عیراق
خان مەرجان؛ میراتە 667 ساڵەکەی بەغداد و ئەو خانەی پێی دەوترا دڵی بەغداد، دەگەڕێنرێتەوە بۆ ژیان و جارێکی دیکە گەرموگوڕی بۆ دەگەڕێنرێتەوە.
خان مەرجان لە ساڵی 1358دا و لە سەردەمی والی ئەمینەدین مەرجاندا دروستکراوە و لەدوای سەردەمی عەباسییەکانەوە وەک ناوەندێکی گەورەی بازرگانی و میوانخانە و دیوەخانێک بۆ رێبواران و ناوەندێکی فێربوونی نوسین و خوێندنەوە رۆڵی گێڕاوە.
خانەکە دەکەوێتە ناوجەرگەی شەقامی رەشیدی ئێستا، هونەری تەلارسازی ئاستبەرزی تێدا بەکارهاتووە کە بە بینینی چاو تێر نابێت، بەرزی خانەکە 31 مەتر و نیو و پانی رووکاری پێشەوەشی 45 مەترە.
خانەکە لە دوو نهۆمی 45 ژووری پێکهاتووە، کە سەرجەم ژوورەکان بە هونەرێکی بەرزی تەلارسازیی نەخشێنراون، ناوەڕاستی خانەکەش لە هەردوو نهۆمەکەوە دەڕوانێتە سەر گۆڕەپانێک کە بنمیچەکەی بە شێوەیەکی هونەریی رازێنراوەتەوە.
ئێستاش دوای نزیکەی 700 ساڵ، دووبارە خان مەرجانی دڵی بەغداد جمەی دێت و لەچوارچێوەی هەوڵەکان بۆ پاراستنی شوێنەوارە مێژووییەکان، نۆژەن کراوەتەوە و وەک مۆزەخانەیەک و شوێنێکی گەشتیاریی و ناوەندێکی هونەری و رووناکبیری بە رووی هاووڵاتیاندا کراوەتەوە.
نۆژەنکردنەوەی خانەکە بە جۆرێک کراوە، کە سەرجەم دەرگا و پەنجەرەکانی هاوشێوەی هونەری تەلارسازی ئەو سەردەمە دروستکراونەتەوە و بناغەی خانەکەش تۆکمەکراوەتەوە، هەروەها سەرجەم دیوار و بناغە و بنمیچەکانیشی کاریان تێدا کراوە بۆئەوەی لە شێ و هەر شتێکی دیکە کە ببێتە هۆی تێکدانی بیپارێزن، لە رووکاری دەرەوەشیدا سەرجەم زیادەڕەوییەکانی لێ لابراون و ئێستا خانەکەی سەردەم والی ئەمینەدین دووبارە هاوشێوەی ئەوکاتە خۆی دەنوێنێت.
بڕیارە خانەکە پاڵپشت بە کرانەوەی، ئەو خواردن و خواردنەوانەشی تێدا پێشکەشبکرێت کە بنەچەیان بەغداد خۆیەتی، هەروەها شوێنی بۆ پێشانگەی کاری دەستیی و وەرشەی فێرکردن و خولی دیکە تێدا تەرخان بکرێت و بەردەوام نمایشی هونەری تێدا بێت.
سێیەمین کۆنفرانسی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ئۆقیانوسەکان لە شاری نیسی فەرەنسا بەڕێوەدەچێت و سەرۆک کۆماری عیراق وتارێکی تێدا پێشکەشکرد.
لە سێیەمین کۆنفڕانسی نەتەوەیەکگرتووەکان بۆ ئۆقیانووسەکان سەرۆک کۆماری عیراق رایگەیاند، پێویستە ئۆقیانووسەکان وەک میراتێکی مرۆیی مامەڵەی لەگەڵ بکرێت.
د.لەتیف رەشید سەرۆک کۆماری عیراق دەشڵێت: بەشداری عیراق لەم کۆنفڕانسە لە سۆنگەی گرنگیدانییەتی بە کاری هاوبەش بۆ پاراستنی ژینگە.
وتیشی، نیگەرانین لە پیسبوونی ژینگە ئاوییەکانمان، ئاماژەی بەوەشکرد، بۆ هەندیک لە وڵاتان ئۆقانووسەکان سەرچاوەی ژیانکردنە.
سەرۆک کۆمار ئەوەشی خستەڕوو، لە عیراق ئاستی هەردوو روباری دیجلە و فورات کەمبووەتەوە، بەهۆی چەند هۆکارێکەوە، لەوانە گۆڕانی کەشوهەوا، نەبوونی سیاسەتێکی یەکگرتووی ئیداری و یاسایی بۆ رووبارەکانی سنووربەزێن، هەروەها دابەزینی رێژەی ئاوی عیراق لە وڵاتانی سەرەوەی روبارەکانەوە، کە بووەتە هۆی دابەزینی ئاستی بەرهەمی کشتوکاڵی و بەرهەمی ناوخۆیی گشتی.
د.لەتیف رەشید راشیگەیاند، داوای فراوانکردنی هاوبەشی کاریگەر لە نێوان حکومەتەکان، کۆمەڵگەی مەدەنی، کەرتی تایبەت، و دامەزراوە توێژینەوەکان دەکەین، پشتیوانی دارایی داهێنەرانە و بەردەوام بۆ پاراستنی ئۆقیانوسەکان، هەروەها هەماهەنگی و هاوکاری بۆ گەیشتن بە رێککەوتن لەسەر ئاو، رووبار، و دەریاچەکان کە خزمەت بە بەرژەوەندی هەمووان بکات.
ئەمەی خوارەوە دەقی وتاری سەرۆک کۆمارە لە دانیشتنی کردنەوەی کۆنگرەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ئۆقیانوسەکان:
خاوەن شکۆ و پایەداران
خوشک و برایانی بەڕێز
سڵاو و دروود و ڕەحمەتی خوای گەورەتان لەسەربێت.
خۆشحاڵین ئەمڕۆ بەشداری لەم کۆنفرانسە گرنگە دەکەین کە شاری نیس میوانداریی دەکات، سێیەمین کۆنفرانسی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ زەریاکان، کە پلاتفۆرمێکی تایبەتە بۆ ئاڵوگۆڕکردنی دیدەکان و پەرەپێدانی هاوکاری نێوان وڵاتەکانمان لەپێناو ڕووبەڕووبوونەوەی ئاڵنگاریە هاوبەشەکان و داڕشتنی ئایندەیەکی سەقامگیرتر و دادپەروەرانەتر، بەتایبەتی کە سەرچاوەکانی ئاو بە زەریاکانیشەوە کێشەیەکی مرۆیی، ئاسایش و گەشەپێدانن و لەهەمان کاتدا چەندین ساڵە لە دەرەوەی چەتری پاراستنی یاسایی پێویست ماونەتەوە.
بەشداری عێراق لەم کۆنفرانسەدا دەگەڕێتەوە بۆ باوەڕی قووڵمان بە گرنگی کاری هەمەلایەنە و پابەندبوون بە بەهێزکردنی هاوبەشی نێودەوڵەتی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی کاریگەرییەکانی گۆڕانی کەشوهەوا و وشکەساڵی و نایەکسانی ئابووری و قەیرانی ئاسایشی خۆراک.
ئەمڕۆ، لەگەڵ گۆڕانی خێرای کەشوهەوا، بەرزبوونەوەی ئاستی پیسبوونی دەریا و لەدەستدانی سیستەمە ژینگەییەکان، ڕووبەڕووی تەحەدایەکی گەورە دەبینەوە کە پێویستی بە کاری یەکلاکەرەوە و هاوکاری جیهانی راستەقینە هەیە لەسەر بنەمای زانست و دارایی بۆ پاراستنی زەریاکان و سەرچاوەکانی ئاو.
زەریا و دەریاکان تەنها کۆمەلەی ئاو نین بەڵکو سیستەمی بایۆلۆجی ئاڵۆزن کە ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕن لە سەقامگیرکردنی کەشوهەوا و دابینکردنی خۆراک و دابینکردنی هەلی کار و ڕێکخستنی سووڕی ئاو لەسەر هەسارەکەمان .
ئاسایشی زەریاکان چیتر کێشەیەکی ژینگەیی نییە بەتەنها بەڵکو بۆتە کێشەی ئاسایشی نێودەوڵەتی و مرۆیی بۆ زۆرێک لە وڵاتانی جیهان بەتایبەتی ئەوانەی بەدەست کەمی سەرچاوەی ئاو و بەرزبوونەوەی ئاستی دەریاکانەوە دەناڵێنن و پێوەرە زانستییەکان ڕوون بوونەتەوە بەتایبەتی لەبەر ڕۆشنایی بەرزبوونەوەی خێرای پلەی گەرمی ئاو و خراپتربوونی دیاردەی ترشبوون و دابەزینی زەریاکان. کۆگای ماسی و زیادبوونی پیسبوونی پلاستیک و ماددە کیمیاوییەکان .
لەعیراقدا ڕووبەڕووی تەحەدایەکی گەورە دەبینەوە بەهۆی کەمبوونەوەی ئاوی ڕووبارەکانی دیجلە و فورات بەهۆی چەند کاریگەرییەکەوە لەوانە گۆڕانی کەشوهەوا و نەبوونی سیاسەتێکی کارگێڕی و یاسایی یەکگرتوو بۆ ڕووبارەکانی سنوور و کەمبوونەوەی داهاتی ئاو لەوڵاتانی سەرەوە کە بووەتە هۆی زیادبوونی ڕێژەی ئاوارەبوونی ناوخۆ و دەرەکی و کەمبوونەوەی بەشداری بەرهەمی کشتوکاڵی لەبەرهەمی ناوخۆیی.
بەڕێزان
زەریا و دەریاکان تەنها سەرچاوەیەکی سروشتی نین بەڵکو میراتی هاوبەشی مرۆڤن، بۆیە پێویستە کاری بەکۆمەڵ خێراتر بکرێت بۆ بەدەستهێنانی بەشێک لە ئامانجەکانی گەشەپێدانی بەردەوام لەڕێگەی برەودان بە داهێنان، پشتیوانی لە ئابووری شین و بنیاتنانی تواناکان، بەتایبەتی لە وڵاتانی گەشەسەندوو و دوورگە بچووکەکان کە لە ڕیزی پێشەوەی کاریگەرییەکانی گۆڕانی کەشوهەوای دەریایدان.
ئەوەی ئەمڕۆ لەم کۆنفرانسەدا پێویستمانە ڕێکەوتنێکی بەکۆمەڵە بۆ داڕشتنی ستراتیژێکی جیهانی بۆ پاراستنی زەریاکان و بەهێزکردنی پابەندییە نێودەوڵەتییەکان لە ڕێگەی پلانی کارکردن لەسەر بنەمای پەیماننامەی دەریایی.
لەم ڕوانگەیەوە، ئێمە ئەمڕۆ داوا لە هەموو وڵاتان دەکەین بەشداری ئەم پەیماننامەیە بکەن و بەشدارییەکی کاریگەر بکەن لە چالاککردنی بڕگەکانی، سەرەڕای ئەمانەی خوارەوە:
- فراوانکردنی کاری هاوبەشی کاریگەر لە نێوان حکومەتەکان، کۆمەڵگەی مەدەنی، کەرتی تایبەت و دامەزراوەکانی توێژینەوە.
- پاڵپشتی داهێنان و بەردەوامی دارایی بۆ پاراستنی زەریاکان و بەهێزکردنی خۆڕاگری مانەوەیان.
- بەدیهێنانی یەکخستن لە نێوان وەزارەتەکانی ئاو و ژینگە و ئابووری شین لە هەموو وڵاتان.
- ئامادەکردنی نەخشەی دەریایی و هایدرۆلۆجی نیشتمانی نوێکراو کە جێبەجێ بکرێت.
- پەرەپێدانی توێژینەوەی زانستی و تەکنەلۆژیا لە بوارەکانی شیرین کردنی ئاو و پاراستنی سیستەمی ژینگەیی.
- چارەسەرکردنی بۆشایی یاسایی لە دەریای بەرز و پەرەپێدانی هاوکاری لە بەڕێوەبردنی حەوزە هاوبەشەکان و ئاوی داخراو و نیمچە داخراو.
- کارکردن بۆ پاراستنی زەریا و دەریاکان، کە بەرپرسیارێتییەکی تەکنیکی، ئابووری و مرۆییە کە دەکەوێتە سەر شانی هەموومان، بۆ ئێستا و داهاتوو پێکەوە.
- هەماهەنگی و هاوکاری بۆ گەیشتن بە ڕێککەوتن لەسەر ئاو و ڕووبار و دەریاچەکان کە خزمەت بە بەرژەوەندی هەمووان بکات.
لەکۆتایدا...
دەمەوێت سوپاسی حکوومەتی فەڕەنسا و کۆستاریکا و سکرتاریەتی نەتەوە یەکگرتووەکان بکەم بۆ ڕێکخستنی ئەم کۆنفرانسە نێودەوڵەتییە.
سڵاو و دروود و ڕەحمەت و بەرەکەتی خوای گەورەتان لەسەربێت
لە فەلوجە 130 كەس بەهۆی نانخواردنەوە لە خواردنگەیەكی خێرا ژەهراوی بوون و تەندروستی ئەنباریش دەڵێت، خواردنگەكە گۆشتێكی خراپبووی بەكارهێناوە و لەئێستاشدا داخراوە.
بەڕێوەبەرایەتی تەندروستی ئەنبار بڵاویكردەوە، بەهۆی نانخواردنەوە لە خواردنگەیەكی خێرا لە شاری فەلوجە، 130 كەس ژەهراویبوون و گەیەنراونەتە نەخۆشخانە، لەنێویشیاندا ژن و منداڵ هەن.
ئەوەشی خستەڕو، لە بەدواداچوون و لێكۆڵینەوەی لایەنە پەیوەندیدارەكاندا بۆ رووداوەكە دەركەوتووە، ئەو گۆشتەی لە خواردنگەكەدا بەكارهاتووە خراپ بووە و ئەوەش هۆكاری ژەهراوی بوونەكە بووە، لەئێستاشدا رێوشوێنی یاسایی بەرانبەر خواردنگەكە گیراوەتەبەر و داخراوە.
تەندروستی ئەنبار دەشڵێت، لەو 130 حاڵەتە ژەهراویبوونەی تۆماركراوە 100 حاڵەتیان چارەسەری پزیشكی پێویستیان بۆ كراوە و نەخۆشخانەیان بەجێهێشتووە، 30 حاڵەتەكی تریش لەژێرچاودێری پزیشكیدان، بەڵام پێشبیندەكرێت لە چەند سەعاتی داهاتوودا ژمارەی حاڵەتەكانی ژەهراویبوون بەهۆی ئەو نانخواردنەوە لەو خواردنەگەیە زیاتربێت.
د.لەتیف رەشید سەرۆک کۆمار و شاناز ئیبراهیم ئەحمەد، خانمی یەکەمی عیراق سبەینێ یەکشەممە هەشتـی حوزەیرانی 2025 بە سەردانێکی رەسمی بەرەو فەڕەنسا بەڕێدەکەون.
مەبەستی سەفەرەکە بەشداریکردنە لە سێهەمین کۆنفرانسی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ئۆقیانووسەکان کە لە شاری نیسی فەڕەنسا لە رێکەوتی 9 تا 13ی شەش بەڕێوەدەچێت.
وابڕیارە لەم سەفەرەدا، فوئاد حوسێن وەزیری دەرەوە لەگەڵ ژمارەیەک بەرپرسی دیکە یاوەری سەرۆک کۆمار دەکەن.
وەزیری بەرگری عیراق پێشبینی دەكات لە مانگی ئەیلولدا چەند بنكەیەكی هێزەكانی هاوپەیمانان لە عیراقەوە بگوازرێنەوە بۆ هەرێم و جەختیشی كردەوە حكومەتی عیراق رێگە نادات لە هیچ لایەنێكەوە هێزەكانی هاوپەیمانان لە وڵاتەكە بەئامانج بگیرێن.
سابت عەباسی وەزیری بەرگری عیراق رایگەیاند، حكومەتی عیراق رێگە بە هیچ هەڕشەیەك نادات بۆ سەر هێزەكانی ئەمریكا لە عیراق كە لە چوارچێوەی هاوپەیمانی نێودەوڵەتیدا لە ئەركدان، چونكە مانەوەیان لە عیراق لە ئێستادا گرنگ و پێویستە.
وتیشی، تا ئێستا هیچ ئاگادارییەكیان سەبارەت بە گۆڕانكاری لە وادەی كشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا لە عیراق پێنەگەیشتووە، پێشبینیش دەكرێت لە كۆتایی مانگی ئەیلولدا چەند بنكەیەكی هێزەكانی ئەمریكا لە عیراق چۆڵ بكرێن و بگوازرێنەوە بۆ هەرێم.
سەبارەت بە رەوشی سوریاش ئاماژەی بەوەكرد، بەو پێیەی هێشتا مەترسیەكانی كەمپی هۆل بۆ سەر عیراق بەردەوامە و شانە نوستوەكان و هەڕەشەكانی داعش لە ناوچەكە ماون، مانەوەی هێزەكانی ئەمریكا لە سوریا پێویستە.
هانا رەزا، کچە کوردێکی خەڵکی سلێمانییە و لەلایەن ناشناڵ جیوگرافیکەوە خەڵاتی (Wayfinder)ـی بۆ ساڵی 2025 پێبەخشراوە .
خەڵاتەکە تایبەتە بەو کەسانەی رۆڵیان هەبووە لە پاراستنی ژینگە و ئاژەڵە کێوییەکان.
هانا لە رێکخراوی (پڵنگانی بێسنوور) لەسەر ئاستی کوردستان و عیراق کاریگەریی هەبووە و کارەکانیان بووەتە سەرچاوەیەک بۆ میدیا و رێکخراوەکانی جیهان لە بواری ژینگە.
هانا رەزا دەڵێت، "ئەمە تەنیا خەڵاتێک نییە بۆ من، بەڵکو بەدیهێنانی خەونێکی ژیانمە کە بە پەرۆشەوە بەردەوام کارم بۆ کردووە".
(Wayfinder)ـی ناشناڵ جیوگرافیکی خەڵاتێکی جیهانیەو رێز لەو کەسانە دەگرێ کە رۆڵی بەرچاویان هەبووە لە پاراستن و دۆزینەوەی ئاژەڵە کێوییەکان.
سەرۆك كۆماری عیراق لە لە پەیامێكدا پیرۆزبایی جەژنی قوربان لە هاووڵاتیانی عیراق دەكات و داوای بەهێزكردنی یەكڕیزی نەتەوەی عیراقی دەكات.
دكتۆر لەتیف رەشید سەرۆك كۆماری عیراق لە پەیامێكدا رایگەیاندوە، بەبۆنەی جەژنی قوربانەوە گەرمترین پیرۆزبایی ئاراستەی گەلەكەمان دەكەین.
سەرۆك كۆماری عیراق ئاماژەی بەوەش كرد، لەم بۆنە پیرۆزەدا جەخت لە پتەوكردنی یەكڕیزی نیشتمانی و زاڵبوون بەسەر ئاڵنگاریەكاندا بە گیانێكی برایەتی و نیشتمانپەروەری دەكەینەوە لەگەڵ بەردەوامی كاركردن بۆ چەسپاندنی ئاسایش و ئارامی و باشتركردنی بارودۆخی ئابوری و خزمەتگوزاری.
وەزارەتی سامانە سروشتییەکانی هەرێمی کوردستان بە راگەیەندراوێک وەڵامی وەزارەتی نەوتی دایەوە و دەڵێت:" راگەیەندراوەکە سیاسییەو دەمانەوێت ئەم راستیانە بۆ رایگشتی و هەموو لایەنەکان رونبکەینەوە."
دەقی راگەیەندراوەکەی وەزارەتی سامانە سروشتییەکانی هەرێم بە کوردی:
جارێکی تر وەزارەتی نەوتی فیدراڵ راگەیەندراوێکی سیاسی بڵاودەکاتەوە کە بە تەواوی دوورە لە راستییە بابەتییەکانەوە، و لە رێگەی ئەمەوە پێداگری لەسەر ئەو شێوازە دەکات کە هەرێمی کوردستان بکاتە بەرپرسیار لە شکستە کەڵەکەبووەکانی کە لە بنەڕەتدا دەرەنجامی سیاسەتە (ناوەندییە)کانن کە بنەماکانی هاوبەشی راستەقینەی لەبەرچاو نەگرتووە کە عیراقی فیدراڵی لەسەری دامەزراوە.
پێش ئەوەی بچینە ناو وردەکارییەکانی وەڵامدانەوەی ئەو بانگەشانە، دەمانەوێت ئەم راستییانە لەبەردەم رای گشتیدا دابنێین کە ناکرێت نکۆڵیان لێ بکرێت و پشتگوێ بخرێن:
ئێوە ئەوانەن کە بە شێوەیەکی ئاشکرا و بەردەوام دەستور پێشێلدەکەن، و بۆ چەندین ساڵە بوونەتە بەربەستێک لەبەردەم پەسەندکردنی یاسای نەوت و گازی فیدراڵ، ئەو یاسایەی کە بەردی بناغەی چارەسەرکردنی هەموو کێشە نەوتییەکانە. لە جیاتی ئەوە، پابەندیتان بە سیستەمی یاساکانی رژێمی پێشوو کە یاساکانی بەعسەو کاتیان بەسەرچووە، بەتایبەتی یاسای ساڵی 1976 کە بە شێوەیەکی رون و ئاشکرا دژایەتی بنەماکانی سیستەمی فیدراڵ و مادەکانی دەستووری کارا دەکات.
تەنها ئەمەنا، بەڵکو دەستتان کرد بە بڕینی مووچە و رزقی هاووڵاتیانی هەرێم، بە پێشێلکردنێکی ئاشکرای سادەترین مافە مرۆییەکانیان، و سیاسەتی برسیکردنی رێکخراو لە دژیان جێبەجێ دەکەن بۆ جێبەجێکردنی پلانە جیاکارییەکانتان کە بەتەواوی دژی دەستوورن، ئەمەش لە توندترین پێشێلکردنەکانتانە.
سەبارەت بە تۆمەتی نەوت دزینی هەرێم، ئەوە هەوڵێکی ئاشکرایە بۆ لادانی سەرنج لە کردارەکانی نەوت دزین و گەندەڵی بەرفراوان لە ناوچەکانی تری عیراق. ئێوە ئەوانەن کە نەوت لە باشوورەوە دەدزن، بە شایەتی راپۆرتە ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەکان کە رادە بەفیڕۆدان و گەندەڵی ئاشکرا دەکەن، ئێوە ئەوانەن کە نەوت تێکەڵ دەکەن و بەرژەوەندی ئەوانی تر دەخەنە پێشەوە لە جیاتی خزمەتکردنی عیراق و گەلەکەی، کە زیانی ناوبانگی نەوتی عیراقی لە جیهاندا گەیاندووە.
لە بەرامبەردا، هەرێمی کوردستان بە تەواوی هەستاوە بە جێبەجێکردنی ئەرکەکانی خۆی، سەرەڕای ئەوەی لایەنەکانی دیکە لە ئاست بەرپرسیارێتی و ئەرکە دەستوورییەکانی خۆی نەبووە. تۆمەتبارکردنی هەرێم لە ئۆپێک هەڵەی ئێوەیە، چونکە ئێوە نەوتی ئەوانی تر بە ناوی نەوتی عیراەوە دەفرۆشن.
مافی دەستووری هەرێم بۆ بەرهەمهێنان دوو ئەوەندەی ئەوەیە کە ئێستا هەیەتی، بەڵام هەرێم بەهۆی گرنگیدان بە بەرژەوەندی گشتی وڵات، تەنانەت نیوەی ئەم بڕە مافەیش بەرهەم ناهێنێت. ئێمە زیاتر لە 11 ملیۆن بەرمیل نەوتمان پێتان سپاردووە و لە بەرانبەریشدا هیچتان بۆ هەرێمی کوردستان نەناردووە، ئەمە پێشێلکردنی روونی مافە یاسایی و داراییەکانی هەرێمە.
سەبارەت بە ئەوەی لە دواهەمین راگەیەندراوتاندا هاتووە، ئەم راستییانە رون دەکەینەوە بە شێوەیەک کە هیچ گومانی لێ نەکرێت:
1-حکومەتی هەرێم ئەو لایەنە نییە کە بووەتە هۆکاری وەستانی هەناردەی نەوت، بەڵکو ئەوە دەرەنجامی ئەو دۆسیەیە کە وەزارەتی نەوتی فیدراڵ لە دژی وەزارەتی وزەی تورکیا تۆماریکردووە و لەسەر ئەم بنەمایە هەناردە لە 25/3/2023 وەستا، ئەمەش زیانی زیاتر لە 20 ملیار دۆلاری بە حکومەتی فیدراڵ و هەرێم و کۆمپانیاکان گەیاند.
2_ لە ماوەی چەند رۆژێکدا، بە تایبەتی لە 4/4/2023، رێکەوتن لەگەڵ وەزارەتی نەوت بۆ دەستپێکردنەوەی هەناردە رێکخرا، بەڵام یاسای بودجە دیاریکردنی بڕێکی بۆ تێچووی بەرهەمهێنانی (کە شەش دۆلارە بۆ هەر بەرمیلێک) دەستنیشان کرد، ئەمەش وایکرد زۆربەی کۆمپانیا بەرهەمهێنەرەکان لە بەرهەمهێنان پاشگەزبنەوە.
3_ لە سەر داوای وەزارەتی نەوت، بڕێک لە نەوتی هەرێم بە یەکێک لە پاڵاوگەکان کە بۆ وەزارەتی نەوت کار دەکات سپێردرا، بۆ ماوەیەک کە لە پێنج مانگ زیاتر بوو، کۆی ئەوەی سپێردرا (11,826,218) بەرمیل بوو، سەرەڕای ئەم پابەندییە لە لایەن هەرێمەوە، هیچ بە هەرێم نەدرا، لەسەر ئەم بنەمایە کۆمپانیا بەرهەمهێنەرەکان لە سپاردنی بەرهەمەکانیان بە وەزارەتی نەوت کشانەوە.
4_ لە سەرەتای پێکهێنانی حکومەتی فیدراڵیەوە تا ئێستا، لیژنەیەکی هاوبەش بۆ ئامادەکردنی رەشنووسی یاسای نەوت و گازی فیدراڵ پێکهێنرا و چەند کۆبوونەوەیەک بەم مەبەستە ئەنجام درا، بەڵام ئەم هەوڵانە تا ئێستا هیچ ئەنجامێکیان نەبووە، و دواخستن و دواکەوتنێکی رون لە لایەن حکومەتی فیدراڵەوە لە بەدواداچوونی ئەم فایلە زۆر گرنگە دیار دەکەوێت، کە کلیلی چارەسەری راستەقینەی ناکۆکییە هەڵواسراوەکانە لە نێوان هەردوو حکومەتی هەرێم و بەغداد.
5_ چونکە سیستەمی حوکمڕانی لە عیراق سیستەمێکی فیدراڵی (فیدراڵی)یە، لە مافە دەستوورییەکانی هەرێمە کە یاسای تایبەت بە خۆی هەبێت کە کاروبارەکانی رێکبخات، وەزارەتی سامانە سروشتییەکان لە هەرێمی کوردستان گرێبەستەکانی لەگەڵ کۆمپانیا نەوتییە جیهانییەکان رێکخستووە بە پشتبەستن بە یاسای نەوت و گازی ژمارە 22می ساڵی2007، ئەگەر کێشەیەکی یاسایی راستەقینە لەم گرێبەستانەدا هەبووایە، کۆمپانیا جیهانییە خاوەن ناوبانگەکان، بێ هەبوونی بنەمایەکی یاسایی دەستیان نەدەکرد بە بەرهەمهێنانی ملیاران دۆلار لە هەرێم.
6_ عیراق دەستوورێکی هەیە ئەگەر کاری پێبکرێت، دوور لە بەرژەوەندی تەسک و لکدانەوەی کورتبینانە، بارودۆخی گشتی وڵات، و فایلی نەوت بەتایبەتی، نەدەگەیشتە ئەم ئاستە لە ئاڵۆزی و قەیران.
7_ حکومەتی هەرێمی کوردستان بە تەواوی پابەندبووە بەو هەوڵانەوە کە بۆ دەستپێکردنەوەی هەناردەی نەوت دراوە، کە بریتیبوون لە: فرۆشتنی نەوتی بەرهەمهاتوو لە هەرێم لە رێگەی کۆمپانیای بازرگانی نەوت (سۆمۆ)، پاشەکەوتکردنی تەواوی داهاتەکانی فرۆشتن لە خەزێنەی دەوڵەت، دیاریکردنی کۆمپانیایەکی راوێژکار، و کردنەوەی حسابێکی بانکی پارێزراو (Escrow Account) بە ناوی کۆمپانیاکان.
8_ ئەو کۆمپانیا نەوتییانەی لەهەرێم کاردەکەن داوای ئەم چەند شتە دەکەن: (کارکردن بە گرێبەستەکان لە روی نموونە ئابوورییەکەوە، هەبوونی مەرجە بازرگانییەکان لە گرێبەستدا، دەست تێوەردان لە گرێبەستەکان چونکە رێڕەوی یاساییان لە دادگا فیدراڵی و نێودەوڵەتییەکاندا گرتووە).
دەمانەوێت بیخەینەوە یادی ئێوە و رای گشتیش کە رێکەوتنی (کاتی) سەبارەت بە دەستپێکردنەوەی هەناردەی نەوت، و ئەو کۆبوونەوە و دیدارانەی کە لە دوایدا هاتوون، بەڵگەیەکی تەواوە لەسەر نەرمی هەرێمی کوردستان و ئامادەیی بۆ هاوکاری، ئەمەش وا دەکات بانگەشەکانی وەزارەتەکەتان سەبارەت بە سوودمەندی نەبوونی گفتوگۆ پێشووەکان لەگەڵ هەرێم بانگەشەکان بن کە هیچ بنەمایەک لە ڕاستیان نییە.
لە روداوێکی هاتوچۆدا لەسەر رێگای نێوان بێجی- تکریت سێ کەس گیانیان لەدەستدا، کە دووانیان ئەندامی هێزە ئەمنییەکانی خاڵێکی پشکنین بوون.
روداوەکە نیوەڕۆی ئەمڕۆ رویداوە و ئۆتۆمبێلێک بەهۆی تیژڕۆییەوە کۆنتڕۆڵی لەدەستداوە و خۆی کێشاوە بە خاڵێکی پشکنینی هێزە ئەمنییەکاندا.
لە روداوەکەدا سێ کەس گیانیان لەدەستداوە، کە دووانیان کارمەندی خاڵە پشکنینەکە بوون و سەر بە پۆلیسی سەڵاحەدین بوون.
فەرماندەیی ناوەندیی سوپای ئەمریكا لە چوارچێوەی ئۆپەراسیۆنی هێزەکانی هاوپەیمانان بۆ رووبەڕووبوونەوەی تیرۆرستان؛ دەستگیركردنی سەركردەیەكی باڵای داعشی لە كەركوك راگەیاند.
فەرماندەیی ناوەندیی سوپای ئەمریكا 'سێنتكۆم' رایگەیاند، سوپای ئەمریکا بەشداری شەش ئۆپەراسیۆنی کردووە، کە پێنجیان لە عیراق و یەکێکیان لە سوریا بووە.
ئاماژەی بەوەشکردووە، لە ئۆپەراسیۆنەکاندا دوو چەکداریان کوشتووە و دووانی دیکەشیان دەستگیر کردووە کە یەکێکیان سەرکردەیەکی باڵای داعش بووە لە عیراق.
ئەوەش هاتووە، هێزەكانیان لە ماوەی رۆژانی 21 بۆ 27 ی ئایار بە هاوكاری هێزە ئەمنییەكانی عیراق و هێزەكانی سوریای دیموكرات هەسەدە، چەند ئۆپراسیۆنێكی دژی داعش ئەنجامداوە.
وەزارەتی نەوتی عیراق حكومەتی هەرێمی كوردستان بە بەرپرسیار دەزانێت لە بەردەوامی بە قاچاخبردنی نەوت لە هەرێمەوە.
وەزارەتی نەوتی عیراق راگەیەنراوێكی بڵاوكردەوە و رایگەیاند، وەزارەتی نەوت جەخت لەسەر پێویستیی پابەندبوونی حكومەتی هەرێمی كوردستان دەكاتەوە بە دەستوور و بڕیارەكانی دادگای فیدراڵی و یاسا كارپێكراوەكان، لەوانەش یاسای بودجەی گشتی.
راشیگەیاند، حكومەتی هەرێم پابەند دەكات بە ڕادەستكردنی نەوتی بەرهەمهێنراو لە كێڵگەكانییەوە بە وەزارەتی نەوتی فیدراڵی بۆ هەناردەكردن و پڕكردنەوەی داهات بۆ خەزێنەی گشتی.
هەر بە پێی راگەیەنراوەكەی وەزارەتی نەوتی عیراق، پێشتر وەزارەتەكەیان بۆ گەیشتن بەو ئامانجە نامە و وەفدی رەسمی بۆ حكومەتی هەرێم ناردووە بەڵام بێسوود بووە.
بە بۆنەی هاتنەوەی جەژنی قوربان، د. لەتیف رەشید سەرۆک کۆماری عیراق لە پەیوەندییەکی تەلەفونیدا لەگەڵ سەرۆک کۆماری ئێران پیرۆزبایان لە یەکترکرد و جەختیان لەسەر پتەوکردنی پەیوەندییەکانی نێوانیان کردەوە.
سەرۆک کۆمار د. لەتیف رەشید، بەبۆنەی هاتنەوەی جەژنی قوربان، لەگەڵ مەسعوود پزیشکیان سەرۆک کۆماری ئێران بە تەلەفۆن قسەیانکرد و پیرۆزباییان لە یەکتر کرد.
لەمیانی پەیوەندییە تەلەفۆنییەکەدا، هەردوولا جەختیانکردەوە لە سەر پتەوکردنی پەیوەندیی هاوبەشی نێوان هەردوو وڵاتی لە بوارە جیاجیاکاندا بۆ هێنانەدی بەرژەوەندیی هاوبەش و هەردوو سەرۆک هیوایان خواست کە ئەم بۆنەیە ببێتە هۆی پێشکەوتن و خۆشگوزەرانی زیاتر بۆ هە دوو گەلی دۆست.
پنتاگۆن رایگەیاند، هیچ گۆڕانكارییەك لە پلانی كشانەوەی هێزەكانیاندا نییە لە عیراقدا، لە كاتی خۆیدا جێبەجێدەكرێت.
وەزارەتی بەرگری ئەمریكا پنتاگۆن لە راگەیەنراوێكدا پشتڕاستی كردەوە كە پلانی كشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا لە عیراق لە چوارچێوەی ئەوە رێككەوتنە دەبێت كە لە ئەیلوولی 2024دا لەگەڵ حكومەتی عیراق ئیمزاكراوە، وتیشی ئەو رێككەوتنە هەر وەك خۆی ماوەتەوە و هەروەها رەتیكردەوە هیچ گۆڕانكارییەك یان دواكەوتنێك بەهۆی پێشهاتە سیاسی یان ناوچەییەكانی ئەم دواییە كاریەگەری لەسەر ئەو رێككەوتنە هەبێت.
ئەو قسانەی پنتاگۆن لە كاتێكدایە كە گفتوگۆكان لە چوارچێوەی لیژنەی باڵای سەربازی هاوبەشی نێوان بەغداد و واشنتۆن بەردەوامە، بۆ تاوتوێكردنی داهاتووی مانەوەی سەربازانی ئەمریكا لە عیراق
ژمارەی هێزەكانی ئەمریكا لە عیراق بە نزیكەی دوو هەزار 500 سەرباز مەزەندە دەكرێن، كە بەسەر بنكەكانی عەین ئەسەد لە ئەنبار و بنكەی هەریر لە هەولێر دابەشكراون.
ئەنجومەنی وەزیرانی عیراق بەبۆنەی جەژنی قوربانەوە پێنج رۆژ پشووی رەسمی راگەیاند.
ئەنجومەنی وەزیرانی عیراق بڕیاریدا، لە رۆژی هەینی 6ـی ئەم مانگەوە تا رۆژی سێشەممە 10ـی ئەم مانگە بەبۆنەی جەژنی قوربانەوە پشوو بێت.
ئەنجومەنی وەزیران ئاماژەی بەوەشکردووە، رۆژی چوارشەممە 11ـی مانگ دەوام لەسەرجەم دامودەزگاکان دەستپێدەکاتەوە.
كۆمیسیۆنی هەڵبژاردنەكان، لینكی پێشكەشكردنی داواكاری بۆ كارمەندی سەر سندوقەكانی دەنگدان كارا دەكات.
كۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەكانی عیراق، ئێوارەی ئەمڕۆ لینكی پێشكەشكردنی داواكاری بۆ كارمەندی سەر سندوقەكانی دەنگدان، بۆ هەڵبژاردنی داهاتووی ئەنجومەنی نوێنەران كارا دەكات.
وتەبێژی كۆمیسیۆنیش دەڵێت، لیژنەیەك بۆ هەڵبژاردنی كارمەندانی سەر سندوقەكانی دەنگدان پێكهێنراوە، فەرمانبەران و دەرچوانی زانكۆ و پەیمانگەكان دەتوانن داواكاری پێشكەش بكەن.
ئاماژەی بۆ ئەوەشكردووە، دەبێت ئەو كەسەی داواكاری پێشكەش دەكات، لانیكەم بڕوانامەی ئامادەیی هەبێت، هەروەها نابێت لە رابردوودا لەلایەن كۆمیسیۆنەوە هیچ سزایەك درابێت.
ئەوەش لە كاتێكدایە بڕیارە 11ی تشرینی دووەمی ئەمساڵ هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق بەڕێوەبچێت.
بانكی ناوەندی عیراقی دەڵێت، یەدەگی دراوی بیانی لە سەروو 100 ملیار دۆلارە و نەختینەی پێویستیش بە دینار یاخود دۆلار بەردەستە.
محەمەد یونس بەڕێوەبەری گشتی وەبەرهێنان لە بانكی ناوەندی عیراق رایگەیاند، یەدەگی دراوی بیانی لە عیراق گەیشتووەتە سەروو 100 ملیار دۆلار و یەدەگی زێڕیش گەیشتووەتە زیاتر لە 163 تۆن.
وتیشی، پارەی نەختینە لە عیراق بە دینار یاخود دۆلار بە تەواوی بەردەستە و هیچ كەمییەك لەو رووەوە نییە.
بەڕێوەبەری گشتیی بەشی وەبەرهێنان لە بانكی ناوەندی عیراق ئاماژەی بەوەشكرد، ئامانجی یەدەگی دراوی بیانی بۆ بەدەستهێنانی قازانج نییە، بەڵكو زیاتر بۆ دەستەبەركردنی پارەی گەڕاوەی گونجاوە.