عیراق
بریارە سەرۆك وەیزیرانی عیراق دوای گەڕانەەی لە ئەمریكا سەردانی تاران و ئەنكەرە بكات و لەگەڵ لێپرسراوانی ئەو وڵاتە كۆببێتەوە.
سەرچاوەیەكی نزیك لە سەرۆك وەزیرانی عیراق بۆ میدیاكانی ئاشكراكرد، عەلی زەیدی پاش گەڕانەوی لەسەردانە رەسمیەكەیدا بۆ ئەمریكا، بە نیازە رۆژی سێ شەممەی داهاتوو سەردانی تارانی پایتەختی ئێران بكات.
ئەو سەرچاوە راشیگەیاندووە، زەیدی بڕیارە لە سەردانەكەیدا تاوتوێی چەند تەوەرێكی گرنگ بكات لەوانە، پەیوەندی نێوان هەردوو وڵات و دۆزینەوەی چارەسەر بۆ دۆسیەكانی غاز و كارەبا و ئاڵوگۆڕی بازرگانی، هەماهەنگیی ئەمنی لە پێناو پاراستنی سەقامگیریی سنوورە هاوبەشەكانی نێوانیان، تاوتوێكردنی ئاڵۆزییەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و رەنگدانەوە و كاریگەرییەكانیان لەسەر ناوخۆی عیراق.
لەیس عەزاری، سەرۆكی فەرمانگەی وڵاتانی دراوسێ لە وەزارەتی دەرەوەی عیراق، لە كاتی پێشوزازیەكردنی لە ئەنال بۆرا ئینان، باڵیۆزی توركیا رایگەیاند، بڕیارە لە كۆتایی ئەم مانگەدا، عەلی زەیدی، سەردانی ئەنكەرەی پایتەختی توركیا بكات، بە ئامانجی بەهێزكردنی پەیوەندییە دووقۆڵییەكان و فراوانكردنی ئاسۆكانی هاوكاری بە جۆرێك كە خزمەت بە بەرژەوەندییە هاوبەشەكانی هەردوو وڵات بكات.
وەزارەتی كارەبای عێراق رایگەیاند، بەهۆی وەستانی هەناردەی غازی كێڵگەی داناغاز لە هەرێمی كوردستان، تۆڕی نیشتمانیی كارەبا ڕوبەڕوی مەترسیی لەدەستدانی 1400 مێگاوات كارەبا بووەتەوە.
وەزارەتەكە لە بەیاننامەیەكدا رایگەیاند، ئاگاداركردنەوەیەكیان پێگەیشتووە سەبارەت بە ڕاگرتنی دابینكردنی غاز لە كێڵگەی كۆرمۆر ، ئەمەش بەهۆی ئەو بارودۆخە ئەمنییەی كە ناوچەكە بەخۆیەوە بینیویەتی.
وەزارەتەكە ئاماژەی بەوەشكردووە، بۆ ڕێگریكردن لە پچڕانی تەواوی كارەبا، پلانێكی فریاگوزاریی خێرایان داڕشتووە كە تێیدا بڕیارە سەرجەم یەكە جێگرەوەكانی تری بەرهەمهێنان بەكار بهێنرێن.
راشیگەیاند، وەزارەتی كارەبای عیراق لە هەوڵی بەردەوامدایە لەگەڵ لایەنە پەیوەندیدارەكان بۆ ئاساییكردنەوەی بەرهەمهێنانی كارەبا بەڵام داوا لە هاووڵاتیان دەكەن هاوكار بن لە بەفیڕۆنەدانی كارەبادا تاوەكو ئەم قەیرانە تێدەپەڕێت.
فەرماندەیی ئۆپراسیۆنە هاوبەشەکان، ئەمڕۆ پێنجشەممە، روونکردنەوەیەکی سەبارەت بە پووچەڵکردنەوەی پرۆسەیەکی قاچاخچێتی چەک و مووشەک لە سنوورەکانی عیراقدا بەرەو خاکی سوریا بڵاوکردەوە.
فەرماندەییەکە لە بەیاننامەیەکدا رایگەیاند: دوای پووچەڵکردنەوەی پرۆسەی قاچاخچێتی چەک و مووشەک بە سنوورەکانی عیراقدا بەرەو خاکی سوریا، دەمانەوێت ئەوە روون بکەینەوە کە بە رێنمایی فەرماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکان، لیژنەیەکی باڵا لە لایەنە پەیوەندیدارەکان و پسپۆڕان پێکهێنراوە بۆ لێکۆڵینەوە و ئاگاداربوون لە تەواوی وردەکارییەکانی ئەم بابەتە.
لە بەشێکی تری بەیاننامەکەدا هاتووە: کارەکان بەردەوامن بۆ هەماهەنگی لەگەڵ لایەنی سوری بە مەبەستی زانینی سەرجەم وردەکارییەکانی پەیوەست بەم پرۆسەیە، هەروەها سزادانی سەرپێچیکاران بە شێوەیەک کە پاراستنی ئاسایش و سەقامگیریی سنوورە هاوبەشەکان مسۆگەر بکات و رێگری بکات لە هەر هەوڵێک بۆ تێکدانی ئاسایشی نیشتمانی.
دوای ئەوەی ئاژانسی رۆیتەرز رایگەیاند، هەناردەکردنی نەوت لە بەندەرەکانی عیراق راگیراوە، وەزارەتی نەوتی عیراق رایگەیاند، هەناردەکردنی نەوت لە بەندەرەکانی باشوور بەردەوامە و لێکۆڵینەوە دەکەن لەو تەنە نامۆیەی کەشتیەکی لە بەندەرەکەدا کردوەتە ئامانج.
سەلیم روکابی، وتەبێژی وەزارەتی نەوتی عیراق رایگەیاند، هەناردەکردنی نەوت تا ئێستا لە بەندەرەکانی حێراق بەردەوامە ئەمەش دوای ئەوەی یەکێک لە کشتییەکان بە درۆن کرابوە ئامانج.
پێشتر ئاژانسی هەواڵی رۆیتەرز لە زاری چوار سەرچاوەی ئەمنی و نەوتیی عیراقەوە بڵاویکردەوە، دوای ئەوەی درۆنێک خۆی کێشاوە بە کەشتیەکی نەوت هەڵگردا لە بەندەری بەسرە، پرۆسەی بارکردنی نەوتی خاو لە سەرجەم پێگە و بەندەرەکانی عیراقدا راگیراوە.
بە گوێرەی زانیارییەکانی رۆیتەرز، روداوەکە زیانی مادی و گیانی لێنەکەوتوەتەوە، بەڵام بوەتە هۆی وەستاندنی هەناردەی نەوت لە بەندەرەکەدا.
لای خۆیەوە سەلیم روکابی، وتەبێژی وەزارەتی نەوتی عیراق، ئەو هەواڵانەی رۆیتەرزی رەتکردوەتەوە و ناوبراو دەڵێت؛ هەناردەکردنی نەوت بەردەوامە و دەستیان بە لێکۆڵێنەوەش لە روداوەکە کردوە.
ئەمڕۆ پێنجشەممە، ئەنجومەنی باڵای دادوەریی عیراق دەستبەسەرداگرتنی بڕی 25 ملیار دیناری دیکەی لە چوارچێوەی لێکۆڵینەوەکان لە دۆسیەی عەدنان جومەیلی، بریکاری پێشوی وەزارەتی نەوت بۆ کاروباری پاڵاوتن عەدنان جومەیلی راگەیاند.
بەپێی راگەیەندراوێکی دادوەر زیا جەعفەر، دادوەری لێکۆڵینەوەی دادگاکە، بەشێک لەم پارانە لەلایەن چەند کەسێکەوە هەڵگیرابوون و بەشەکەی دیکەشی لەناو دیواری چەند خانووێکدا شاردرابوونەوە، کە بەمەش کۆی گشتیی پارە دەستبەسەرداگیراوە نوێیەکان گەیشتووەتە 25 ملیار دیناری عیراقی و 200 هەزار دۆلاری ئەمریکی.
ئاماژەی بەوەشکردوە، جگە لەو بڕە پارەیە دەست بەسەر چوار کیلۆگرام زێردا گیراوە.
دادوەری لێکۆڵینەوە جەختیشی کردەوە، کە رێکارە یاساییەکان و لێکۆڵینەوە لەگەڵ تۆمەتبارەکە بەردەوامن بە مەبەستی بەدواداچوون بۆ تەواوی داهاتی ئەو تاوانە و دەستنیشانکردنی هەموو ئەو کەسانەی تێیدا تێوەگلاون.
میدیاکانی عیراق رایانگەیاند، بەرەبەیانی ئەمڕۆ پێنجشەممە لە ئەنجامی روداوێکی سەختی هاتوچۆدا لەسەر رێگای سەرەکیی قەزای هاریسە لە باکوری رۆژهەڵاتی پارێزگای بەسرە، 22 زیارەتکاری ئێرانی بوونە قوربانی.
بەپێی سەرچاوە ئەمنییەکان، ئۆتۆمبێلێکی جۆری تایبەت، کە شۆفێرەکەی بە مەستی لێیخوڕیوە، کۆنترۆڵی لەدەستداوە و خۆی کێشاوە بە کاروانێکی زیارەتکاراندا، کە بەپێ بەرەو کەربەلا بەڕێوەبوون بۆ یادکردنەوەی چلەی ئیمام حوسێن، بە گوێرەی زانیارییە سەراتەییەکان لە ئەنجامدا 9 زیارەتکار دەستبەجێ گیانیان لەدەستداوە و 12ی دیکەش بریندار بوون.
دوای روداوەکەش هێزە ئەمنییەکان و تیمەکانی فریاکەوتن گەیشتوونەتە شوێنەکە و بەڕێوەبەرایەتی هاتوچۆی بەسرە رێگاکەی بە کاتی داخستووە.
ئەم روداوە لە کاتێکدایە کە ساڵانە ملیۆنان زیارەتکار بۆ ئەم یادە روو لە عیراق دەکەن و بۆ ئەمساڵیش، بە ئامانجی کەمکردنەوەی قەرەباڵخی و رێگریکردن لە قەیرانی گواستنەوە و بەرزبوونەوەی نرخ، عیراق و ئێران رێککەوتوون لەسەر رێگەدان بە هاتنەناوەوەی پاسی ئێرانی بۆ ناوخۆی وڵاتەکە.
سەرۆک وەزیرانی عیراق بە توندی ئیدانەی ئەو هێرشە دەکات، کە لە رێگەی درۆنەوە کرایە سەر ئاسمانی شاری هەولێر لە هەرێمی کوردستان و دەڵێت جاوپۆشی لەو هەوڵانە ناکات کە ئامانجی تێکدانی سەقامگیرییە.
شەوی رابردوو بە هەش درۆنی خۆکوژ، هێرشکرایە سەر ئاسمانی هەولێر و دژەتیرۆری هەولێر لە راگەیەندراویكدا تێکشکاندی تەواوی درۆنەکانی راگەیاند.
لای خۆیەوە عەلی زەیدی، سەرۆک وەزیرانی عیراق لە پەیامێکیدا لە ئێکس رایگەیاند، ئیدانەی هێرشەکان دەکات و جەختدەکاتەوە لەسەر بنەمای بەرپرسیارێتی دەستوری بە هیچ شێوەیەک چاوپۆشی لەم جۆرە هەوڵە تاوانکاریانە ناکەن کە ئامانجیان تێکدانی سەقامگیری و ئاشتی کۆمەڵایەتییە.
هاوکات، ناوبراو دەزگا ئەمنییە فیدراڵییەکانی راسپاردووە تاوەکو لەگەڵ هێزە ئەمنییەکانی هەرێمی کوردستان هەماهەنگی بکەن و تەواوی رێوشوێنە پێویستەکان بگرنەبەر بۆ رێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی ئەم جۆرە هێرشانە و روبەڕووبوونەوەی هەر لایەنێک کە بیەوێت زیان بە ئاسایشی هاووڵاتیانی عێراق بگەیەنێت.
وەزیری جەنگی ئەمریكا دەڵێت، لەدوای كۆتاییهاتنی ئەركی هاوپەیمانان لە عیراق، هێزی پێشمەرگە و سوپای عیراق رابەرایەتی شەڕی دژی داعش دەكەن.
پیت هێگسێت وەزیری جەنگی ئەمریكا لە كاتی كۆبوونەوەی لە عەلی زەیدی سەرۆك وەزیرانی عیراق لە واشنتۆن ئاماژەی بەوەكرد، هێزی پێشمەرگە و سوپای عیراق هێزی سەرەكی و بنەڕەتی دەبن بۆ ڕابەرایەتیكردنی شەڕی دژی تیرۆریستانی داعش لە قۆناغی داهاتوودا، بەتایبەتیش لەدوای كۆتاییهاتنی ئەركی هاوپەیمانان لە عیراق.
وتیشی، هێزی پێشمەرگە و هێزە ئەمنییەكانی هەرێمی كوردستان شانبەشانی سوپای عیراق رۆڵیان هەیە لە شەڕی دژی داعشدا.
وەزیری جەنگی ئەمریكا راشیگەیاند، هاوپەیمانان متمانەیان بە توانای مرۆیی و سەربازیی هێزی پێشمەرگە هەیە لە رووبەڕبوونەوەی تیرۆردا.
عەلی زەیدی و وەزیری دەرەوەی ئوردن لە ئەمریکا کۆبونەوە و جێبەجێکردنی پڕۆژەی بۆری نەوتی بەسرە-عەقەبە و تەواوکردنی پڕۆژەی بەستنەوەی کارەبای نێوان هەردوو وڵاتیان تاوتوێ کرد.
لە میانی سەردانەکەیدا بۆ ئەمریکا، عەلی فالح زەیدی، سەرۆک وەزیرانی عیراق، بە ئامادەبونی تۆم باراک، لە واشنتن پێشوازی لە ئەیەمەن سەفەدی، وەزیری دەرەوەی ئوردن کرد.
وەک لە راگەیەندراوی سەرۆکایەتی ئەنجومەنی وەزیراندا هاتووە؛ لە سەرەتای دیدارەکەدا، زەیدی بانگهێشتنامەیەکی رەسمی لەلایەن شا عەبدوڵای دووەمی شای ئوردنەوە پێگەیشت بۆ سەردانیکردنی عەممان.
لە بەشێکی تری کۆبوونەوەکەدا، هەردوولا گفتوگۆیان لەسەر میکانیزمەکانی پەرەپێدانی پەیوەندییە دووقۆڵییەکان کرد و جەختیان لە گرنگیی بەهێزکردنی هاوکارییەکان لە کەرتە جیاوازەکانی ئابووری و گەشەپێداندا کردەوە.
ئاماژە بەوەکراوە، گرنگی دراوە بە خستنەبواری جێبەجێکردنی پڕۆژەی بۆری نەوتی بەسرە-عەقەبە و تەواوکردنی پڕۆژەی بەستنەوەی کارەبای نێوان هەردوو وڵات بە ئامانجی بەدیهێنانی بەرژەوەندییە هاوبەشەکان.
هاوکات، نوێترین گۆڕانکاریی و پێشهاتە هەرێمی و نێودەوڵەتییەکان تەوەرێکی تری گفتوگۆکانیان بوو، کە تێیدا جەخت لەسەر پاراستنی ئاسایش و سەقامگیریی ناوچەکە لە رێگەی پشتگیریکردن لە بژاردە دیپلۆماسییەکان بۆ چارەسەرکردنی ململانێکان کرایەوە.
دەستەی كەشناسیی عیراق رایگەیاند، كە بەهۆی نزمەپاڵەپەستۆیەكی گەرمیی وەرزییەوە، پلەكانی گەرما لە چەندین پارێزگای ناوەڕاست و باشووری وڵات لە 50 پلەی سیلیزی تێپەڕ دەبن و شەپۆلێكی گەرمای توند وڵاتەكە دەگرێتەوە.
بەپێی راگەیاندراوێكی رەسمیی دەستەی كەشناسی، عیراق لە ژێر كاریگەریی نزمەپاڵەپەستۆی گەرمیی وەرزیدایە، ئەمەش وایكردووە كە ئاسمانی وڵات لە هەموو ناوچەكان بە تەواوەتی ساماڵ و خۆرهەتاو بێت.
پلەكانی گەرماش لە ناوچەكانی ناوەڕاست و باشوور هاوشێوەی رۆژانی رابردوو بە بەرزی دەمێننەوە.
كەشناسی ئاماژەی بەوەش كردووە، كە گەرماكە لە سەعاتەكانی نیوەڕۆدا دەگاتە لوتكە و لە هەندێك لە شارەكان 50 پلەی سیلیزی تێدەپەڕێنێت، هەر بۆیە داوا لە هاووڵاتیان دەكرێت لەو كاتانەدا خۆیان لە تیشكی خۆر بپارێزن.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لە کۆشکی سپی پێشوازی لە عەلی فالح زەیدی، سەرۆک وەزیرانی عێراق کرد کە ئەمە یەکەمین سەردانی رەسمی دەرەکیی سەرۆک وەزیرانە لە دوای پێکهێنانی کابینەی نوێی حکومەتەکەیەوە.
لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانی هاوبەشدا، هەردوولا قۆناغێکی نوێی پەیوەندییە سیاسی، ئەمنی و ئابوورییەکانی نێوان بەغداد و واشنتۆنیان راگەیاند و جەختیان لەسەر هاوبەشییەکی ستراتیژیی هەمیشەیی کردەوە.
لە سەرەتای کۆنگرە رۆژنامەوانییەکەدا، سەرۆکی ئەمریکا بە گەرمی بەخێرهاتنی وەفدی عیراقی کرد و رایگەیاند کە واشنتۆن عیراقی خۆش دەوێت و متمانەیەکی زۆری بە سەرۆک وەزیران هەیە کە بە باشترین شێوە نوێنەرایەتی وڵاتەکەی دەکات.
لای خۆیەوە عەلی زەیدی، سەرۆک وەزیرانی عیراق ئاماژەی بەوە کرد کە ئەم سەردانە مێژووییە تەنها سەردانێکی ئاسایی و تێپەڕ نابێت، بەڵکو دەروازەیەک دەبێت بۆ راگەیاندنی هاوبەشییەکی ستراتیژیی درێژخایەن لە نێوان هەردوو دەوڵەتدا.
لەسەر پرسی ئەمنی وهێزە چەکدارەکان، زەیدی پەیامێکی توندی ئاراستەی سەرجەم لایەنەکان کرد و رایگەیاند: هێزە ئەمنییەکانی عیراق بە تەواوی توانای پاراستنی خاکی نیشتمانیان هەیە و دوای 30ی ئەیلوولی داهاتوو هیچ هۆکارێک بۆ مانەوەی گروپە چەکدارەکانی دەرەوەی چوارچێوەی دەوڵەت بوونی نییە.
سەرۆک وەزیران ئاشکراشی کرد کە لە ماوەی رابردوودا دەوڵەت بە رەسمی چەکێکی زۆری لە بەشێک لەو گروپە چەکدارانە وەرگرتووەتەوە، و جەختی کردەوە کە دەرگای حکومەت بۆ هەر هێز و لایەنێک ئاوەڵایە کە بڕیار بدات چەک دابنێت و روو لە کایەی سیاسی بکات بۆ ئەوەی بە شێوازێکی یاسایی و مەدەنی هاوکاری تەواوی بکرێت.
لە کۆتایی کۆنگرە رۆژنامەوانییەکەدا، سەرۆک وەزیران باسی لە دۆخی ئابووری و بارگرانییەکانی جەنگی دژ بە تێرۆر کرد و ئاماژەی بەوە دا کە زیانەکانی عیراق لەم شەڕەدا گەیشتووەتە زیاتر لە 400 ملیار دۆلار و بووەتە هۆی وێرانبوونی ژێرخانی وڵات.
زەیدی وتی: هەرچەندە عیراق یەکێکە لە دەوڵەتە دامەزرێنەرەکانی رێکخراوی ئۆپێک، بەڵام بەهۆی ئەو بارگرانییە گەورەیەی بەسەریدا هاتووە، ئێستا داوای پشکێکی دادپەروەرانە لە هەناردەکردنی نەوتدا دەکات، هاوکات بەخێرهاتنی کۆمپانیا ئەمریکییەکانی کرد بۆ ئەوەی لە قۆناغی داهاتوودا بێنە ناو بازاڕەکانی عیراقەوە و بەشدار بن لە ئاوەدانکردنەوەی وڵاتدا.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لە کۆشکی سپی پێشوازی لە عەلی فالح زەیدی، سەرۆک وەزیرانی عیراق کرد و جەختی لە پەیوەندییە بەهێزەکانی نێوان هەردوو وڵات کردەوە.
ترەمپ لە کاتی پێشوازیکردنی لە سەرۆک وەزیرانی عیراق رایگەیاند: عیراقمان خۆش دەوێت، هاوکات متمانەی خۆی بە سەرکردایەتییەکەی نیشان دا و وتی: زەیدی بە باشترین شێوە نوێنەرایەتی وڵاتەکەی دەکات.
ئەم دیدارە لوتکەیە ئەمڕۆ سێشەممە لە کۆشکی سپی بەڕێوەچوو، دوای ئەوەی عەلی فالح زەیدی، سەرۆک وەزیرانی عیراق دوێنێ دووشەممە لەسەرۆکایەتی شاندێکی باڵای حکومیدا گەیشتە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.
ئەمە یەکەمین سەردانی دەرەکیی رەسمی زەیدییە بۆ دەرەوەی وڵات لە دوای پێکهێنانی کابینەی نوێی حکومەتی عیراق.
بەرەبەیانی رۆژی 14 تەمموزی ساڵی 1958وەرچەرخانێكی گەورە عیراق و ناوچەكەی خستە قۆناغێكی نوێوە، كۆتایی بە سیستمێكی حوكمڕانی هێنرا و جۆرێكی تری دەسەڵات لە عیراقدا كاروباری گرتەدەست.
ئەو ڕۆژە ژمارەیەك ئەفسەری سوپای عیراق كە ناویان لەخۆیان نابوو ئەفسەرانی ئازادیخواز، نەخشەیەكی نهێنیان جێبەجێكرد و بەزەبری هێزی سەربازیی و پشتبەستوو بە پشتیوانیی خەڵكی عیراق، كۆشكی پاشایەتی و دامەزراوە گرنگەكانی حكومەتیان كۆنترۆڵكرد و لە ئەنجامیشدا دەسەڵاتی حوكمڕانییان لە پاشایەتییەوە گۆڕی بۆ كۆماریی.
روداوەكە بە هەموو پێوەرێكی ئەو سەردەمە و لە راونگەی سیاسەتی نێودەوڵەتی و جەمسەرگیرییە سیاسییەكانەوە دژی ئیمپریالزم و كۆنەپەرستی بوو، عیراقی لە كۆمەڵێك پابەندیی رزگاركرد و تائێستاش لەزۆربەی ئەدەبیاتی سیاسی و مێژووییدا بە شۆڕشی چواردەی تەمموز ناسراوە.
گەلی كورد وەك نەیەوەیەكی گرنگی گەلانی عیراق پێشوازی لە شۆڕشەكە كرد، عەبدولكەریم قاسم كەسایەتیی یەكەمی جێبەجێكەر و بەرپرسیاری شۆڕشەكە بوو، چەندین ئەفسەری كوردیش لە ئەنجومەنی ئەفسەرانی ئازادیخواز ئەندام بوون.
گۆڕانكارییەكە لەسیستمی حوكمڕانیدا پێشبینی ئەوەی لێدەكرا ببێتە دەستپێكی قۆناغی ئازادی و گەشانەوە و پێشكەوتنی عیراق، چەندین هەنگاوی گەورەش بەو ئاراستەیە نران وەك ئازادكردنی تەواوی زیندانییە سیاسییەكان و لێبوردنی گشتی بۆ هەموو دوورخراوەكان، داڕشتنی دەستووری كاتی و مۆڵەتدان بە دامەزراندنی سەندیكا و كۆمەڵە پیشەیی و جەماوەرییەكان و دابینكردنی ئازادییەكانی رادەربڕین و ڕۆژنامەوانیی ئاشكرا.
گەلی كورد لەسایەی دەستووری نوێی عیراقەوە بۆ یەكەمجار لە مێژوودا دان بە بوونیدا نرا وەك نەتەوەیەكی جیاواز و گەلێكی سەرەكی عیراق، دەقی بڕگەكەی دەستووریش دەڵێت كورد و عەرەب لەم وڵاتەدا هاوبەشن.
روداوەكەی چواردەی تەمموز، شۆڕش بوو، بەڵام ئەنجومەنی ئەفسەرانی ئازادیخواز بەرنامەیەكی سیاسی و كۆمەڵایەتی دیاریكراویان نەبوو بۆ بەڕێوەبردنی عیراق، ئەوەش كۆنەپەرستان و نەتەوەییە شۆڤینییەكان و هێزە ناوچەییەكان و جیهانییەكان سوودیان لێ وەرگرت و بە چەندین پیلان و نەخشە لە دژی كەوتنە كار و شۆڕشەكە لە رێڕەوی خۆی لایدا، تاكڕەوی زاڵ بوو، دووبەرەكی و جەمسەرگیری جۆراوجۆر سەریان هەڵدا و حكومەت لە زوربەی بەڵێنەكانی پێشووی پەشیمان بووەوە، گەلی كوردیش زیانی زۆری پێگەیشت لەو پاشەكشەیەی شۆڕش و ناچاركرا بۆ بەرگریی لە دەستكەوتە نەتەوەییەكانی چەكی شۆڕش هەڵبگرێت.
سەرەنجام حكومەتەكەی عەبدولكەریم قاسم لە كودەتایەكی خوێناویی بەعسی و نەتەوەییەكاندا، لە 8ی شوباتی ساڵی 1963دا روخێنرا.
ئێستا كە 68 ساڵ بەسەر چواردەی تەمموزی ساڵی 1958 تێدەپەڕێت، ئەوەی بە نەگۆڕی ماوەتەوە راستی چارەنوسی گەلانە، راستی ئەوەی كە هیچ زەبر و زەنگێك ناتوانێت هەتاسەر دەنگی ئازادیخوازیی گەلانی زۆرلێكراو كپ و خامۆش بكات.
بەهۆی وەرگرتنی بەرتیل و رێگریکردن لە مامەڵەی هاووڵاتییان، شەش فەرمانبەری گومرگی "دارمان" لە نێوان کەرکوک و هەولێر دەستگیرکران.
دەستەی دەسپاکی لە راگەیەنراوێکدا ئاماژەی بەوەکردووە، ئۆپراسیۆنەکە لەلایەن مەفرەزەکانی نوسینگەی لێکۆڵینەوەی کەرکوک و لەسەر بنەمای بڕیاری دادوەر جێبەجێ کراوە، دوای ئەوەی بەڵگەی پێویست لەسەر تێوەگلانی ئەو فەرمانبەرانە لە کاروباری نایاسایی و پێشێلکردنی ئەرکە حکومییەکانیان کۆکرایەوە.
بەپێی راگەیەنراوەکەی دەستپاکی، تۆمەتبارەکان بە شێوازی جۆراوجۆر فشاریان خستووەتە سەر هاووڵاتییان و بازرگانان، بە ئەنقەست رێگرییان لە راپەڕاندنی مامەڵە گومرگییە یاساییەکانیان کردووە و دواخستوویانە، بە مەبەستی ئەوەی ناچاریان بکەن بەرتیل و سەرانەیان پێ بدەن.
دەستەکە جەختیشیکردەوە، سەرجەم تۆمەتبارە دەستگیرکراوەکان بەپێی یاسای ژمارە 160ـی ساڵی 1983 رووبەڕووی دادوەری لێکۆڵینەوەی تایبەتمەند کراونەتەوە، تا رێوشوێنی توندی یاساییان لەبەرانبەردا بگیرێتەبەر.
لە چوارچێوەی سەردانەکەیدا بۆ واشنتۆن، سەرۆک وەزیرانی عیراق لەگەڵ نێردەی تایبەتی سەرۆکی ئەمریکا کۆبووەوە و تێیدا پەرەپێدانی پەیوەندییە ئابورییەکان و رۆڵی سەرەکی بەغداد بۆ هێورکردنەوەی گرژییەکانی ناوچەکە تاوتوێ کران.
نوسینگەی راگەیاندنی سەرۆک وەزیرانی عیراق بڵاویکردەوە، ئێوارەی دوێنێ دووشەممە عەلی زەیدی، سەرۆک وەزیرانی عیراق، لە شوێنی مانەوەی خۆی لە واشنتۆنی پایتەختی ئەمریکا، پێشوازی لە "تۆم باراک" نێردەی تایبەتی سەرۆکی ئەمریکا بۆ عیراق کرد.
لە دیدارەکەدا چەندین پرسی گرنگی پەیوەندیدار بە پەیوەندییەکانی نێوان بەغداد و واشنتن تاوتوێ کران.
نوسینگەی راگەیاندنی سەرۆک وەزیرانی عیراق ئاشکرایکرد، لە کۆبوونەوەکەدا پەیوەندییە دوقۆڵییەکان و ئاسۆکانی هاوکاریی هاوبەش و پتەوکردنی پەیوەندییەکانی نێوان عیراق و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا تاوتوێکرا
ئەوەشی خستەڕوو، لە تەوەرێکی تردا پێداچوونەوە بە رەوتی پەیوەندییە ئابورییەکانی نێوان هەردوو وڵات و ئەو گەشەسەندنەی لەم دواییانەدا بەخۆیانەوە بینیوە گفتوگۆی لەبارەوە کرا، لەگەڵ گەڕان بەدوای رێگاکانی فراوانکردنی هاوبەشیی ئابوری.
هەر کۆبوونەوەکەدا، هەردوولا باسیان لە دواین پێشهات و پەرەسەندنەکانی ناوچەکە کرد و جەختیان کردەوە لەسەر گرنگیی پاڵپشتیکردنی ئەو هەوڵانەی کە ئامانجیان بەهێزکردنی ئاسایش و سەقامگیری و کەمکردنەوەی گرژییەکانە.
هەر لە دیدارەکە رۆڵی سەرەکی عیراق کە دەتوانێت بیگێڕێت لە لێک نزیککردنەوەی دیدگاکان و بەشداریکردن لە هێورکردنەوەی بارودۆخی ناوچەکەدا خرایە بەرباس.
دەستەی دەسپاكی عیراق بڵاویكردەوە، لە مانگی رابردوودا، بڕیاری دەستگیركردن و بانگهێشتكردن بۆ 30 پلە تایبەتەكان دەركراوە.
دەستەی دەسپاكی عیراق رایگەیاند، لە نیوەی یەكەمی ئەمساڵدا، 155 بڕیاری دەستگیركردن و بانگهێشتكردن بۆ بەردەم دادگا بۆ پلە باڵاكان دەركراوە، بە تەنها لە مانگی حوزەیرانیشدا، بڕیاری دەستگیركردن و بانگهێشتكردن بۆ 30 خاوەنی پلەی تایبەت دەرچووە.
دەستەی دەسپاكی عیراق ئەوەشی ئاشكرا كردووە، هەر لەو ماوەیەدا 901 پرۆسەی دەستبەسەرداگرتن جێبەجێكراوە و 471 تۆمەتبار لەكانی ئەنجامی تۆمەتەكانیاندا دەستگیركراون.
لەلایەکی تریشەوە، دادگای لێکۆڵینەوەی نەینەوا ئاشکرایکرد، لە چوارچێوەی بەدواداچوون بۆ دۆسیەی گەندەڵیی "عەدنان جومەیلی" بریکاری پێشووی وەزارەتی نەوت بۆ کاروباری پاڵاوتن کە ئێستا دەستبەسەرە، بڕیاری سڕکردن و دەستبەسەرداگرتن بۆ نۆ موڵکی بازرگانی، سێ کارگەی ئارد و حەوت بارهەڵگری مۆدێل بەرز دەرکراوە، کە کۆی بەهاکەیان دەگاتە نزیکەی 69 ملیار دیناری عیراقی.