عیراق
محەمەد شیاع سودانی، لە کۆبونەوەیەکی تایبەتدا لەگەڵ بەرپرسانی گومرگ و باج، بڕیارێکی نوێی بۆ پاڵپشتی بازرگانان دەرکرد، هەروەها فەرمانیشیداوە بە توندکردنەوەی چاودێری لەو خاڵانەی پشکنین، کە لەگەڵ هەرێمی کوردستاندا هەیانە، بە مەبەستی یەکخستنی باج و رەسمی گومرگی لە تەواوی دەروازەکانی عیراقدا.
نوسینگەی راگەیاندنی سەرۆک وەزیرانی عیراق، بڵاویکردوەتەوە ئەمڕۆ شەممە، محەمەد شیاع سودانی لەگەڵ دەستەی باج و بازرگانان کۆبوەتەوە و بریاریداوە بە ئاسانکاری بۆ ئازادکردنی کاڵاکانی سەر بە بازرگانان و هاوردەکاران لە بەندەرەکانەوە.
بە گوێرە راگەیەندراوەکە، سودانی فەرمانی کردوە بە "سفرکردنەوەی" پشکی حکومەت لە کرێی کۆگاکردنی کاڵاکان لە ناوەندە بازرگانییەکاندا وەک ئاسانکارییەک بۆ خێراکردنی پڕۆسەی هێنانەدەرەوەی ئەو کاڵایانەی کە لە سەرەتای ساڵی 2026ەوە بەهۆی دواکەوتنی رێکارەکانەوە ماونەتەوە.
سەرۆک وەزیران جەختی لە چەسپاندنی سیستەمی ئەلیکترۆنی "ئەسیکۆدا" و یەکخستنی رێکارە گومرگییەکان کردوەتەوە و ئاماژەی بەوەشکردوە، کە ئەم هەنگاوانە بەشێکن لە ریفۆرمی ئابوری بۆ پاراستنی بەرهەمی ناوخۆیی و دروستکردنی کێبڕکێیەکی دادپەروەرانە لە بازاڕدا.
بۆ ئەو مەبەستەش فەرمانی کردوە بە توندکردنەوەی چاودێری لەو خاڵە سنورییانەی، کە لەگەڵ هەرێمی کوردستاندا هەیانە بە مەبەستی یەکخستنی باج و رەسمی گومرگی لە تەواوی دەروازەکانی عیراقدا.
سبەینێ 15ـی2ـی2026، ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق لە دانیشتنی ئاسایی خۆیدا، تاوتوێی پرسی دەرچوانی بەشە پزیشکییەکان و چەند پرسێکی گشتی دەکات.
فەرمانگەی راگەیاندنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق، کارنامەی سبەینێی دانیشتنی ئەنجومەنەکەی بڵاوکردەوە، کە دوو تەوەر لەخۆ دەگرێت، تەوەری یەکەم تایبەتە بە خوێندنەوەی راپۆرتی ئەو لیژنەیەی بۆ چارەسەرکردنی کێشەی دەرچوانی بەشە پزیشکییەکان و پیشەییەکان پێکهێنراوە.
هەر بەپێی کارنامەی دانیشتنەکە، لە تەوەری دووەمدا، چەند پرسێکی گشتی گفتوگۆی لەسەر دەکرێت.
فەرماندەیی گشتی هێزە چەكدارەكانی عیراق ئامادەكاری بۆ دوای كشانەوەی ئەمریكا دەكات و دەڵێت: خۆیان بۆ قۆناغێكی نوێی بەرپرسیارێتی ئامادە دەكەن.
سەباح نوعمان وتەبێژی فەرماندەی گشتیی هێزە چەكدارەكانی عیراق رایگەیان، لەگەڵ نزیكبوونەوەی وادەی كشانەوەی تەواوی هێزەكانی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی لە عیراق، خۆیان بۆ قۆناغێكی نوێی بەرپرسیارێتی ئامادە دەكەن و هەوڵ دەدەن بۆ بنیاتنانی هێزێكی پیشەیی بە نوێترین تەكنەلۆژیای سەربازیی و بەرەو بنیاتنانی سیستمێكی سەربازیی پیشەیی هەنگاو دەنێن.
وتیشی، كار لەسەر چەند تەوەرێكی ستراتیژی دەكەن، لەوانە هەوڵدان بۆ بەرهەمهێنانی پێداویستی سەربازیی لە ناوخۆ و بەهێزكردنی تواناكانی بەرگریی ئاسمانیی.
جەختیشیكردەوە، بە تەواوی ئامادەن بۆ پاراستنی سنورەكان و روبەڕوبوونەوەی هەڕەشە ئەمنی و تەكنەلۆژییەكان.
سەرۆکی ئەمریکا دەڵێت: چاودێری پرسی هەڵبژاردنی سەرۆک وەزیرانی داهاتووی عیراق دەکەین و چەند بیرۆکەیەکمان هەیە بۆ ئەو پرسە.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا هۆشداری دەداتە لەبارەی گەڕانەوەی نوری مالیکی بۆ پۆستی سەرۆک وەزیرانی عێراق رایدەگەیەنێت؛ واشنتۆن چەند بژاردەیەکی لەبەردەستە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ئەو سیناریۆیەدا.
ترەمپ لە لێدوانێکدا بۆ رۆژنامەنووسان رایگەیاند: "بە وردی چاودێری پرسی دیاریکردنی سەرۆک وەزیرانی داهاتووی عیراق دەکەین، هەروەها چەند بیرۆکەیەکمان هەیە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ئەم رەوشەدا، لە کۆتاییشدا هەمووان پێویستییان ئەمریکایە.
سەرۆکی ئەمریکا پێشتر رایگەیاندبوو، واشنتۆن "هیچ هاوکارییەک پێشکەشی عیراق ناکات" ئەگەر مالیکی هەڵبژێردرێتەوە، بەوپێیەی قۆناغی حوکمی پێشووی ئەو وڵاتەی بەرەو "هەژاری و پشێوییەکی گەورە" بردووە.
لە بەرانبەردا، نوری مالیکی وەڵامی هۆشدارییەکانی ترەمپی دایەوە و رایگەیاند: "ئەمە دەستوەردانە لە کاروباری ناوخۆی عیراق و پێشێلکردنی سەروەریی وڵاتە." جەختیشی کردەوە کە بەردەوام دەبێت لە کارکردن بۆ گەیشتن بە ئامانجە سیاسییەکانی.
ئەم گرژییە دوای ئەوە دێت کە چوارچێوەی هەماهەنگی، نوری مالیکی وەک کاندیدی رەسمی بۆ پۆستی سەرۆک وەزیران دیاریکرد.
دەستەی دەسپاکی عیراق لێپرسراوێکی تەندروستی سەڵاحەدینی بەتۆمەتی وەرگرتنی بەرتیل دەستگیرکرد.
دەستەی دەسپاکی فیدراڵی رایگەیاند؛ تیمەکانیان توانیویانە لێپرسراوێکی تەندروستی سەڵاحەدین لە کاتی وەرگرتنی بەرتیلدا دەستگیر بکەن، دوای ئەوەی داوای پارەی لە هاووڵاتییەک کردووە بەرانبەر راییکردنی کارەکانی.
بەپێی راگەیەنراوێکی دەستەکە، نوسینگەی لێکۆڵینەوەی سەڵاحەدین تیمێکی تایبەتی پێکهێناوە بۆ بەدواداچوونی سکاڵایەک، کە تێیدا ئاماژە بەوە کرابوو لێپرسراوێکی یەکەیەکی تەندروستی داوای بڕی یەک ملیۆن دیناری لە هاووڵاتییەک کردووە، بەرانبەر پێدانی نووسراوێک کە بسەلمێنێت هیچ قەرزێکی دارایی لەسەر نییە و رێگری بکات لە جووڵاندنی سکاڵای یاسایی لە دژی لە دادگای تکریت.
دەستەی دەسپاکی ئاماژەی بەوەشکردووە، دوای وەرگرتنی بڕیاری دادوەر، تیمەکانیان بۆسەیەکی وردیان بۆ تۆمەتبارەکە ناوەتەوە و لە کاتی وەرگرتنی پارەکە و رادەستکردنی نووسراوەکە لە نزیک فەرمانگەیەکی حکومی، بە سەرپێچییەکەوە دەستگیریان کردووە.
ئەوەشی خستەڕوو، لە ئێستادا تۆمەتبارەکە بەپێی مادەی 307 لە یاسای سزادانی عیراقی یاگیراوە و لێکۆڵینەوەکان لەگەڵیدا بەردەوامە بۆ گرتنەبەری رێکارە یاساییەکان.
هێزەکانی ئەمریکا کۆتاییان بە پڕۆسەی گواستنەوەی دەستگیرکراوانی داعش لە سووریاوە بۆ عێراق هێنا.
فەرماندەیی ناوەندی هێزەکانی ئەمریکا 'سێنتکۆم' لە راگەیەنراوێکدا بڵاویکردەوە، هێزەکانیان ئەرکی گواستنەوەی پێنج هەزار و 700 چەکداری دەستگیرکراوی داعـ.ـشیان لە سوریاوە بۆ عیراق بە سەرکەوتوویی کۆتایی پێهێناوە.
فەرماندەیی ناوەندیی هێزەکانی ئەمریکا رایگەیاند، ئەم پڕۆسەیە لە چوارچێوەی رێککەوتنێکی ئەمنی و هەماهەنگیی نێوان واشنتۆن و بەغدادە بۆ چارەسەرکردنی دۆسیەی دەستگیرکراوە بیانییەکان و ئەو چەکدارانەی رەگەزنامەی عیراقییان هەیە، کە لە کاتی شەڕی دژ بە داعش دەستبەسەر کرابوون.
ئاماژە بەوەش کردووە، گواستنەوەی ئەم دەستگیرکراوانە بە مەبەستی رادەستکردنیانە بە دەسەڵاتە دادوەرییەکانی عیراق بۆ ئەوەی بەپێی یاسا بەرکارەکانی ئەو وڵاتە دادگایی بکرێن، ئەمەش وەک هەنگاوێک بۆ کەمکردنەوەی فشار لەسەر ئەو زیندانانەی کە لەلایەن هێزەکانی سوریای دیموکراتەوە (هەسەدە) بەڕێوەدەبرێن.
چاودێران پێیان وایە، ئەم هەنگاوە بەشێکە لە ستراتیژی نوێی ئەمریکا بۆ داخستنی دۆسیەی کەمپ و زیندانەکانی سوریا و رێگریکردن لە هەر هەوڵێکی هەڵاتن یان دووبارە رێکخستنەوەی شانە نوستووەکانی رێکخراوی داعش لە ناوچەکەدا.
وەزیری دەرەوەی عیراق رایدەگەیەنێت، پلانی كشانەوەی ئەمریكا لە عیراق لە كۆتایی ئەمساڵدا گۆڕانكاری بەسەردا نەهاتووە و وەك خۆی جێبەجێ دەكرێت.
فوئاد حسێن وەزیری دەرەوەی عیراق بە ئاژانسی رۆیتەرزی راگەیاندووە، پلانی كشانەوەی ئەمریكا لە عیراق لە كۆتایی ئەمساڵدا گۆڕانكاری بەسەردا نەهاتووە و وەك خۆی جێبەجێ دەكرێت.
وتیشی، زیندانییەكانی داعش لە سوریاوە بۆ عیراق دەگوازرێنەوە و لە گفتوگۆدان لەگەڵ وڵاتانی ئەوروپا و ئیسلامی و عەرەبی بۆ وەرگرتنەوەی هاووڵاتیانیان، لە ئێستاشدا پێویستیان بە پاڵپشتی دارایی و ئەمنی هەیە بۆ ئەو بابەتە.
لە بەشێكی تری قسەكانیدا فوئاد حسێن رایگەیاند، كاندیدكردنی نوری مالكی بۆ پۆستی سەرۆك وەزیرانی داهاتووی عیراق بابەتێكی تەواو ناوخۆییە و تێبینییەكانی ئەمریكاش لەسەری بەهەند وەردەگرن.
د.لەتیف رەشید، سەرۆک کۆماری عیراق پێشوازی لە غولام ئیسحاق رێکخەری گشتی نێشتەجێ نەتەوە یەکگرتووەکان و وەفدی یاوەری کرد و لە میانەی دیدارەکەدا کە ئەمڕۆ پێنجشەممە 12-2- 2026 لە کۆشکی بەغداد بەڕێوەچوو ، هەماهەنگی و هاریکاری نێوان عیراق و نەتەوە یەکگرتووەکان بەگوێرەی کاری پێشینەی قۆناغی ئێستا تاوتوێ کرا.
هەروەها باس لەو بەرنامە و پڕۆژانە کرا کە لەلایەن دەزگاکانی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە لە وڵاتدا جێبەجێ دەکرێن، سەرۆک کۆمار جەختیکردەوە لە گرنگی هەماهەنگی و ئاڵوگۆڕی شارەزایی تەکنیکی و بەکارهێنانی بەرنامەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ بەدەستهێنانی گەشەپێدانی بەردەوام لە وڵاتدا.
لای خۆیەوە رێکخەری گشتی نیشتەجێی نەتەوە یەکگرتووەکان ستایشی ئاستی هاریکاریی هەنووکەیی کرد و ئامادەیی رێکخراوەکەی دەربڕی بۆ بەردەوامبوون و فراوانکردنی کاری هاوبەشی نێوان عیراق و نەتەوە یەکگرتووەکان.
وەزارەتی دەرەوەی عیراق، ئەمڕۆ پێنجشەممە، ئەو هەواڵانەی رەتکردەوە کە باس لە فرۆشتنی بینای باڵیۆزخانەی عیراق لە سیئۆلی پایتەختی کۆریا دەکەن بە کەسایەتییەکی هونەریی ئەو وڵاتە.
وەزارەتی دەرەوە لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوە کردووە، بە وردی بەدواداچوونیان بۆ ئەو هەواڵانە کردووە کە لە هەندێک لە میدیاکان بڵاوکراونەتەوە دەربارەی فرۆشتنی بینای باڵیۆزخانە. وەزارەت جەختی کردەوە کە: "کۆماری عیراق هیچ بینایەکی باڵیۆزخانە یان خانووی نیشتەجێبوونی لە کۆریادا نییە."
لە راگەیەندراوەکەدا ئەوەش روونکراوەتەوە، باڵیۆزخانەی عیراق لە سیئۆل لە رێگەی گرێبەستی کرێی رەسمییەوە شوێنەکەی دابین کردووە، هاوشێوەی ژمارەیەکی زۆر لە نێردە دیپلۆماسییەکانی وڵاتانی دیکە و بەپێی ئەو رێکارە ئیداری و رێکخراوەییانەی لە کاری دیپلۆماسیدا پەیڕەو دەکرێن.
وەزارەتی دەرەوە جەختی کردەوە کە ئەو دەنگۆیانەی باس لە فرۆشتنی بینایەکی موڵکی دەوڵەتی عیراق دەکەن، دوورن لە راستییەوە و هیچ بنەمایەکیان نییە. هاوکات داواشی لە دەزگاکانی راگەیاندن کرد لە کاتی بڵاوکردنەوەی هەواڵەکاندا ورد بن و تەنیا پشت بە سەرچاوە رەسمییەکان ببەستن، تاوەکو رێگری لە بڵاوبوونەوەی زانیاریی نادروست دەربارەی دامەزراوەکانی دەوڵەت بکرێت.
ئەمڕۆ چوارشەممە، میدیا عیراقییەکان بڵاویان کردەوە، دادگای فیدڕاڵی عیراق سکاڵای تایبەت بە بڕیاری پێناسی نوێی گـومـرگـی رەتکـردەوە و رایگەیاندوە، ئەو بڕیارە لە بەرژەوەندی گشتیدا نییە.
محەممەد خەفاجی، ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەران رایگەیاندوە، دادگای باڵای فیدراڵی کۆتا بڕیاریدا و ئەو داوایەی رەتکردووەتەوە، کە لەسەر بڕیاری ژمارە 957 تایبەت بە زیادکردنی باجی گومرگی تۆمارکرابوو.
محەممەد خەفاجی، کە لە پۆستێکی فەیسبوکدا زانیارییەکەی بڵاویکردوەتەوە و میدیا عیراقییەکانیش دایان ناوە، رایگەیاندوە؛ رەتکردنەوەی بڕیارەکە، بەهۆی نەبونی بەرژەوندی گشتییەوە بووە.
ئەمە لە کاتیكدایە وەزیری بازرگانی عیراقی رایگەیاند بوو، لەکاتی جێبەجێکردنی بڕیارەکەدا، دڵنیایی دەدەیەن هاووڵاتییان، کە حکومەت بە هیچ شێوەیەک رێگە بە بەرزبوونەوەی نرخەکان نادات و وەک هێزێکی هاوسەنگ لە بەرانبەر قۆرخکاریی بازاڕدا دەوەستێتەوە.
راگەیاندنی بڕیاری گومرگی نوێ، شەپۆلێکی ناڕەزایەتی دروستکرد، لە بەغدادی پایتەخت و چەند پارێزگایەکی تر، ژمارەیەکی زۆر دوکاندار بە داخستنی دوکانەکانیان و هاتنە سەر شەقام دژی بڕیارەکە وەستانەوە.
ئەمڕۆ چوارشەممە، ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق، لەسەر پرسی دۆسییە گواستنەوەی زیندانەکانی داعش لە سوریاوە بۆ عیراق بە تایبەت کۆدەبێتەوە و رەوشی ئەمنی زیندانەکان تاوتوێ دەکرێت.
بەگوێرەی راگەیەندراوێکی فەرمانگەی راگەیاندنی ئەنجومەنی نوێنەران، کۆبوونەوەکە سەحات 11ـی پیش نیوەڕۆ دەبێت، بە ئامادەبوونی وەزیری داد، بریکاری وەزارەتی ناوخۆ بۆ کاروباری هەواڵگری و جێگری فەرماندەی ئۆپراسیۆنە هاوبەشەکا.
پرسی سەرەکی کۆبونەوەکە گفتوگۆکردنەوە لەسەر رەوشی ئەو چەکدارانەی لە سوریاوە گواستراونەتەوە، لەگەڵ داڕشتنی پلانی تۆکمە بۆ پاراستنی ئەو زیندانانەی چەکدارەکانیان تێدا راگیراوە.
پێشتر، شانەی راگەیاندنی ئەمنیی بڵاویکردوەتەوە پڕۆسەی گواستنەوەی چەکداران بەردەوامە و تا ئێستا زیاتر لە چوار هەزار و 580 زیندانی داعش گواستراونەتەوە عیراق.
ئەمە لە کاتیكدایە، پێشتر سودانی داوای لە وڵاتانی جیهان کرد بوو، بەرپرسیارێتیی خۆیان هەڵبگرن لە وەرگرتنەوەی هاووڵاتییە تیرۆریستەکانیان لە زیندانەکان، جەختیکردبوەوە لە دوای هاتنی ئەو زینادنە داعشانە بۆ عێراق رەوشی عیراق هەستیارە و دەبێت وڵاتان پشتگیری بکەن.
د. لەتیف رەشید، سەرۆک کۆماری عیراق لە بەغداد پێشوازیی لە سەید عەمار حەکیم، سەرۆکی رەوتی حیکمە کرد و لەمیانی کۆبوونەوەکەدا، جەختیان لە گرنگی بەهێزکردنی سەقامگیریی ناوخۆیی و یەکخستنی هەوڵە نیشتمانییەکان کردەوە.
لە کۆبوونەوەکەدا رەوشی وڵات و پەرەسەندنە سیاسی، ئەمنی و ئابورییەکان و پێشهاتەکانی هەرێمی و کاریگەرییەکانی لەسەر سەقامگیریی ناوچەکە تاوتوێکران، جەختیان لە گرنگی بەهێزکردنی سەقامگیریی ناوخۆیی و یەکخستنی هەوڵە نیشتمانییەکان کردەوە لەپێناو بەدیهێنانی ئاواتەکانی هاوولاتیان و پاراستنی سەروەری وڵات و بەرژەوەندییە باڵاکانی وڵات.
لە کۆبوونەوەکەدا باس لە شایستە دەستورییەکان و پێویستی پەلەکردنی پێکهێنانی حکومەت کرا بەمەبەستی مسۆگەرکردنی بەردەوامی کاری دامودەزگاکانی دەوڵەت و چالاککردنی رۆڵیان لە دابینکردنی خزمەتگوزاری و چارەسەرکردنی قەیرانەکان.
د.لەتیف رەشید، سەرۆک کۆماری عیراق، ئەمڕۆ لە کۆشکی بەغداد، پێشوازیکرد لە هەیبەت حەلبوسی، سەرۆکی پەرلەمان.
لەدیدارەکەدا پێشهاتەکانی رەوشی گشتی وڵات تاوتوێکرا و جەختیشیان لە پێویستی پێشخستنی بەرژەوەندییە باڵاکانی نیشتمان و یەکلاییکردنەوە و شایستە دەستورییەکان بۆ رووبەڕوبونەوەی ئاستەنگە هەنوکەییەکان کردەوە.
هەروەها لەدیدارەکەدا باس لەدۆسێی یاسادانان کرا، کەسەرۆک کۆمار پشتگیری سەرۆکایەتی کۆماری بۆ رۆڵی سەرەکی پەرلەمان لەدەرکردنی یاسا بنەڕەتیەکاندا دووپاتکردەوە، هاوکات جەختیشی لەخێراکردن لەکارکردن کردەوە بەجۆرێک کە لەگەڵ پێداویستییەکانی قۆناغی ئێستا و بەدیهێنانی خواستەکانی هاووڵاتیاندا بگونجێت.
لەلای خۆیەوە سەرۆکی پەرلەمان جەختی لەگرنگی بەهێزکردنی هاوکاری و هەماهەنگی نێوان هەردو دەسەڵاتی یاسادانان و جێبەجێکردندا کردەوە، دوپاتیشی لەپابەندبوونی پەرلەمان بۆ جێبەجێکردنی ئەرکەکانی یاسادانان و چاودێریکردنی خۆی کردەوە بەشێوەیەک کەخزمەت بە بەرژەوەندی گشتی بکات و وەڵامی ئاڵنگارییەکانی قۆناغی ئێستایش بداتەوە.
کارنامەی دانیشتنی رۆژی چوارشەممەی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق بڵاوکرایەوە و پرسی داعشە گوازراوەکان بۆ عیراق تاوتوێ دەکات.
فەرمانگەی راگەیاندنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق کارنامەی دانیشتنی رۆژی چوارشەممە بڵاوکردەوە و لە بڕگەی یەکەمدا، پێداچوونەوە بەو تانانە دەکات سەبارەت راست و دروستی هەندێک لە پەرلەمانتاران پێشکەشکراون.
لەتەوەرێکی دیکەی کۆبوونەوەکەدا، بە ئامادەبوونی وەزیری داد، بریکاری وەزیری ناوخۆ بۆ کاروباری هەواڵگری و جێگری فەرماندەی ئۆپراسیۆنە هاوبەشەکان، گفتوگۆ لەسەر بابەتی زیندانییە گوازراوەکان بۆ عێراق دەکرێت.
تەوەری سێیەمی کۆبوونەوەکەش تایبەت دەبێت بە گفتوگۆی گشتی، هاوکات ئاماژە بەوەکراوە کۆبوونەوەکە سەعات 11ـی پێشنوەڕۆ بەڕێوەدەچێت.
