رۆژهەڵاتی ناوەڕاست
کەمێک پێش ئێستا پارێزەرانی عەبدوڵا ئۆجەلان بەرەو دورگەی ئیمراڵی بەڕێکەوتن، ژمارەیان سێ پارێزەرە و ئەندامی ئەندامی سەندیکای پارێزەرانی سەدەن.
سەردانەکە دوای شەش ساڵە و لەکاتێکا ساڵی 2019 هەریەک لە نەورۆز ئویساڵ و رێزان ساریجە، سەردانی دورگەی ئیمراڵییان کرد.
ئەو پارێزەرانەشی ئەمڕۆ بەرەو ئیمراڵی بەڕێکەوتوون پێکدێن لە، جەنگیز بورەکلی، رازیە ئۆستورک، ئیبراهیم بیلمەز.
نوێدەکرێتەوە...
کەناڵی 12ی ئیسرائیل لە راپۆرتێکدا ئاماژە بەوەدەکات ئیال زامیر سەرۆک ئەرکانی سوپای ئیسرائیل، سەرۆک وەزیرانی وڵاتەکەی ئاگادار کردوەتەوە کە کۆنترۆڵکردنی تەواوەتی غەززە چەندین مانگ دەخایەنێت.
بەپێی راپۆرتی کەناڵ 12ی ئیسرائیلی، لەکۆبونەوەیەکی نهێنیدا لەگەڵ سەرکردایەتی سیاسی وڵاتەکەی رایگەیاندووە، تەنانەت بە چڕکردنەوەی هەوڵە سەربازیەکانی لەناو کەرتی غەززە، ناتوانرێت بزوتنەوەی حەماس لە روی سەربازی و سیاسیەوە لە ناوببرێت، هەروەها کۆنترۆڵکردنی تەواوەتی کەرتی غەززە پێویستی بە شەش مانگ هەیە.
ئاماژەی بەوەشکردوە، گەیشتن بە شکستی تەواوەتی بزوتنەوەی حەماس پێویستی بە درێژەدانە بە پێشڕەوییەکان لە دەرەوەی کەرتی غەززە، هەروەها گەیشتن بە بنکە سەربازییە ناوەندییەکانیش و کۆنترۆڵکردنی ناوچەکە لە ڕوانگەی مەدەنییەوە.
زامیر راشیگەیاندووە، کە نایەوێت سوپا بەرپرسیارێتی مەدەنی لەئەستۆ بگرێت لەو ناوچانەی کە داگیری دەکەن و دواجار ئەم بابەتە لەلایەن سەرکردایەتی سیاسییەوە یەکلایی دەبێتەوە.
عەبدوڵا ئۆجەلان رێبەری زیندانیکراوی پەکەکە داوا لە هۆزە عەربییەکانی ناوچەی جزیرە، دێرەزور، رەقە و تەبقا دەکات، لەسەر بنەمای سیستمی دیموکراسی پشتگیری لە کورد و هەسەدە بکەن.
دەقی پەیامەکەی عەبدوڵا ئۆجەلان بۆ سەرۆک هۆزە عەرەبییەکانی سوریا بڵاوکرایەوە و تێیدا داوادەکات، هەمووان یەکسان بن و ئازاد بن و پێکەوە خۆیان بەڕێوەببەن.
عەبدوڵا ئۆجەلان رێبەری زیندانیکراوی پارتی کرێکارانی کوردستان"پەکەکە" پەیامێکی ئاڕاستەی هۆزەكانی ناوچەی جزیرە، دێرەزور، رەقە و تەبقا کرد و ئاماژەی بەوەکردووە، لەسەر بنەمای سیستمی دیموکراسی پشتیوانی لە کورد و هەسەدە بکەن .
لە پەیامەکەی ئۆجەلاندا بۆ هۆزە عەرەبەکان هاتووە، یەکێتی و پشتگیریتان لەسەر بنەمای سیستمی نەتەوەی دیموکراسی هەڵگری مانایەکی گرنگە، هەروەها ئێوە بەم یەکێتییەتان پەیوەندی و هاوپەیمانی نێوان گەلانی کورد و عەرەب بونیاد دەنێن.
ئۆجەلان ئاماژەی بەوەشکردووە، لە دڵی مێژوو و رابردووتاندا، دۆستایەتی و برایەتی نێوان گەلانی عەرەب و گەلی کورد هەمیشە لە پێشینە بووە، تەنانەت ئەم دۆستایەتییە، لە سەردەمی دەرکەوتنی محمد پێغەمبەری ئیسلام (د.خ)، رێگەی بە زۆربەی کوردەکان داوە بە ئاسانی بەشداری ناو ئاینی ئیسلام ببن.
راشیگەیاندووە، ئەم پەیوەندییە کە ئەمڕۆ ئێوە بەڕێوەی دەبەن لەلایەنێکەوە مێژووییە و لەلایەنێکی دیکەوە کۆمەڵایەتییە، هەروەها خاوەن بناغەیەکی سیاسیشە، هەربۆیە واتا و گرنگییەکی گەورە بەم هەڵوێست و یەکێتییە لە سوریا دەدەن، پشتگیریی لە خوشک-برایەتی و هاوپەیمانی نێوان گەلانی کورد و عەرەب دەکەم، چونکە بناغەیەکی مێژوویی هەیە.
عەبدوڵا ئۆجەلان دەشڵێت، دەبێت هەمووان یەکسان بن، ئازاد بن، پێکەوەبژین، خۆیان بەڕێوەببەن، دەبێت لەسەر ئەم بنەمایە یەکسانی و دادپەروەریی بونیادبنرێت، دەبێت کورد و عەرەب پێکەوەبژین. ئەمەش گرێدراوە بە پشتگیرییتان بە هەسەدەوە، پشتگیریتان بۆ هەسەدە هەڵگری واتایەکی گەورەیە.
هەسەدە رایدەگەیەنێت، لەلایەن گروپە چەکدارەکانی سەر بە حکومەتی سوریا لە دێرەزور هێرشکراوەتە سەر چەند پێگەیەکی هێزەکانیان و تا ئێستاش پێکدادان بەردەوامە.
هێزەکانی سوریای دیموکرات راگەیانراوێکی بڵاوکردوەتەوە و رایگەیاندووە، ئەمڕۆ لە کەناری روباری فورات لە شارۆچکەی دەرناج لە رۆژهەڵاتی دێرەزور، گورپەچەکدارەکانی سەر بە حکومەتی دیمەشق هێرشی راستەوخۆیان کردوەتە سەر هێزەکانیان، ئاماژەیان بەوەشکردووە، بەرپەرچی هێرشەکەیان داوەتەوە و پێکدانەکان هێشتا بەردەوامە.
هەسەدە ئاماژەی بەوەشکردووە، پاپەندبوونیان بە پاراستنی ئاسایش و سەقامگیری ناوچەکە دووپاتدەکەنەوە، دەشڵێت، پێویستە حکومەتی دیمەشق بەرپرسیارانە مامەڵە بکات و رێگە بەو هێرشانە نەدات کە ئارامی ناوچەکە تێکدەدات.
نەتەوە یەكگرتووەكان رایدەگەیەنێت، ئێستا دانیشتوانی غەززە رووبەڕووی دوو بژاردە بوونەتەوە كە بریتین لە چۆڵكردن، یاخود مردن.
ئۆلگا شیرفیكۆ وتەبێژی نوسینگەی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ هەماهەنگی كاروباریی مرۆیی لەدوای هێرشە ئاسمانییە بەرفروانەكەی رۆژی شەممەی سەر غەززەوە رایگەیاند، شاری غەززە سزای مردنی بەسەردا سەپێنراوە، یان دەبێت دانیشتوانەكەی چۆڵی بكەن یان هەر لەوێ دەمرن.
دەشڵێت، هەزاران هاووڵاتی ماندوو و ترساو لە جەنگ فەرمانیان پێكراوە شارەكەی خۆیان چۆڵ بكەن.
ئەمەش دوای هێرشێكی چڕی ئاسمانی سوپای ئیسرائیل دێت بۆسەر غەززە، كە دوێنێ شەممە باڵەخانەیەكی نیشتەجێبوونی لەناوەڕاستی غەززەدا كردە ئامانج و دوای هێرشەكەش دەیان كەس لە دانیشتوانی ئەو شارە بەرەو ناوەڕاست و باشووری كەرتەكە هەڵاتن.
زوبێر ئایدار، ئەندامی کۆنسەی سەرۆکایەتیی کەجەکە، لە بەرنامەی "رێی کوردستان"ی کوردسات نیوزدا چەند لێدوانێکی گرنگی دا و تێیدا رایگەیاند کە دەبوو تا ئێستا عەبدوڵڵا ئۆجەلان، رێبەری زیندانیکراوی پەکەکە، ئازاد بکرایە و لە پەرلەمانی تورکیادا قسەی بکردایە.
هاوکات، زوبێر ئایدار رەخنەی توندی لە ناوی "تورکیای بێ تیرۆر" گرت و بە دژی خودی پڕۆسەی ئاشتی زانی، رونیشیکردەوە کە ئەم دەستەواژەیە زیان بە ئاشتی دەگەیەنێت.
ئایدار ئاماژەی بەوەشدا کە "کەسانێک لەناو دەوڵەتی تورکیادا هەن کە دەیانەوێت کێشەی کورد چارەسەر بێت و پڕۆسەکە سەرکەوتوو بێت."
زوبەیر ئایدار، وتیشی: تێکەڵبوونەوەی کورد لە دەوڵەتی تورکیادا بە واتای دەستبەرداربوون لە ماف و ناسنامەی کورد نییە
لەلایەکی دیکەوە، زوبێر ئایدار باسی لە لێدوانەکانی هاکان فیدان، وەزیری دەرەوەی تورکیا کرد و گوتی: "هاکان فیدان بە توندوتیژی قسە دەکات و لێدوانەکانی دژی کوردن." هەروەها جەختی لەوە کردەوە کە "هەر ئەویشە ناهێڵێت حکومەتی سوریا و ئیدارەی خۆسەر (لە باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا) بگەنە رێککەوتن."
بنیامین ناتانیاهۆ، سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل، رایگەیاند کە سەرکردەکانی حەماس "گەورەترین رێگرن" لەبەردەم ئاشتی و لەناوبردنیان دەبێتە هۆی کۆتاییهێنان بە شەڕ لە کەرتی غەززە. ئەم لێدوانە دوای چەند ڕۆژێک دێت لە هێرشێکی ئاسمانیی ئیسرائیل بۆ سەر دۆحەی پایتەختی قەتەر.
ناتانیاهۆ لە پۆستێکدا لە تۆڕی کۆمەڵایەتیی "ئێکس" نووسیویەتی: "سەرکردە تیرۆریستەکانی حەماس کە لە قەتەر دەژین، هیچ بایەخێک بە دانیشتووانی غەززە نادەن."
ناوبراو هەروەها وتیشی: "ئەوان هەموو هەوڵێکیان بۆ گەیشتن بە ئاگربەست رەتکردووەتەوە تا شەڕەکە بۆ ماوەیەکی بێ کۆتا درێژبکەنەوە. لەناوبردنیان گەورەترین رێگری بەردەم ئازادکردنی سەرجەم بارمتەکانمان و کۆتاییهێنانی شەڕ لادەبات."
ئەم هەڕەشانە دوای هێرشەکەی رۆژی سێشەممە، 9ی ئەیلوول، دێت کە هێزەکانی ئیسرائیل کۆبوونەوەیەکی سەرکردەکانی حەماسیان لە دۆحە کردە ئامانج، کە خەلیل حەییە، سەرۆکی مەکتەبی سیاسیی حەماس لە کەرتی غەززە، و ژمارەیەک سەرکردەی باڵای دیکەی تێدا ئامادەبوون.
تاکو ئێستا کوژرانی هیچ کام لەو سەرکردانەی لە دۆحە کرابوونە ئامانج پشتڕاست نەکراوەتەوە. لە بەرامبەردا، بزووتنەوەی حەماس کوژرانی هومام خەلیل حەییە، کوڕی خەلیل حەییە، و چەند کەسێکی دیکەی لەو هێرشەدا پشتڕاست کردووەتەوە.
دەسەڵاتدارانی تورکیا، ئەمڕۆ شەممە، سەرۆکی شارەوانیی بایرا پاشا و 47 بەرپرسی دیکەیان بە تۆمەتی گەندەڵی دەستگیرکرد، ئەمەش وەک بەشێک لە هەڵمەتێکی فراوان دژی گەورەترین پارتی ئۆپۆزسیۆنی وڵاتەکە دێت.
نووسینگەی داواکاری گشتی لە ئەستەنبوڵ فەرمانی دەستگیرکردنەکانی دەرکردووە، ئەمەش لە چوارچێوەی لێکۆڵینەوەیەکدا کە پەیوەستە بە تۆمەتەکانی "داواکردنی پارە بە زۆر (باج)، بەرتیل، گەندەڵی دارایی، و دەستکاریکردنی گرێبەستەکان" لە شارەوانیی "بایرام پاشا".
لەلایەن خۆیەوە، حەسەن موتڵو، سەرۆکی شارەوانیی بایرام پاشا، لە پۆستێکدا لەسەر پلاتفۆرمی ئێکس سەرجەم تۆمەتەکانی رەتکردەوە و نووسیویەتی: "ئەوەی رودەدات تەنها پڕۆسەیەکی سیاسی و بوختانی بێ بنەمایە." هەروەها روی لە دانیشتووانی ناوچەکە کردووە و دەڵێت: "دانیشتووانی خۆشەویستی بایرام پاشا، دڵنیابن کە پێکەوە بەسەر ئەم بوختان و چەواشەکارییانەدا سەردەکەوین."
لەم چەند مانگەی رابردوودا، دەسەڵاتدارانی تورکیا زیاتر لە 10 سەرۆک شارەوانیی سەر بە پارتی گەلی کۆماری (CHP)، گەورەترین پارتی ئۆپۆزسیۆن، و سەدان بەرپرسی شارەوانییەکانیان بە تۆمەتی گەندەڵی دەستگیرکردووە، کە یەکێک لەوانە ئەکرەم ئیمامئۆغڵو، سەرۆکی شارەوانیی گەورەی ئەستەنبوڵ بوو کە دەستگیرکردنەکەی ناڕەزایەتیی بەرفراوانی لێکەوتەوە.
ئیمامئۆغڵو وەک بەهێزترین رکابەری رەجەب تەیب ئەردۆغان بۆ هەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی داهاتوو سەیر دەکرێت.
پارتی گەلی کۆماری (CHP) رایگەیاندووە کە ئەم دەستگیرکردن و تۆمەتانە بەشێکن لە هەڵمەتێکی حکومەت کە ئامانج لێی لاوازکردنی ئۆپۆزسیۆن و خۆشکردنی رێگایە بۆ ئەردۆغان تاکو بۆ ماوەی پێنج ساڵی دیکە لە دەسەڵاتدا بمێنێتەوە. لە بەرامبەردا، حکومەت ئەم بانگەشانە رەتدەکاتەوە و جەخت لەوە دەکاتەوە کە دادگاکانی تورکیا سەربەخۆن.
لەلایەکی دیکەوە، بڕیارە رۆژی دووشەممەی داهاتوو دادگا لەسەر کەیسێکی گرنگ بڕیار بدات، کە چاوەڕوان دەکرێت بڕیارەکانی کۆنگرەی گشتیی پارتی گەلی کۆماری لە ساڵی 2023 هەڵبوەشێنێتەوە، ئەمەش ئەگەری هەیە ببێتە هۆی گۆڕینی سەرکردایەتیی پارتەکە و دروستبوونی پشێوی لەنێویدا.
جێی باسە پارتی گەلی کۆماری لە هەڵبژاردنە خۆجێییەکانی ساڵی رابردوودا لە تورکیا سەرکەوتنی بەرچاوی بەدەستهێنا. "بایرام پاشا" یەکێکە لە قەزاکانی ئەستەنبوڵ و دەکەوێتە بەشی ئەوروپیی شارەکە.
ئێران رەتیدەكاتەوە داوای سیستمی بەرگری لە روسیا كردبێت و دەشڵێت جەنگ و تێكدانی ئاسایشی ئێران كاریگەریی لەسەر وڵاتانی ناوچەكەش دەبێت.
عەباس موقتەدایی جێگری سەرۆكی دەستەی ئاسایشی نیشتمانی لە پەرلەمانی ئێران رایگەیاند، وڵاتەكەی دەستبەرداری بەرنامەی موشەكیی نابێت چونكە ئەگەر ئاسایشی ئێران پارێزراو بێت ئاسایشی وڵاتانی تری ناوچەكەش پارێزراوە دەبێت، و بە پێچەوانەشەوە هەوڵەكان بۆ تێكدانی ئاسایشی ئێران كاریگەریی خراپی لەسەر ئاسایشی وڵاتانی دراوسێ و ناوچەكە دەبێت.
وتیشی سیستمی بەرگریی ئاسمانی و قەڵغانی موشەكیی ئێران پشتی بە هیچ وڵاتێك نەبەستووە و موشەكەكانیشیان دەستێكی باڵایان هەیە لە ناوچەكەدا.
كازم جەلالی باڵیۆزی ئێرانیش لە روسیا رایگەیاندووە، تاران بە هیچ شێوەیەك داوای سیستمی دژە موشەكیی ئێس 400ی لە مۆسكۆ نەكردوە و روسیاش دەڵێت ئامادەیە ئەو سیستمە رادەستی تاران بكات لە هەر كاتێكدا كە داوای بكات.
سەرۆكی كاتی سوریا رایگەیاند، بیرۆكەی دابەشكردنی سوریا قبوڵ ناكەن و دانوستانەكان لەگەڵ هەسەدە وەستاون.
ئەحمەد شەرع سەرۆكی كاتی سوریا لە چاوپێككەوتنێكدا لەگەڵ میدیای رەسمی سوریا رایگەیاند، هەر بیرۆكەیەك بۆ دابەشكردن ئەستەمە و سوریا قبوڵی ناكات.
دەشڵێت، هەسەدە نوێنەرایەتی تەواوی پێكهاتەی كورد ناكات و پێكهاتەی عەرەب لە ناوچەكدا زیاتر لە 70٪ی پێكدەهێنن و دانوستانەكان لەگەڵ هەسەدە تا رادەیەك وەستاوە و هەوڵی ئەوەیان داوە هەسەدە ببێتە بەشێك لە سوپای سوریا و چاوەڕوانی جێبەجێكردنی رێككەوتنەكەن تا كۆتایی ئەمساڵ و هەوڵی دورخستنەوەی شەڕیان لە باكور و رۆژهەڵاتی سوریاداوە.
وتیشی، هەر هەوڵێك بۆ جیابونەوە و دابەشكاری قبوڵ ناكەن و چەند هەرێمێكی تریش لە جیهاندا ویستویانە جیاببنەوە، بەڵام سەركەوتوو نەبوون و دانوستانەكان لەگەڵ ئیسرائیل بۆ رێككەوتنی ئەمنی لە ئارادایە و دوای روخانی ئەسەد ئیسرائیل دەیوست لە سوریا ململانێ لەگەڵ ئێران یەكلابكاتەوە.
وڵاتانی ترۆیكای ئەوروپا بە پێویستی دەزانن بزوتنەوەی حەماس چەك دابنێت و بە هەموو شێوەیەك دوور بكەوێتەوە لە بەڕێوەبردنی غەززە.
وەزارەتەكانی دەرەوەی وڵاتانی ترۆیكا كە پێكدێن لە بەریتانیا و فەرەنسا و ئەڵمانیا، لە راگەیەنراوێكی هاوبەشدا جەختیان لە پێویستی چەكداماڵینی بزووتنەوەی حەماس كردووەتەوە و دوپاتیانكردوەتەوە، دەبێت بزوتنەوەكە بۆ هەمیشە لە بەڕێوەبردنی كەرتی غەززە دوور بخرێتەوە، داواش لە هەموو لایەك دەكەن هەوڵەكانیان نوێ و چڕ بكەنەوە بۆ بەدیهێنانی ئاگربەستێكی دەستبەجێ و كاریگەر لە غەززە.
لەبارەی قەتەریشەوە كە لە چەند رۆژی رابردوودا لەلایەن ئیسرائیلەوە هێرش كرایە سەر شوێنی نیشتەجێبوونی سەركردایەتی حەماس لە دەوحە ئاماژەیان بەوە كردووە، پاڵپشتی خۆیان بۆ دەوڵەتی قەتەڕ دووپاتدەكەنەوە، بەتایبەت لە هەوڵەكانیدا بۆ نێوەندگیریكردنی ئیسرائیل و حەماس.
لەلایەكی ترەوە بزووتنەوەی حەماسیش رایگەیاند، بەردەوامیی بێدەسەڵاتی ئاشكرای كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و نەتەوە یەكگرتووەكان و پاڵپشتی و چاوپۆشی ئەمریكا، وایكردووە ئیسرائیل تاوانی جەنگ و كۆمەڵكوژی دژی خەڵكی غەززە ئەنجام بدات.
بە زۆرینەی دەنگ، رەشنوسی دامەزراندنی دەوڵەتی فەلەستین لە نەتەوە یەكگرتوەكان پەسەند كرا.
رۆژی هەینی كۆبوونەوەی نەتەوەیەكگرتوەكان تایبەت بە چارەسەری كێشەی فەلەستین كرا و رەشنوسی پێشنیازی فەرەنسا و سعودیە بۆ چارەسەری كێشەكانی فەلەستین - ئیسرائیل خرایە دەنگدانەوە، بە زۆرینەی دەنگ پشتیوانیی لەو رەشنوسە كرا كە جەخت لەسەر دامەزراندنی دەوڵەتی فەلەستین دەكاتەوە.
رەشنوسەكە 142 دەنگی ئەرێنیی بەدەستهێنا، لە بەرانبەریشدا تەنها 10 دەنگ بە نەخێر و 12 دەنگی بێلایەنیش تۆمار كرا.
بڕیارە لە 22 ی ئەم مانگەش كۆبوونەوەیەكی دیكەی نەتەوەیەكگرتوەكان تایبەت بە چارەسەری كێشەی فەلەستین بەڕێوبچێت و ئیمانۆێل ماكرۆن، سەرۆكی فەرەنسا وەك دەوڵەتێكی رەسمی ناوی فەلەستین بهێنێت.
نوێنەری ئەڵمانیا لە نەتەوەیەكگرتوەكان رایگەیاند، بەرلین پشتیوانیی لە چارەسەری دوو دەوڵەتی دەكات، بەڵام پێی وایە هێشتا كاتی راگەیاندنی دەوڵەتی فەلەستین نەهاتوە.
وەفدێكی ئەمریكا لەگەڵ ئەحمەد شەرع كۆبوونەوە و نەتەوەیەكگرتوەكانیش داوای رێككەوتنی دەسەڵاتی دیمەشق لەگەڵ ئیدارەی خۆسەر لە رۆژئاوای كوردستان دەكات.
ناوەندنی فەرماندەیی هێزەكانی ئەمریكا سێنتكۆم لە تۆڕی كۆمەڵایەتی ئێكس بڵاویكردەوە رۆژی هەینی ئادەم براد كوپەر فەرماندەی هێزەكانی ئەمریكا و تۆم باراك نێردەی تایبەتی ئەمریكا بۆ سوریا لەگەڵ ئەحمەد شەرع لە كۆشكی سەرۆكایەتی لە دیمەشق كۆبوونەتەوە.
لە پەیامەكەی سێنتكۆمدا هاتوە كە كوپەر و باراك پشتیوانیان دەربڕیوە بۆ تێكەڵكردنی هێزەكانی سوریای دیموكرات - هەسەدە بە سوپای سوریا و هاوكات جەختیان لە پشتیوانیكردنی سوریا بۆ بەرەنگاربوونەوەی داعش كردووەتەوە.
وەفدەكەی ئەمریكا لەو كۆبوونەوەدا جەختیان لەوە كردوەتەوە كە ئامانجی واشنتۆن سەقامگیریی سوریا و رۆژهەڵاتی ناوەڕاستە و سوپاسی سەرجەم ئەو لایەنانەی سوریایان كردوە كە پابەندنی ئامانجەكانی ئەمریكان.
لە لایەكی دیكەوەی ستێفان دوجاریك، وتەبێژی سكرتێری نەتەوەیەكگرتوەكان لە كۆنفرانسێكی رۆژنامەوانیدا رایگەیاند: ئەوان پشتیوانی لە یەكپارچەیی سوریا دەكەن و نیگەرانن لە پێكدادانەكانی ناوخۆی ئەو وڵاتە، بەڵام پێویستە دەسەڵاتی دیمەشق كێشەكانی بە گفتوگۆ لەگەڵ ئیدارەی خۆسەری لە باكور و رۆژهەڵاتی سوریا چارەسەر بكات و نەتەوەیەكگرتوەكانیس پشتیوانیی لەو گفتوگۆیانە دەكات.
هەوڵە بەردەوامەکانی دۆناڵد ترەمپ بۆ بردنەوەی خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی لە مانگی داهاتوودا، رەنگە روبەڕوی بەربەستێک بووبێتەوە: لیژنەی نۆبڵ، بە ئاژانسی فرانس پرێسی راگەیاندووە کە ناکەوێتە ژێر هیچ کاریگەرییەکەوە.
لەدوای گەڕانەوەی بۆ کۆشکی سپی لە مانگی کانوونی دووەمەوە، دۆناڵد ترەمپ بە رونی ئارەزووی خۆی بۆ بەدەستهێنانی ئەو خەڵاتە بەناوبانگە ئاشکرا کردووە، کە پێشتر باراک ئۆبامای رکابەری دیموکراتی، لە سەرەتای دەستبەکاربوونیدا لە ساڵی 2009 بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو بردییەوە.
ملیاردێرە 79 ساڵانەکە هەموو دەرفەتێکی قۆستووەتەوە بۆ ئەوەی بڵێت "شایەنی ئەوەیە"، و بانگەشەی ئەوە دەکات کە شەش شەڕی کۆتایی پێهێناوە، سەرەڕای ئەوەی شەڕەکانی غەززە و ئۆکراین—کە دەڵێت دەیەوێت چارەسەریان بکات—هێشتا بەردەوامن.
وەڵامی لیژنەی نۆبڵ:
کریستیان بێرگ هارپڤیکن، سکرتێری لیژنەی نۆبڵ، لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ ئاژانسی فرانس پرێس لە ئۆسلۆ وتی: "بێگومان تێبینی ئەوە دەکەین کەهەوڵێکی زۆری میدیایی لەسەر کاندیدی دیاریکراو هەیە، بەڵام ئەوە بەڕاستی هیچ کاریگەرییەکی لەسەر ئەو گفتوگۆیانە نییە کە لە لیژنەکەدا بەڕێوەدەچن."
وتیشی: "لیژنەکە هەموو پاڵێوراوێک بەپێی شایستەییەکانی خۆی هەڵدەسەنگێنێت." براوەی ئەمساڵ لە 10ی تشرینی یەکەمدا رادەگەیەنرێت.
ترەمپ بانگەشەکانی خۆی بەوە پشتڕاست دەکاتەوە کە چەندین سەرکردەی بیانی، لە بنیامین نەتەنیاهۆی ئیسرائیلییەوە تا ئیلهام عەلیێڤی ئازەربایجانی، یان پاڵاوتوویانە یان پشتگیرییان لە پاڵاوتنەکەی کردووە. بەڵام، دەبوو زۆر خێرا بووبن بۆ خەڵاتی ئەمساڵ، چونکە وادەی کۆتایی پێشکەشکردنی ناوی پاڵێوراوەکان 31ی کانوونی دووەم بوو، واتە تەنها ١١ ڕۆژ دوای دەستبەکاربوونی ترەمپ.
هەر لەم بارەیەوە هارپڤیکن وتی: "پاڵێوراو بوون مەرج نییە دەستکەوتێکی گەورە بێت. دەستکەوتی گەورە ئەوەیە کە ببیتە براوە. لیستی ئەو کەسانەی دەتوانن کەسێک بپاڵێون زۆر درێژە."
فشارەکان کاریگەرییان نابێت:
بەپێی رۆژنامەی دارایی "Dagens Naeringsliv"، ترەمپ لە کۆتایی مانگی تەمموزدا لە پەیوەندییەکی تەلەفۆنیدا لەگەڵ وەزیری دارایی نەرویج، یەنس ستۆڵتنبێرگ (سکرتێری پێشووی ناتۆ)، باسی خەڵاتی ئاشتیی کردووە.
هەرچەندە لیژنەی نۆبڵ لەلایەن پەرلەمانی نەرویجەوە دیاری دەکرێت، بەڵام لیژنەکە جەخت لەوە دەکاتەوە کە بڕیارەکانی بە سەربەخۆیی و دوور لە سیاسەتی حیزبی و حکومەتی کاربەدەست دەدات. نموونەی دیاریش ئەوەیە کە خەڵاتی ساڵی 2010ی بەخشییە Liu Xiaoboی دژبەری چینی، سەرەڕای هۆشدارییە نهێنییەکانی حکومەتی نەرویج، کە بووە هۆی ساردبوونەوەی پەیوەندییەکانی نێوان پەکین و ئۆسلۆ بۆ چەندین ساڵ.
بۆچی بردنەوەی ترەمپ دوورە لە چاوەڕوانی؟
شارەزایان لە نەرویج پێیان وایە شانسی سەرۆکی ئەمریکا بۆ بردنەوەی خەڵاتەکە زۆر کەمە، چونکە سیاسەتی "ئەمریکای یەکەم"ی ترەمپ پێچەوانەی فرەلایەنییەتە کە ئەلفرێد نۆبڵ، دامەزرێنەری خەڵاتەکە، بەرگری لێدەکرد.
هالڤارد لێیرا، بەڕێوەبەری توێژینەوە لە پەیمانگای نەرویجی بۆ کاروباری نێودەوڵەتی (NUPI) وتی: "ئەم جۆرە فشارانە زۆرجار دەرئەنجامی پێچەوانەیان دەبێت. ئەگەر لیژنەکە ئێستا خەڵاتەکە بدات بە ترەمپ، بێگومان تۆمەتبار دەکرێت بە ملکەچبوون."
لە مانگی ئابدا، سێ مێژوونووسی نۆبڵ لە وتارێکدا چەندین هۆکاریان خستەڕوو کە بۆچی نابێت سەرۆک ئەو خەڵاتە وەربگرێت، لەنێویاندا سەرسامییەکەی بە ڤلادیمیر پوتینی سەرۆکی روسیا. ئەوان نوسیبوویان: "پێویستە ئەندامانی لیژنەی نۆبڵ عەقڵیان لەدەست دابێت" (بۆ ئەوەی خەڵاتەکەی بدەنێ).
عەلی یەرلیکایا، وەزیری ناوخۆی تورکیا، رایگەیاند کە لە ماوەی هەفتەی رابردوودا، لە ئۆپەراسیۆنێکدا کە زۆربەی پارێزگاکانی تورکیای گرتووەتەوە، 161 کەس بە گومانی ئەندامبوون لە رێکخراوی داعش دەستگیرکراون.
ئەمڕۆ هەینی، عەلی یەرلیکایا، وەزیری ناوخۆی تورکیا، لە پۆستێکدا لەسەر پلاتفۆرمی "ئێکس"، رایگەیاند کە هێزە ئەمنییەکانی وڵاتەکەی لە ماوەی هەفتەی رابردوودا 161گومانلێکراویان دەستگیرکردووە.
وەزیرەکە ئاماژەی بەوە کرد کە گومانلێکراوەکان چالاکییان لەناو رێکخراوەکەدا هەبووە و پشتیوانیی داراییان پێشکەش کردووە. ئۆپەراسیۆنەکان لە 38 پارێزگای جیاوازی تورکیا ئەنجامدراون، کە دیارترینیان ئەنقەرەی پایتەخت و ئیستەنبوڵی گەورەترین شاری وڵات بوون.
یەرلیکایا وتیشی: "لە میانی هەڵکوتانە سەر شوێنەکانیاندا، دەست بەسەر چەکی بێ مۆڵەت، بەڵگەنامەی تایبەت بە داعش و کەلوپەلی دیجیتاڵیدا گیراوە."
جێی باسە، ڕێکخراوی داعش لە ماوەی دەیەی رابردوودا چەندین هێرشی لەناو تورکیادا ئەنجامداوە، کە خوێناویترینیان تەقینەوە دوانییەکەی سەر گردبوونەوەیەکی سیاسی بوو لە ساڵی 2015، کە بووە هۆی کوژرانی زیاتر لە 100 کەس و بە کوشندەترین هێرشی تیرۆریستی لە مێژووی تورکیادا دادەنرێت.
دەوڵەت باخچەلی، سەرۆکی پارتی بزوتنەوەی نەتەوەپەرستی تورکیا (مەهەپە)، لە لێدوانێکدا، داوای کرد ئەحمەد تورک، سەرۆکی پێشووی شارەوانیی مێردین، بگەڕێندرێتەوە سەر کارەکەی وەک بەشێک لە پرۆسەی "تورکیای بێ تیرۆر". هاوکات پشتگیریی خۆی بۆ بەردەوامبوونی ئەردۆغان تا ساڵی 2028 و داخستنی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان دووپاتکردەوە.
دەوڵەت باخچەلی، سەرۆکی مەهەپە، لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ رۆژنامەی "سەباح"ی تورکی، چەندین لێدوانی گرنگی لەسەر ئەمڕۆی سیاسەتی تورکیا دا، کە گرنگترینیان پەیوەست بوو بە سیاسەتمەدارە کوردەکانەوە.
"پێویستە ئەحمەد تورک بگەڕێتەوە سەر کارەکەی"
لە بەشێکی قسەکانیدا کە بە هەڵوێستێکی چاوەڕواننەکراو دادەنرێت، باخچەلی رایگەیاند: "ئاشتی باڵندەیەکی یەک باڵ نییە. بۆ ئەوەی ئاشتی بفڕێت، پێویستی بە باڵی دووەمە. باڵی یەکەمی ئاشتی لەلایەن ئۆجەلانەوە جێبەجێ کرا، پەکەکە هەڵوەشێنرایەوە و چەکەکان دانران. ئێستا گەیشتووینەتە قۆناغی ئەوەی کە مەرجەکانی پێکەوەژیان چی بن."
لەو چوارچێوەیەدا، بە ئاماژەدان بە ئەحمەد تورک وتی: "ئەحمەد تورک سەرۆکی شارەوانیی مێردین بوو بەڵام لە کارەکەی دوورخرایەوە. ئەو کەسێکە کە بەشداریی کردووە لە دروستکردنی دیالۆگ لەگەڵ پەکەکە بۆ دابینکردنی ئاشتی و ئارامی لە تورکیا. لە دۆخێکی وەهادا، پێویستە ئەحمەد تورک بگەڕێندرێتەوە سەر کارەکەی و بە شارەوانییەکەی شاد ببێتەوە. ئەمە بەشداریی لە گەشەپێدانی هەستی برایەتی و ئاشتیدا دەکات."
باخچەلی هەمان بۆچوونی بۆ ئەحمەد ئۆزەر (سەرۆکی پێشووی شارەوانیی وان) دووپاتکردەوە و وتی: "ئەگەر لە شارەوانیدا گەندەڵی یان رەفتاری نایاسایی هەبێت، ئەوە بابەتێکی جیاوازە، بەڵام ئەوەی لە رابردوودا هەندێک بۆچوونی پەیوەست بە پەکەکەی لەگەڵ رای گشتیدا باسکردووە، بابەتێکی ترە. ئەگەر تورکیا چووەتە ناو پرۆسەی ئاشتییەوە، پێویستە ئەحمەد ئۆزەر ئازاد بکرێت."
"پێویستە هەمووان پابەندی بڕیارەکەی ئۆجەلان بن"
سەبارەت بە پرۆسەی "ئاشتی"، باخچەلی ئاماژەی بە راگەیەندراوەکەی عەبدوڵڵا ئۆجەلان کرد و وتی: "دامەزرێنەری پەکەکە، ئۆجەلان، لە 27ی شوباتدا راگەیەندراوێکی دەرکرد... پەکەکە هەڵوەشێنراوەتەوە و چەکەکان دانراون. بۆیە پەکەکە و پێکهاتەکانی سەر بەو رێکخراوە لە هەر کوێیەک بن، ناچارن ملکەچی ئۆجەلان بن، رێزی لێبگرن و بەپێی رێنماییەکانی بجوڵێنەوە."
خاڵە گرنگەکانی دیکەی قسەکانی باخچەلی:
-
پشتگیری بۆ ئەردۆغان: رایگەیاند کە لە هەڵبژاردنی 2028دا بە تەواوی پشتگیریی کاندیدبوونەوەی ئەردۆغان دەکەن.
-
داخستنی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان: وتی: "پێویستە رەگ و ریشەی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان دەربهێنرێت. ئەگەر بەدەست من بووایە، لە ماوەی نیو کاتژمێردا هەموویان دادەخەم."
-
لێکۆڵینەوە لەگەڵ سەرۆک شارەوانییەکانی جەهەپە: داوای کرد تا مانگی تشرینی یەکەم، ئیدعانامەی سەرۆک شارەوانییە دەستگیرکراوەکانی جەهەپە ئامادە بکرێت و دادگاییکردنەکان دەستپێبکەن.