێوان تاران و واشنتۆن، گومان هەبوو لەوەی ئایا ئێران رێگە بە وەرزشوانانی دەدات گەشتی ئەمریکا بکەن یان نا، بەڵام وتەبێژەکەی حکومەت ئەو مشتومڕانەی کۆتایی پێهێنا.

ئەم بڕیارەی تاران وەک ئاماژەیەکی "دیپلۆماسی وەرزشی" دەبینرێت لە کاتێکدا ناوچەکە لەوپەڕی ئاڵۆزی و ململانێی سەربازیدایە، چاوەڕوان دەکرێت ئامادەبوونی هەڵبژاردەی ئێران لەسەر خاکی ئەمریکا ببێتە جێی سەرنجی میدیا جیهانییەکان، بەتایبەت لەم رەوشە هەستیارەی ئێستای نێوان هەردوو وڵاتدا.

بەگوێرەی دوایین ئامارەکانی پەیمانگای ئاماری تورکیا، رێژەی منداڵان تەنها %24.8ی کۆی گشتی دانیشتوانی ئەو وڵاتە پێکدەهێنن، ئەمەش دابەزینێکی بەرچاوە بەراورد بە ساڵی رابردوو کە %25.5 بووە، کە ئەمەش بەردەوامیی رەوتی دابەزینی گەشەی دانیشتوان پشتڕاست دەکاتەوە.

لە کۆتایی ساڵی 2025 دا، ژمارەی دانیشتوانی تورکیا گەیشتووەتە نزیکەی 86.1 ملیۆن کەس، کە لەو ژمارەیە 21.3 ملیۆنیان منداڵ و مێرمنداڵن (تەمەن خوار 17 ساڵ).

ئەم گۆڕانکارییە دیمۆگرافییە کاتێک دەردەکەوێت کە بەراورد بکرێت بە ساڵی 1970، کاتێک منداڵان %48.5ی کۆمەڵگەیان پێکدەهێنا، پاشان لە نەوەدەکاندا بۆ %41.8 دابەزی.

پێشبینییەکان بۆ داهاتوو
پێشبینییەکان ئاماژە بەوە دەکەن ئەگەر ئەم رەوتە بەردەوام بێت، رێژەی منداڵان تا ساڵی 2100 بۆ %14.5 دادەبەزێت، بەڵام لە باشترین سیناریۆدا، ئەگەر سیاسەتەکانی هاندانی منداڵبوون سەرکەوتوو بن، رێژەکە لە کۆتایی سەدەدا لە دەوروبەری %18.6 جێگیر دەبێت.

هەژاری و خوێندن
سەرەڕای کەمبوونەوەی رێژەیان، منداڵان لە تورکیا رووبەڕووی گوشاری ئابووری دەبنەوە؛ ئامارەکان دەری دەخەن کە %36.8ی منداڵان لەژێر مەترسیی هەژاری یان پەراوێزخستنی کۆمەڵایەتیدان، کە ئەمەش زۆر زیاترە لە تێکڕای گشتی هەژاری لە وڵاتدا کە %27.9ـە.

بەراوردکاری لەگەڵ ئەوروپا
تورکیا هێشتا خاوەنی کۆمەڵگەیەکی گەنجترە بەراورد بە وڵاتانی یەکێتی ئەوروپا، رێژەی منداڵانی تورکیا (%24.8) لە پێش ئیرلەندا دێت کە بە %22.7 لە پلەی یەکەمی یەکێتییەکەدایە، لە کاتێکدا ماڵتا و ئیتاڵیا بە نزیکەی %14 لە کۆتایی لیستەکەدان.

کەمبوونەوەی هاوسەرگیریی پێشوەختە
وەک وەرچەرخانێکی ئەرێنی کۆمەڵایەتی، ئامارەکان دابەزینێکی توندیان لە هاوسەرگیریی کچانی تەمەن ١٦-١٧ ساڵ تۆمار کردووە؛ رێژەکە لە %7.3 لە ساڵی 2002 وە بۆ تەنها %1.5 لە ساڵی 2025 دابەزیوە، ئەمەش نیشانەی بەرزبوونەوەی هۆشیاری و گۆڕانی یاسا و بنەما کۆمەڵایەتییەکانە.

لە 22ی نیسانی1370 دا، بە فەرمانی شارلی پێنجەم، پاشای فەرەنسا، بەردی بناغەی قەڵای "باستێل" دانرا.

 لە بنەڕەتدا ئەم قەڵایە بۆ پاراستنی پاریس لە هێرشەکانی ئینگلتەرا لە کاتی "جەنگی سەد ساڵە"دا دروستکرا، بەڵام مێژوو چارەنووسێکی دیکەی بۆ نووسیبوو.

باستێل تەنها بینایەکی ئاسایی نەبوو، بەڵکو قەڵایەکی زەبەلاح بوو لە هەشت بورجی بەرز پێکهاتبوو کە بەرزی هەر یەکێکیان 30 مەتر بوو.

 دەوروبەری قەڵاکە بە خەندەقێکی قووڵ دەورەدرابوو کە پانییەکەی زیاتر لە 24 مەتر بوو، ئەم شوێنە کە بڕیار بوو قەڵغان بێت، لە سەردەمی کاردیناڵ ریچیلیۆ لە سەدەی حەڤدەیەمدا، گۆڕدرا بۆ زیندانێکی فەرمیی دەوڵەت و بوو بە هێمای ستەمکاریی رەهای پاشایەتی.

زیندانی باستێل شوێنی سزادانی ئەوانە بوو کە هەوڵی هەڵاتنیان دەدا، شوێنێکی شێدار و تاریک، لە زستاندا دەبووە بەفرگر و لە هاویندا لەبەر گەرما دەکوڵان، ترسناکترین شت "نامەی پاشایەتی" بوو، کە رێگەی دەدا کەسەکە بۆ کاتێکی نادیار و بەبێ دادگایی زیندانی بکرێت.

زیندانییە بەناوبانگەکان و دەمامکە ئاسنینەکە

باستێل میوانداری زۆر کەسایەتی کردووە، لەوانە:

• ڤۆڵتێر: شاعیر و فەیلەسووفی ناودار کە دوو جار بەهۆی شیعرەکانییەوە زیندانی کرا.

• مارکیز دی ساد و نیکۆلا فۆکیێ.

• پیاوە دەمامکە ئاسنینەکە: تەمومژاوییترین زیندانی کە تا ئێستاش ناسنامەکەی بە نادیاری ماوەتەوە.

١٤ی تەمموز؛ رۆژی روخانی بتە شووشەییەکە

هەرچەندە لە کۆتایی سەدەی هەژدەیەمدا ژمارەی زیندانییەکان کەم ببووەوە، بەڵام باستێل لە ویژدانی خەڵکدا وەک "دێوەزمەی ستەم" مابووەوە. لە 14ی تەمموزی 1789، جەماوەری تووڕە هێرشیان کردە سەر قەڵاکە. هەرچەندە تەنها 7 زیندانی تێدا بوو، بەڵام رووخانی باستێل و کوژرانی فەرماندەکەی، بوو بە ئایکۆنی کۆتاییهاتنی دەسەڵاتی رەها و دەسپێکی شۆڕشی فەرەنسا.