بەرەبەیانی ئەمڕۆ، عەلی زەیدی سەرۆك وەزیرانی عیراق بەرەو ئەمریكا بەڕێكەوت و وەفدێكی حكومی و ئابوری باڵا یاوەری دەكەن.

بڕیارە زەیدی لە سەردانەكەیدا بۆ ئەمریكا لەگەڵ  دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا و گەورە لێپرسراوانی تری ئەو وڵاتە  كۆببێتەوە، پتەوكردنی هاوبەشی نێوان بەغداد و واشنتۆن و راكێشانی وەبەرهێنەرانی ئەمریكی و هەماهەنگی ئەمنی و ئابوری و فراوانكردنی چوارچێوەی ستراتیژی تاوتوێ بكات.

گرنگترین تەوەری گفتوگۆكانی نێوان  سەرۆك  وەزیرانی عیراق و گەورە لێپرسراوانی ئەمریكا، چەكداماڵینی گروپە چەكدارەكان و چاكسازی بانكی دەبێت.

ئەو سەردانەی زەیدی لەكاتێكی هەستیاردایە، چونكە عیراق لەژێر فشاری قورسی دارایی و ئەمنی و سیاسییدایە

 لەسەردانەكەی سەرۆك وەزیرانی عیراق  بۆ ئەمریكا وەفدێكی باڵای حكومی و ئابوری  یاوەری دەكەن و لەگەڵ لێپرسراوانی وەزارەتەكانی گەنجینە و دەرەوە و بەرگری و تۆم باراك نێردەی تایبەتی ئەمریكا كۆدەبنەوە.

ئەنجومەنی باڵای دادوەریی عیراق، گەڕاندنەوەی 375 کیلۆگرام زێڕی لە چوارچێوەی دۆسیەی لێکۆڵینەوەی بریکاری پێشووی وەزارەتی نەوتدا راگەیاند، کە بە هەماهەنگی لەگەڵ هەرێمی کوردستان دەستی بەسەردا گیراوە.

دادوەرانی لێکۆڵینەوە لە دادگای تاوانەکانی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی ناوەندیی عیراق رایانگەیاند، ئەمڕۆ ، بە هەماهەنگی لەگەڵ دامەزراوەکانی هەرێمی کوردستان و لەژێر سەرپەرشتی راستەوخۆی فایەق زێدان سەرۆکی ئەنجومەنی باڵای دادوەریی عیراق، ، توانراوە 358 کیلۆگرام زێڕ بگەڕێنرێتەوە.

دادگای لێکۆڵینەوە ئاماژەی بەوەشکردووە، لە دۆسیەیەکی تری هاوشێوەدا دەست بەسەر 17 کیلۆگرام زێڕی دیکەدا گیراوە، بەوەش کۆی گشتی ئەو زێڕەی لە یەک رۆژدا دەستی بەسەردا گیراوە گەیشتووەتە 375 کیلۆگرام.

بەپێی راگەیەنراوەکە ، تەواوی زێڕە دەستبەسەرداگیراوەکە رادەستی بەڕێوبەرایەتی گشتی گەنجینەی بانکی ناوەندیی عیراق کراوە، ئەم رێکارانەش لە چوارچێوەی هەوڵەکانن بۆ تەواوکردنی لێکۆڵینەوەکان لە دۆسیەی بریکاری وەزارەتی نەوت بۆ کاروباری پاڵاوتن، "عەدنان جومەیلی"، کە ئێستا دەستبەسەرە، بەمەبەستی گەڕاندنەوەی سەرجەم ئەو سەروەت و سامانە گواستراوە و نەگواستراوانەی لە رێگەی گەندەڵییەوە بەدەستهاتوون.

وەزارەتی تەندروستی عیراق نوێترین ئاماری رەسمی لەسەر بڵاوبوونەوەی نەخۆشیی "تای خوێنبەربوون" راگەیاند و ئاشکرایکرد، لە سەرەتای ساڵی 2026ەوە تا ئێستا 270 حاڵەتی تووشبوونی پشتڕاستکراوە و 17 حاڵەتی گیانلەدەستدان لە سەرانسەری وڵاتدا تۆمارکراون.

سەیف بەدر، وتەبێژی وەزارەتی تەندروستی رایگەیاند،، تیمەکانیان رۆژانە بە هەماهەنگی لەگەڵ لایەنە ڤێتێرنەری و چاودێرییەکان رەوشی پەتاکە دەپشکنن. بەپێی ئاماری هەفتەی 28ـی ئەمساڵ، 26 تووشبووی نوێ بەبێ تۆمارکردنی چوارچێوەی گیانلەدەستدان دەستنیشانکراون، کە زۆربەیان لە پارێزگای بەسرە بە 10 حاڵەت و نەینەوا بە پێنج حاڵەت بوون.

ئەوەشی خستەڕوو، ئامارەکە بەم شێوەیە بەسەر پارێزگاکاندا دابەشبوون: زیقار 109 تووشبوون و هەشت حاڵەتی گیانلەدەستدان، بەسرە 24 تووشبوون و یەک حاڵەتی گیانلەدەستدان، میسان 21 تووشبوون بەبێ گیانلەدەستدان، موسەنا 19 تووشبوون و یەک گیانلەدەستدان، نەینەوا 16 تووشبوون بەبێ گیانلەدەستدان، دیالە 15 تووشبوون و یەک گیانلەدەستدان، بەغداد/رەسافە 14 تووشبوون و یەک گیانلەدەستدان، واست 13 تووشبوون و دوو گیانلەدەستدان، بابل 13 تووشبوون و دوو گیانلەدەستدان، سەڵاحەدین پێنج تووشبوون بەبێ گیانلەدەستدان، بەغداد/کەرخ پێنج تووشبوون و یەک گیانلەدەستدان، کەرکوک چوار تووشبوون بەبێ گیانلەدەستدان، دیوانیە سێ تووشبوون بەبێ گیانلەدەستدان، کەربەلا دوو حاڵەت بەبێ گیانلەدەستدان، هەولێر دوو تووشبوون بەبێ گیانلەدەستدان، سلێمانی دوو بەبێ گیانلەدەستدان، نەجەف دوو حاڵەت بەبێ گیانلەدەستدان و ئەنبار یەک تووشبوون بەبێ گیانلەدەستدان".

وەزارەتی تەندروستی ئاماژەی بەوەکردووە کە نیشانەکان لە قۆناغی یەکەمدا بەمانە دەستپێدەکەن:

بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی لەش (تا)، سەرئێشە، ئازار لە ناوچە جیاجیاکانی لەشدا، و ماندویەتی گشتی، لە قۆناغی دواتریشدا رەنگە گەشە بکات بۆ خوێنبەربوون لەژێر پێست یان لە کونەکانی لەشەوە.

رێنماییە خۆپارێزییە گرنگەکان بۆ هاووڵاتیان:

وەزارەت جەختیکردووەتەوە، دەستنیشانکردنی پێشوەختە چانسی چاکبوونەوە زۆر دەکات، و داوای لە هاووڵاتیان کردووە پابەندی ئەم ڕێکارانە بن:

یەکەم، کڕینی گۆشت لە شوێنی تەنها لە گۆشتفرۆشە رێگەپێدراوەکان، پێویستە گۆشت تەنها لەو گۆشتفۆرشانە بکڕدرێت کە مۆڵەتی تەندروستی و ڤێتێرنەرییان هەیە.

دووەم، قەدەغەکردنی سەربڕینی هەرەمەکی و دوورکەوتنەوە لە گەڕەکەکان، رێگری تەواو بکرێت لە لەوەراندن و سەربڕینی ئاژەڵ بە شێوەی هەڕەمەکی لەناو کۆڵان و گەڕەکەکاندا.

سێهەم، بەکارهێنانی کەرەستەی پارێزەر، لەبەرکردنی دەستکێش و جلی پارێزەر لە کاتی مامەڵەکردن لەگەڵ ئاژەڵ، گۆشت، یان پاشماوەکانیاندا (بەتایبەت بۆ قەساب و ئاژەڵداران).

لە عیراق پرۆژەیاسایەك ئامادە دەكرێت بۆ بەهێزكردنی دیوانی چاودێریی دارایی بە ئامانجی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی.

لیژنەی دارایی لە ئەنجومەنی نوێنەران و سەرۆكی دیوانی چاودێریی دارایی عیراق كۆبوونەوە و چالاكییەكانی چاودێری داراییان لە ماوەی سێ ساڵی رابردوودا تاوتوێكرد.

لە كۆبوونەوەكەدا باس لە ئامادەكردنی پرۆژەیاسایەك كرا بۆ هەمواركردنەوەی یاسای چاودێریی دارایی كە لەگەڵ گۆڕانكارییەكانی قۆناغی ئێستای عیراقدا بگونجێت.

هەردوولاش رێككەوتن لەسەر پێكهێنانی تیمێكی هاوبەش بۆ گونجاندنی یاسای دیوانی چاودێریی دارایی بۆ بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی و رەخساندنی ژینگەیەكی یاسایی و زیادكردنی داهاتی ناونەوتیی و دەستنیشانكردنی كەموكوڕییەكان بۆ باشتر راپەڕاندنی كاری وەزارەت و دامەزراوە حكومییەكان.

تێكەڵكردنی تۆمەتبارانی گەندەڵی لە یاسای لێبوردنی گشتیدا، دەنگدانەوە و ناڕەزایەتییەكی زۆری لە رای گشتیی عیراقدا دروستكردووە.

لە بەرانبەر ئەم نیگەرانییانەدا، ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەران روونكردنەوە دەدەن و دەیانەوێت سنوورێك بۆ ئەو تاوانانە دابنێن كە یاساكە دەیانگرێتەوە، بۆ ئەوەی ڕێگە نەدرێت گەندەڵكاران لە سزا دەربازیان بێت، لە كاتێكدا ململانێی لایەنە سیاسییەكان لەسەر دیاریكردنی سنوری تاوانەكان هێشتا بەردەوامە.

ئەم مشتومڕە كە ئێستا لە عیراق گەرمە، دەرگای گفتوگۆیەكی توندی لەسەر سنوورە یاساییەكانی جێبەجێكردنی ئەو یاسایە كردووەتەوە، لەكاتێكدا هەوڵەكانی حكومەت و دەسەڵاتی دادوەری بۆ بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی و گێڕانەوەی پارەی دەوڵەت بەردەوامە، ئەمەش پرسیاری جدی لای رای گشتی دروستكردووە كە ئایا ئەو لێبوردنە چۆن لەگەڵ سزادانی تاوانبارانی دارایی وڵاتدا یەكدەگرێتەوە!!

لەبارەی ڕەهەندە یاساییەكانی ئەم بابەتەوە، سائر كەعبی، ئەندامی لیژنەی یاسایی لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق بەر رۆژنامەی سەباحی نزیك لە حكومەتی راگەیاندووە، یاسای لێبوردنی گشتی پەیوەندی بە ناوبانگ یان پێگەی كەسەكانەوە نییە، بەڵكو بەندە بەوەی تا چەند مەرج و حوكمە یاساییەكانیان بەسەردا جێبەجێ دەبێت.

هەر كەسێك مەرجەكانی یاساكەی تێدا بێت، وەك هاووڵاتییەكی ئاسایی مامەڵەی لەگەڵ دەكرێت.

كەعبی جەختی لەوەشكردەوە، ئەمە بەو مانایە نییە كە چاوپۆشی لە تاوانەكانی دژ بە سامانی گشتی بكرێت، بەڵكو ئەنجومەنی نوێنەران یاسایەك دەردەكات كە دەبێت بەبێ جیاكاری بەسەر هەموواندا جێبەجێ بكرێت.

وتیشی، تا ئێستا هیچ بەڵگەیەكی رەسمی یان هەنگاوێكی كۆنكرێتی لەبەر دەستدا نییە كە بیسەلمێنێت فشاری سیاسی یان رێككەوتن هەیە بۆ گرتنەوەی تۆمەتبارانی گەندەڵی بەو لێبوردنە گشتییە.

لەلایەكی دیكەوە، ئەمیر دەعمی شارەزای یاسایی بە رۆژنامەكەی وتووە، دەستنیشانكردنی تۆمەتبارانی دزینی پارەی گشتی بە یاسای لێبوردنی گشتی، بەندە بە چەند هۆكارێكی یاسایی ئاڵۆز كە گرنگترینیان مێژووی ئەنجامدانی تاوانەكەیە.

یاسای لێبوردنی گشتی لە ساڵی 2016دەرچووە و دواتر هەمواركردنەوەی تێدا كراوە، لە كاتێكدا زۆربەی دۆسیەكانی گەندەڵی كە ئێستا باسیان لێوە دەكرێت، لە ساڵانی دوای ئەوەدا روویانداوە.

ئەمەش وادەكات، ئەوانەی یاساكە دەیانگرێتەوە، پێویستی بە وردبینییەكی یاسایی قورستر هەبێت بۆ هەر دۆسیەیەك بە جیا.

هەندێك یاسا ڕێكاری سووككردنی سزایان تێدایە لە حاڵەتێكدا ئەگەر تۆمەتبارەكە پارە دزراوەكان بگەڕێنێتەوە یان شوێنی پارە شاردراوەكان ئاشكرا بكات، بەڵام ئەمەش بە مانای لێخۆشبوونی ئۆتۆماتیكی هەموو تۆمەتباران نییە بە لێبوردنەكە، بەڵكو بڕیاری كۆتایی لای دادگایە.
ئەم ناكۆكییە یاسایی و سیاسییە لەكاتێكدایە كە حكومەتی عیراق لەسەر ئاستی جیاواز بەردەوامە لە راوەدوونانی گەندەڵكاران.

شارەزایان پێیانوایە دروستكردنی هاوسەنگی لەنێوان جێبەجێكردنی یاسا لێبوردەیی و رێگریكردن لە رزگاربوونی تاوانباران لە سزا، گەورەترین ئاڵنگاری بەردەم دامەزراوەكانی دەوڵەت و دادگایە.

سەرۆک وەزیرانی عیراق رایدەگەیەنێت؛ حکومەت لە کۆنتڕۆڵکردنی چەکدا سەرکەوتووبووە و لەگەڵ ترەمپیش گفتوگۆ لەسەر راکێشانی کۆمپانیا ئەمریکییەکان بۆ بازاڕی وەبەرهێنانی عیراق دەکات.

عەلی زەیدی، سەرۆک وەزیرانی عیراق رایگەیاند، کاری لەپێشینەی حکومەتی عیراق بونیادنانی دەوڵەتێکە کە ببێتە جێگەی شانازی بۆ سەرجەم هاووڵاتیان، هاوکات ئاماژەی بەوەکرد، بەغداد لە بابەتی کۆنتڕۆڵکردنی چەکدا هەنگاوی باشی ناوە و بەرەوپێشچوونی بەخۆیەوە بینیوە.

زەیدی تیشکی خستەسەر پەیوەندییەکانی نێوان بەغداد و واشنتۆن ئەوەشی خستەڕوو، "چاوەڕوانین پەیوەندییەکانمان لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا زیاتر بەرەوپێش بچن؛ ئەمریکا هاوبەشێکی سەرەکییە بۆ بەهێزکردنی ئاشتی و هاوکاری لە نێوان عیراق و تەواوی ناوچەکەدا."

ئاشكراشیکرد، لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، گفتوگۆ لەسەر دۆسیەی وەبەرهێنان و راکێشانی کۆمپانیا ئەمریکییەکان بۆ ناوخۆی عیراق دەکات، بە ئامانجی بەهێزکردنی ژێرخانی ئابوری وڵاتەکە.

عیراق رایدەگەیەنێت، بە هاوكاریی چەند وڵاتێكی دراوسێ، ڕێڕەوی ئاسمانیی سەلامەت و جێگرەوەی بۆ بەردەوامیدان بە گەشتەكان دابین كردووە.

ئەحمەد عیماد، جێگری بەڕێوەبەری كۆمپانیای خزمەتگوزارییەكانی گەشتە ئاسمانیییەكانی سەر بە وەزارەتی گواستنەوەی عیراق رایگەیاندووە، بە هاوكاری چەند وڵاتێكی دراوسێ، توانیویانە چەند رێڕەوێكی ئاسمانیی سەلامەت و جێگرەوە بۆ بەردەوامیدان بە هاتوچۆی ئاسمانی بەسەر ئاسمانی وڵاتەكەدا دابینكردووە.

ئاماژەی بەوەش كردووە، ئامانجیان لەو هەنگاوە گۆڕینی ئاسمانی عیراقە بۆ یەكێك لە زیندووترین و دڵخوازترین رێڕەوەكان بۆ گەشتە ئاسمانییەكان، چونكە عیراق دەتوانێت كات و تێچووی ئابووری بۆ كۆمپانیا گەورە فڕۆكەوانیەكانیە نێودەوڵەتیەكان كەم بكاتەوە.

جەختیشیكردەوە، لە ئێستادا هاتوچۆی ئاسمانی لە كایەی ئاسمانی عیراقدا بەرەوپێشچوونێكی باشی بەخۆیەوە بینیوە.

حەیدەر عەبوودی، وتەبێژی حکومەتی عیراق، ئەمڕۆ یەکشەممە، رایگەیاند کە سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران، عەلی زەیدی، سبەینێ دووشەممە لە چوارچێوەی سەردانێکی رەسمیدا بەرەو واشنتۆنی پایتەختی ئەمریکا بەڕێ دەکەوێت.

عەبوودی لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانیدا جەختی لەوە کردەوە: ئەم سەردانە وەک بەرجەستەکردنی پەرەپێدانی پەیوەندییە دەرەکییە هاوسەنگەکان دێت کە لەسەر بنەمای بەرژەوەندی هاوبەش دامەزراون، هاوكات ئاماژەی بەوەش کرد: کاتی ئێستای سەردانەکە "گرنگییەکی گەورە"ی پێدەبەخشێت، بەتایبەتی لە ژێر رۆشنایی ئەو بارودۆخە هەستیارە ناوچەییەی کە ناوچەکە بەخۆیەوەی دەبینێت.

هەروەها روونکردنەوەی دا کە سەردانەکە بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە پێناو بەرجەستەکردنی کارنامەی وزاری حکومەتدایە بۆ توندوتۆڵکردنی پەیوەندییەکان لەگەڵ واشنتۆن، و ئاماژەی بەوە کرد کە گفتوگۆکانی سەردانەکە تیشک دەخەنە سەر چەند دۆسیەیەکی گرنگ، کە دیارترینیان پەرەپێدانی پەیوەندییە ئابووری و وەبەرهێنانەکانە.

وتەبێژی حکومەت پەردەی لەسەر ئەجێندایەکی ئابووری چڕ لادا، کە واژۆکردنی چەندین یاداشتی لێکتێگەیشتنی ستراتیژی لەخۆدەگرێت، کە گرنگترینیان لە کەرتی نەوت و غازدا چڕدەبنەوە، و روونی کردەوە: ئامانجی سەردانەکە هێنانەناوەوەی کۆمپانیا ئەمریکییە پسپۆڕەکانە بۆ کارکردن لە عیراق و بەرزکردنەوەی ئاستی توانای بەرهەمهێنانی کەرتی نەوتی عیراق، بە ئامانجی کەمکردنەوەی پشتبەستن بە گەروی هورمز وەک تاکە دەروازە، ئەمەش وەک هەنگاوێکی ستراتیژی بۆ بەهێزکردنی ئاسایشی وزەی عیراق.

روانگەی عیراق بۆ ژینگە، ئەمڕۆ یەکشەممە، داوای کەمکردنەوەی کاتەکانی دەوامی رەسمی لە رۆژانی داهاتوودا کرد، بە مەبەستی پاراستنی سەلامەتی گشتی لە ژێر رۆشنایی بەرزبوونەوەی بەرچاوی پلەکانی گەرمادا.

روانگەکە لە بەیاننامەیەکدا رایگەیاندووە: پلەکانی گەرما کە لە 50 پلەی سەدی تێدەپەڕن، کاریگەری نەرێنییان لەسەر هاووڵاتییان دروستکردووە، بەتایبەتی بەساڵاچووان، ژنان، منداڵان و تووشبووانی نەخۆشییە درێژخایەنەکان، سەرەڕای فەرمانبەرانی دامەزراوەکانی دەوڵەت و کەرتی تایبەت، هەر بۆیە داوا دەکات کاتەکانی دەوامی رەسمی کەم بکرێتەوە بۆ کاتژمێر 1:00ی دوای نیوەڕۆ لەبری کاتژمێر 3:00.

ئەوەشی خستووەتەڕوو: ئەم رێکارە دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی پەستان لەسەر تۆڕی کارەبای نیشتمانی و کەمکردنەوەی دەردانی گازی کاربۆن، هاوکات لەگەڵ سنووردارکردنی ئەو کاریگەرییە تەندروستییانەی کە بەهۆی شەپۆلەکانی گەرماوە دروست دەبن.

روانگەکە جەختیشی کردەوە: دەکرێت پشتببەستین بە سیستمی کاری نەرم و کارکردن لە دوورەوە بۆ ئەو وەزیفانەی کە پێویستیان بە ئامادەبوونی مەیدانی نییە، لەگەڵ پابەندکردنی کەرتی تایبەت بە دابینکردنی ژینگەیەکی کاری ئارام، و کەمکردنەوەی کاتەکانی کاری دەرەوە بۆ کرێکاران لە کاتی لوتکەی گەرمادا کە لە سەعات 11:00ی پێشنیوەڕۆوە تا 4:00ی ئێوارە دەخایەنێت.

ئاماژەی بەوەش کردووە: کەمکردنەوەی کاتەکانی دەوام هۆکار دەبێت بۆ زیادکردنی کاتەکانی پێدانی وزەی کارەبا بە هاووڵاتییان دوای کوژاندنەوەی بەکارهێنانی کارەبا لە فەرمانگە حکومییەکاندا، سەرەڕای کەمکردنەوەی حاڵەتەکانی تووشبوون بە بەرهەتاوگەیان، بێهێزی و ماندوێتی لە نێوان هاووڵاتییاندا، بەتایبەتی ئەو راوێژکار و سەردانیکەرانەی کە بۆ راییکردنی مامەڵەکانیان چاوەڕێ دەکەن.

پێگەیەکی هەواڵی بەریتانیا ئاشکرای کردوە، عیراق و سوریا  و ئەمریکا رێککەوتنێک بۆ زیندووکردنەوەی هێڵی نەوتی مێژویی (کەرکوک- بانیاس) ئیمزادەکەن و ئەندازیاری رێککەوتنەکەش تۆم باراکە.

پێگەی (میدل ئیست ئای)ـی راپۆرتێکی بڵاوکردوەتەوە و ئاشکرای کردوە هەرشێ وڵاتی عیراق، سوریا و ئەمریکا سەرقاڵی ئیمزاکردنی رێککەوتنێکن لەسەر دەستپێکردنەوەی هەناردەی نەوت لە رێگەی بۆری (کەرکوک- بانیاس)ـەوە،  کە درێژییەکەی نزیکەی 800 کیلۆمەتر و تا کەناراوەکانی سوریا درێژ دەبێتەوە.

پێگە بەریتانییەکە، لە راپۆرتێکیدا ئاشکرای کردوە، بڕیارە بەم نزیکانە رێککەوتنەکە رابگەیەندرێت، ئەمەش لە چوارچێوەی ئەو رێکەوتنانەدایە کە بە سەرۆکایەتی تۆم باراک، نێردەی تایبەتی ئەمریکا بۆ سوریا ئەنجام دەدرێت.

 وەک لە راپۆرتەکەدا هاتووە، تۆم باراک  تەواوی هەوڵەکانی خستوەتەگەڕ، بۆ کۆتاییهێنان بە وردەکارییەکانی پڕۆژەکە پێش سەردانەکەی عەلی زەیدی، سەرۆک وەزیرانی عیراق بۆ ئەمریکا.

ئاماژە بەوەشکراوە، تۆم باراک کاراکردنەوەی هەناردەی نەوت لە بۆرییەکەوە وەک مۆدێلێک بۆ پڕۆژەکانی یەکخستنی ئابووری و بازرگانی لە ناوچەی لێڤانت دەڕوانێت، دیدگایەک کە پێشتر لە چەندین بۆنەدا بانگەشە بۆ بەهێزکردنی پەیوەندییە ئابوورییەکانی نێوان وڵاتانی ناوچەکە کردووە.

بە گویرەی زانیارییەکان، بڕیارە دوای سەردانەکەی عەلی زەیدی، ئەسعەد شەیبانی، وەزیری دەرەوەی سوریاش سەردانی ئەمریکا بکات، بۆ ئەوەی بەشداربێت لە رێوڕەسمی ئیمزاکردنی رێککەوتنەکە.

جێ باسە، بۆری کەرکوک- بانیاس یەکێکە لە کۆنترین بۆری هەناردەکردنی نەوت لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لە ساڵانی 1930 بۆ گواستنەوەی نەوتی عیراق لە کێڵگە نەوتییەکانی کەرکوکەوە بۆ بەندەری بانیاس لەسەر دەریای ناوەڕاست دروستکراوە و دوای هاتنی ئەمریکا لە سآڵی 2003 هەنردەکردن لەو بۆرییەوە کەمیکرد و لە سآڵی 2011 لەگەڵ سەرهەڵدانی شۆرشی سوریا بە تەواوەتی هەناردەکردنی نەوت لە بۆریەکەوە وەستێندرا.

دەستەی دەسپاکی فیدراڵی، ئەمڕۆ شەممە، ئامادەکردنی رەشنووسی چەند یاداشتنامەیەکی لێکتێگەیشتنی نێودەوڵەتی راگەیاند بە مەبەستی گەڕاندنەوەی پارە و تۆمەتباران بۆ عیراق.

عباس متعب، بەڕێوەبەری گشتیی فەرمانگەی گەڕاندنەوە لە دەستەی دەسپاکی، لە لێدوانێکدا بۆ ئاژانسی (واع) رایگەیاند: هەندێک وڵات هەن کە بەهۆی هۆکاری تایبەت بە خۆیانەوە، هاوکار نین لە دۆسیەی گەڕاندنەوەی پارەی گەندەڵکاراندا، لە بەرانبەریشدا هەندێک وڵاتی تر هەن کە لەم بوارەدا هاوکارن.

ناوبراو لە درێژەی قسەکانیدا وتی: فەرمانگەکەمان رەشنووسێکی ئامادە کردووە بۆ ئیمزاکردنی یاداشتی لێکتێگەیشتن لەگەڵ ئەو وڵاتانەدا بۆ گەڕاندنەوەی پارە و تۆمەتباران، ئێمە بەردەوام بەدواداچوون لەگەڵ وڵاتان و گۆڕانکارییەکاندا دەکەین، بەڵام یاسا ناوخۆییەکانی هەندێک وڵات رێگە بە گرتنەبەری ئەو رێکارە دیاریکراوانە نادەن کە عیراق داوایان دەکات.

وتیشی: عیراق پەنا دەباتە بەر رێگەی دانوستان، و چەندین شێوازی جێگرەوەش لەگەڵ ئەو وڵاتانەدا هەن بۆ هێنانەکایەی هاوکاری، ئاماژەی بەوەش کرد: زۆرێک لە وڵاتان بەهۆی چەندین هۆکاری جیاوازەوە هاوکاری ناکەن، لەوانە هۆکاری ئابووری یان هۆکاری پەیوەست بە لایەنی مرۆییەوە، هەندێک جاریش گەندەڵکارەکە مافی پەنابەری لەو وڵاتانە وەرگرتووە، بۆیە رادەستکردنەوەیان رووبەڕووی قورسی دەبێتەوە.

وەزارەتی دارایی، ئەمڕۆ شەممە، روونکردنەوەی تری دا لەسەر میکانیزمی دانەوەی ئەو بڕە پارانەی لە ئەستۆی سزادراواندایە، و ئاماژەی بەوەش کرد کە هەر میکانیزمێک پێویستە گەرەنتی وەرگرتنەوەی تەواوی مافەکانی گەنجینە بکات.

وزارەتەکە لە بەیاننامەیەکدا رایگەیاندووە: ئاماژە بەو بەیاننامەیەی کە دوێنێ لەلایەن ئەنجومەنی باڵای دادوەرییەوە دەرکرا، جەخت دەکەینەوە کە رۆڵی وەزارەتەکەمان لەو دۆسیانەی پەیوەندییان بە گەڕاندنەوەی ئەو پارانەوە هەیە کە لە کەیسەکانی گەندەڵییەوە بەدەستهاتوون، تەنها لە لایەنە داراییەکان و گەڕاندنەوەی مافەکانی گەنجینەی گشتیدا کورت دەبێتەوە.

ویشی: هەر میکانیزمێک بۆ دانەوەی ئەو بڕە پارانەی کە لە ئەستۆی سزادراواندایە، پێویستە گەرەنتی وەرگرتنەوەی تەواوی مافەکانی گەنجینەی گشتی بکات، و پابەندکەر و جێبەجێکراو بێت، بە شێوازێک کە سامانی گشتی و مافەکانی دەوڵەت بپارێزێت.

سەبارەت بە رێکارە دادوەرییەکان یان ئەو داواکارییانەی لێبووردن کە پێشکەشی دادگاکان دەکرێن، وەزارەتی دارایی تەئکیدی کردووەتەوە کە: ئەمە لە تایبەتمەندییە تەنها و حەسرییەکانی دەسەڵاتی دادوەرییە، کە بەپێی رێڕەوە یاساییە پەسەندکراوەکان دەسەڵاتەکانی خۆی پیادە دەکات، هاوکات دووبارە پەرۆشی خۆی نیشاندا بۆ تەواوکاریی و هەماهەنگی لەگەڵ دەسەڵاتی دادوەری و لایەنە چاودێرییە تایبەتمەندەکاندا، بە شێوازێک کە هەوڵەکانی پاراستنی سامانی گشتی بەپێی یاسا بەهێزتر بکات.

ئەنجومەنی باڵای دادوەری عیراق رایگەیاند، ستراتیژی نوێ بۆ گەڕاندنەوەی پارە دزراوەکانی مۆڵکی گشتیی جێبەجێدەکات، کە بریتییە لە گەڕاندنەوەی پارە دزراوەکان لەلایەن گەندەڵکارانەوە لە بەرانبەر سوککردنی سزاکەیان.

ئەنجومەنی باڵای دادوەری عیراق ستراتیژی نوێی دادگاکانی راگەیاند، کە خۆی لە دوو ئامانجی هاوتەریبدا دەبینێتەوە، سزادانی گەندەڵکاران و گەڕاندنەوەی پارە دزراوەکانی دەوڵەت، ئەمەش لە رێگەی سوککردنی سزای ئەو تۆمەتبارانەی کە ئامادەن بە شێوازی خۆبەخشانە مال و سامانی گشتی بگەڕێننەوە.

سەبارەت بە دۆسیەی  دزی سەدە،  دادگا رونی کردەوەتەوە،  کە تۆمەتباری سەرەکی (نور زوهێر) دوای گەڕاندنەوەی 365 ملیار دینار بە کەفالەت ئازادکرا، بەڵام بەهۆی راکردنی بۆ دەرەوەی وڵات، حوکمی غیابی 10 ساڵ زیندانی بەسەردا سەپێندراوە؛ لە ئێستاشدا دۆسیەکەی بەهۆی یاسای نوێی لێبووردنی گشتی و چاوەڕوانی وەڵامی وەزارەتی دارایی هەڵپەسێردراوە.

ئەنجومەنی باڵای قەزایی عیراق ئاماژەی بەوەشکردوە، لێکۆڵینەوە لەگەڵ سەرۆک وەزیرانی پێشوو بەهۆی نەبوونی بەڵگەوە داخراوە و حوکمی زیندانی بۆ 12 فەرمانبەر و چەند بەرپرسێکی باڵای پێشوو دەرچووە.

لە کۆتاییدا، ئەنجومەنی قەزا جەختی کردەو،  کە هەمان رێکاری گەڕاندنەوەی پارە لە بەرانبەر سووککردنی سزا، بەسەر تۆمەتبارانی دۆسیەی "پاڵاوگەکانی باکوور" و پەرلەمانتارە تێوەگلاوەکاندا جێبەجێ دەبێت ئەگەر تاوانەکەیان پێش یاسای لێبووردنی نوێ بێت و لە ئێستاشدا بە هەماهەنگی لەگەڵ عەلی زەیدی، سەرۆک وەزیران  کار لەسەر نەخشەڕێگایەکی یاسایی نوێ دەکرێت بۆ وەرگرتنەوەی تەواوی داراییەکانی دەوڵەت.

یەکێتیی نێودەوڵەتیی تۆپی پێ (فیفا)، ئەمڕۆ هەینی بە رەسمی تەرخانکردنی پاداشتێکی دارایی بە بڕی نۆ ملیۆن دۆلار بۆ هەڵبژاردەی عیراق راگەیاند، ئەمەش دوای کۆتاییهاتنی کاروانی یارییەکانی لە مۆندیالی 2026.

 فیفا لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوە کردووە، ئەم بڕە پارەیە وەک پاداشت دەدرێتە هەر هەڵبژاردەیەک کە لە قۆناغی کۆمەڵەکاندا ماڵاوایی  کردبێت،  جگە لەمەش پێشتر بڕی 1.5 ملیۆن دۆلار بە هەر هەڵبژاردەیەکی سەرکەوتوو دراوە کە بەشداری مۆندیالی 2026ـی کردبێت.

بەمەش کۆی گشتی ئەو پارەیەی پێشکەش بە هەڵبژاردەی عیراق دەکرێت، دەبێتە 10.5 ملیۆن دۆلار.

 لە هەمان کاتدا فیفا خشتەی پاداشتەکانی تری تیروپشکەکەی ئاشکرا کرد، کە تێیدا پاڵەوانی مۆندیال بڕی 50 ملیۆن دۆلار، خاوەن پلەی دووەم 33ملیۆن دۆلار، پلەی سێیەم 29 ملیۆن دۆلار و پلەی چوارەمیش 27 ملیۆن دۆلار وەردەگرن.

جێی باسە هەڵبژاردەی عیراق، لە قۆناغی 48ـی پاڵەوانێتیەکە کرایە دەرەوە  و نەی توانی بگاتە قۆناغی 32ـی جامەکە.

لە كاتێكدا عیراق بەدەست قەیرانی دارایی و ناجێگیریی بەهای دراوەكەیەوە دەناڵێنێت، پەیوەندییەكانی نێوان بەغداد و واشنتۆن پێدەنێتە قۆناغێكی نوێی پڕ لە فشار و مەرجداركردن.

بەپێی راپۆرتێكی رۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵ كە لە زاری لێپرسراوانی ئەمریكی و عیراقییەوە بڵاوكراوەتەوە، حكومەتی عیراق رەزامەندی نیشانداوە لەسەر جێبەجێكردنی كۆمەڵێك رێكاری توندی دارایی نوێ بە مەبەستی بڕینی سەرچاوە دۆلارییەكان كە دەگەنە دەست ئێران و گروپە چەكدارییەكان.

ئەو هەنگاوەش لە بەرانبەر بڕیارێكی ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆكی ئەمریكا دێت بۆ هەڵگرتنی گەمارۆی چوار مانگە لەسەر ناردنی  دۆلار بۆ بەغداد.

رۆژنامەكە راشیگەیاندووە، پشتگیری كۆشكی سپی بۆ عەلی زەیدی، سەرۆك وەزیرانی عیراق بە دورخستنەوەی گروپە چەكدارەكان لە پێكهاتەی حكومەتی داهاتوو مەرجدار كراوە، ئەوەش بەمەبەستی كەمكردنەوەی هەژموونی ئێران لە عیراق.

هەر ئەوەش وایكردووە، سەرۆك وەزیران فەرمانی بەو گروپانە بکات کە چەكەكانیان رادەستی حکومەت بكەن و بچنە ژێر ركێفی دەوڵەتەوە.

شیكەرەوانیش هۆشداریدەدەن، ئەو داواكارییانەی ئەمریكا تێچوویەكی سیاسی گەورەی بۆ زەیدی دەبێت و پرۆسەی بێهێزكردنی ئەو گروپانە زۆر خاو دەبێت، چونكە سەرۆك وەزیرانەکانی پێشتریش بەهۆی قورسایی و پێگەی ئەو گروپانە لە ناو پەرلەماندا نەیانتوانیوە روبەڕوویان ببنەوە.

ئەو گروپانە دوای داگیركاریی ئەمریكا لە ساڵی 2003 و دواتریش لە شەڕی دژ بە داعش لە ساڵی 2014 بوونە هێزێكی سەرەكی و لەلایەن ئێرانەوە پڕچەك كران، ئێستاش بەشێكیان لە ناو سیستمی ئەمنیی رەسمی دەوڵەتدان.

یاساكانی واشنتۆن رێگە نادەن ئەو گروپانەی لە لیستی تیرۆردان، موچە لە گەنجینەی دەوڵەت وەربگرن، بەڵام تێكەڵاوییەك لە نێوان هێزە رەسمییەكان و گروپەكان هەیە. 

لێكۆڵەران ئاشكراشیانكردووە، سەركردەی گروپە چەكدارەكان سود لە موچەی سەربازە بندیوارەكان، ئەو ناوانەی تەنها لەسەر كاغەزن و بوونی راستەقینەیان نییە، وەردەگرن بۆ دابینكردنی دارایی خۆیان.

لە لایەكی دیكەشەوە، رۆژنامەی نیویۆرك تایمز لە زاری حەیدەر عەبوودی وتەبێژی سەرۆك وەزیران و مەزهەر محەمەد ساڵح راوێژكاری دارایی بڵاویكردەوە، ئەمریكا ناردنی بارە دۆلارەكانی بە رێگەی ئاسمانی بۆ عیراق دەستپێكردووەتەوە. 

ئەمەش دوای ئەوە دێت كە لە مانگی نیسانی رابردوودا واشنتۆن بارێكی نەقدی بە بەهای 500 ملیۆن دۆلار راگرت و بەشێك لە هاوكارییە ئەمنییەكانی هەڵپەسارد، وەك ئامرازێكی فشار بۆ سەر حكومەتی بەغداد.

وەزیرانی نەوتی عیراق و وزەی توركیا رێككەوتن لەسەر بەردەوامیدان بە گفتوگۆ و دانوستانەكان لەبارەی رێككەوتنی هەناردەی نەوت و زیادكردنی بڕی نەوتی هەناردەكراو لەڕێگەی بەندەری جەیهانەوە.

باسم عەبادی، وەزیری نەوتی عیراق لەگەڵ ئاڵپ ئارسڵان بایرەكتار، وەزیری وزە و سەرچاوە سروشتییەكانی توركیا كۆبوونەوە، بەپێی راگەیەنراوێكی وەزارەتی نەوتی عیراق، هەردوولا  گفتوگۆیان لەبارەی چۆنیەتیی بەهێزكردنی هەماهەنگی نێوانیان لە بواری پڕۆژە هاوبەشەكان لە هەردوو كەرتی نەوت و غاز و رێككەوتنی نێوان عێراق و توركیا لەبارەی بۆریی گواستنەوەی نەوت لە رێگەی بەندەری جەیهانی توركیاوە، كردووە.

هەر بەپێی راگەیەنراوەكەی وەزارەتی نەوتی عیراق، هەردوولا رێككەوتوون لەسەر بەردەوامیدان بەگفتوگۆ و دانوستانەكانی تایبەت بە رێككەوتنی گواستنەوەی نەوت و زیادكردنی توانا و بڕی نەوتی هەناردەكراو و چۆنیەتیی بەشداریكردنی كۆمپانیاكانی توركیا لە پڕۆژە وەبەرهێنانە ستراتیژییەكان لە كەرتی نەوتدا.

ئەوەش لە كاتێكدایە لەسەرەتای ئەم مانگەدا عێراق و توركیا لەسەر پرۆتۆكۆڵی هەناردەی نەوتی عیراق و هەرێم لەرێی بەندەری جەیهانی توركیاوە  بۆ ماوەی ساڵێك رێككەوتن لەبارەی تاوەكو دەگەنە رێككەوتنی كۆتایی.