لەنزیک یەکێک لە حەوت سەمەرەکەی جیهان، هەرەمی گەورەی خوفو لە جیزە، ئەمڕۆ شەممە میسر بە رەسمی دەرگای مۆزەخانەی گەورەی میسری کردەوە، کە بە یەکێک لە دیارترین پڕۆژە کولتوورییەکانی سەردەمی نوێ دادەنرێت.

ئەم مۆزەخانەیە، کە بە گەورەترین مۆزەخانەی شوێنەواری لە جیهاندا وەسف دەکرێت، نزیکەی 100 هەزار پارچە شوێنەوار لەخۆدەگرێت کە مێژووەکەیان بۆ حەوت هەزار ساڵی مێژووی میسر دەگەڕێتەوە، لە سەردەمەکانی پێش مێژووەوە تا دەگاتە سەردەمی یۆنانی و رۆمانی.

گەنجینەی توت عەنخ ئامون؛ ئەزموونێکی نوێ:

یەکێک لە سەرنجڕاکێشترین بەشەکانی مۆزەخانەکە، نمایشکردنی تەواوی کەلوپەلەکانی ناو گۆڕی توت عەنخ ئامون، پاشا گەنجەکەی میسرە، کە بۆ یەکەمجارە بە تەواوی نمایش دەکرێن. ئەم گەنجینەیە زیاتر لە 5,500 پارچە لەخۆدەگرێت، لەوانە دەمامکە زێڕینە سەرسوڕهێنەرەکە، تەختی پاشایەتی و گالیسکە جەنگییەکان.

دکتۆر تارق تەوفیق، سەرۆکی کۆمەڵەی نێودەوڵەتیی زانایانی میسر، دەڵێت: "بیرۆکەکەم ئەوەبوو کە تەواوی گۆڕەکە نمایش بکەم، واتە هیچ شتێک لە کۆگاکاندا نەمێنێتەوە و هیچ شتێک لە مۆزەخانەکانی تردا نەمێنێتەوە. بەمەش سەردانکەران هەمان ئەو ئەزموونە تاقی دەکەنەوە کە هوارد کارتەر پێش زیاتر لە سەدەیەک تاقیکردەوە."

بانگەواز بۆ گەڕاندنەوەی شوێنەوارەکان:

هاوکات لەگەڵ کردنەوەی مۆزەخانەکە، زانایانی میسر داواکارییەکانیان بۆ گەڕاندنەوەی شوێنەوارە سەرەکییەکانی میسر لە وڵاتانی تر چڕتر کردووەتەوە. دیارترین ئەو شوێنەوارانەی داوای گەڕاندنەوەیان دەکرێت بریتین لە:

• بەردی رۆزێتا (Rosetta Stone): کە لە مۆزەخانەی بەریتانی نمایش کراوە.

• بورجی ئاسمانیی دندەرە (Dendera Zodiac): کە لە مۆزەخانەی لوڤەر لە پاریسە.

• نیو پەیکەری نەفەرتیتی: کە لە بەرلین نمایش کراوە.

زاهی حەواس، وەزیری پێشووی گەشتوگوزار و شوێنەواری میسر، دەڵێت: "پێویستە ئەم سێ پارچەیە وەک نیازپاکی و دیارییەک لەلایەن ئەو سێ وڵاتەوە بگەڕێندرێنەوە، هەروەک چۆن میسر چەندین دیاریی بەخشییوەتە جیهان."

کاریگەری لەسەر کەرتی گەشتیاری:

تێچووی پڕۆژەکە نزیکەی 1.2 ملیار دۆلارە و پێشبینی دەکرێت ساڵانە 8 ملیۆن گەشتیار سەردانی بکات، ئەمەش بوژانەوەیەکی گەورە بە کەرتی گەشتیاریی میسر دەبەخشێت کە بەهۆی قەیرانە هەرێمییەکانەوە زیانی بەرکەوتبوو.

ئەحمەد سدیق، رێبەری گەشتیاری، دەڵێت: "هیوادارین مۆزەخانەی گەورەی میسر سەردەمێکی زێڕینی نوێ بۆ زانستی میسریات و گەشتیاریی کولتووری دەستپێبکات."

مێژووی پڕۆژەکە:

بیرۆکەی دروستکردنی مۆزەخانەکە بۆ ساڵی 1992و سەردەمی حوسنی موبارەک دەگەڕێتەوە و کاری بیناسازی لە ساڵی 2005دەستیپێکرد. بەڵام پڕۆژەکە روبەروی چەندین ئاستەنگ بووەوە، لەوانە قەیرانی دارایی، بەهاری عەرەبی لە ساڵی 2011، پەتای کۆڤید-19 و جەنگە هەرێمییەکان، کە بوونە هۆی دواکەوتنی کارەکانی.

 

دوای ئەوەی شەوی رابردوو خاچی سوری نێودەوڵەتی روفاتی سێ تەرمی لە حەماسەوە وەرگرت و ڕادەستی ئیسرائیلی کرد، پەیمانگای پزیشکی دادیی ئیسرائیل رایگەیاند کە پاش پشکنین دەرکەوتووە ئەو روفاتانە هی هیچ کام لە بارمتە کوژراوەکان نین. 

پشکنینی تەرمەکان:

شەوی هەینی، خاچی سووری نێودەوڵەتی لەسەر داوا و بە رەزامەندیی هەردوو لایەن، روفاتی سێ تەرمی گواستەوە بۆ لای دەسەڵاتدارانی ئیسرائیل. پاش گەیشتنیان، روفاتەکان بۆ پشکنین رەوانەی پەیمانگای پزیشکی دادیی ئیسرائیل کران تا ناسنامەیان دیاری بکرێت.

بەڵام، ئەنجامی پشکنینەکان دەریخست کە ئەو روفاتانە هی هیچ کام لەو 11 بارمتە کوژراوەی کە لە کەرتی غەززە دەستبەسەرن، نین. لایەنە پەیوەندیدارەکان لە ئیسرائیل رایانگەیاندووە کە پرۆسەی دیاریکردنی ناسنامەی تەرمەکان لەژێر بەرپرسیارێتی ئەواندایە و بەردەوام دەبن لە کارەکانیان.

وەفدی ئیمراڵیی پارتی یەکسانی و دیموکراسیی گەلان (دەم پارتی) بڕیارە رۆژی ٣ی مانگ بەمەبەستی ئەنجامدانی دیدارێک لەگەڵ عەبدوڵڵا ئۆجەلان، سەردانی دورگەی ئیمراڵی بکات.

بەپێی راگەیەندراوێکی نووسینگەی راگەیاندنی دەم پارتی، وەفدەکە پێکهاتووە لە پەروین بوڵدان، میتحەت سانجار و فایق ئۆزگور ئەرۆل.

ئەم سەردانە لە چوارچێوەی هەوڵەکان بۆ چارەسەرکردنی پرسی کورد و پرۆسەی ئاشتیدا دێت، کە ماوەیەکە دەستیپێکردووەتەوە و چاوەڕوان دەکرێت لەم دیدارەدا پەیامی گرنگ لەلایەن ئۆجەلانەوە ئاڕاستەی شاندەکە بکرێت.

تونجەر باکرهان، هاوسەرۆکی گشتیی پارتی یەکسانی و دیموکراسیی گەلان (دەم پارتی)، لە "کۆبوونەوەی گەلان و باوەڕەکان" لە قەرس رایگەیاند کە پرۆسەی ئاشتی و چارەسەریی دیموکراتی قۆناغی یەکەمی تەواو کردووە و ئێستا لە قۆناغی دووەمدان.

لەم کۆبوونەوەیەدا کە لەلایەن رێکخستنی دەم پارتی لە قەرس سازکرابوو و نوێنەرانی گەلان و ئایینە جیاوازەکانی شارەکەی کۆکردبووەوە، باکرهان ئاماژەی بە هەڵوەشاندنەوەی پەکەکە و کشانەوەی لە تورکیا کرد لەسەر بانگەوازی عەبدوڵڵا ئۆجەلان. باکرهان وتی، "هەڵوەشاندنەوەی پەکەکە لەسەر بانگەوازی بەڕێز ئۆجەلان و کشانەوەی لە دەرەوەی سنوورەکانی تورکیا و راگەیاندنی ئەوەی کە چیتر چەک دژی دەوڵەتی تورکیا بەکارناهێنێت، گرنگییەکی مێژوویی هەیە."

هاوسەرۆکی دەم پارتی پرسیاری ئەوەی کرد کە ئەگەر کێشەی چەک لە ئارادا نەمابێت، ئایا ئەرکی دەوڵەت و حکومەت نییە کە ئەو هۆکارانە لەناو ببات کە بوونەتە هۆی سەرهەڵدانی چەک، وەک "تاکڕەوی، ڕەگەزپەرستی و کارە نادیموکراتییەکان."

باکرهان جەختی لەوە کردەوە کە قۆناغی یەکەمی پرۆسەی ئاشتی و چارەسەریی کۆمەڵگەی دیموکراتی کۆتایی هاتووە و ئێستا لە قۆناغی دووەمدان. ئەو وتی، "ئێستا ئێمە لە قۆناغی دووەمداین. لە قۆناغێکداین کە دەبێت یاسا بە شێوەیەک جێبەجێ بکرێت کە لەگەڵ ئاشتیدا بگونجێت." باکرهان ئاماژەی بەوەشکرد کە ئەوان تیشک دەخەنە سەر چارەسەری و هەوڵدەدەن ئەو تێگەیشتنە کە لە ژیانی ڕۆژانەی قەرسدا هەیە، زاڵ بکەن.

هەروەها وتیشی، "ئەو خەباتەی ئێستا دەیکەین هی هەمووانە. کۆماری دیموکراتی تەنها بۆ کورد نییە، بەڵکو دەبێت بە شێوەیەکی گشتگیر مامەڵە لەگەڵ هەموو ئەو عەقڵ و باوەڕانەدا بکات کە کێشەیان هەیە."

داتایەکی نوێ کە لەلایەن "ناوەندی جیهانیی خۆراک"ەوە بڵاوکراوەتەوە و ستافەکەی سەر بە یونیسێفن، دەریدەخات کە ئەو پێوەرانەی بۆ ڕاگەیاندنی دۆخی برسێتی لە غەززە بەکارهاتوون، هەرگیز نەگەیشتوونەتە ئاستی پێویست. ڕەخنەگران دەڵێن، ڕاگەیاندنی برسێتییەکە لەسەر بنەمای داتای هەڵە و ئاماری "دروستکراو" بووە.

داتای ناڕاست و پێوانەی هەڵە:

لە مانگی ئابدا، دەزگای "پۆلێنکردنی قۆناغەکانی ئاسایشی خۆراک" (IPC) کە پەیوەستە بە نەتەوە یەکگرتووەکانەوە، ڕایگەیاند کە لە بەشێک لە غەززەدا برسێتی بوونی هەیە. بەڵام ڕەخنەگران دەڵێن بەڵگەی سەرەکیی برسێتی، کە بوونی ژمارەیەکی زۆری تەرمی لاواز و مردوو بەهۆی بەدخۆراکییەوەیە، لە غەززەدا بوونی نەبووە.

دەزگای IPC پشتی بە پێوانەیەکی سەرەکی بەستبوو کە پێی دەوترێت "پێوانەی بازنەی ناوەڕاستی باسک" (MUAC)، کە بۆ دیاریکردنی ڕێژەی بەدخۆراکی لە منداڵاندا بەکاردێت. بەپێی ستانداردەکانی IPC، ئەگەر ڕێژەی %15ی منداڵان نیشانەکانی بەدخۆراکییان تێدا دەرکەوت، ئەوا ئاماژەیە بۆ بوونی برسێتی.

بەڵام داتا نوێیەکەی ناوەندی جیهانیی خۆراک، کە لە ١٧ی ئەیلولدا بڵاوکرایەوە، دەریدەخات کە ڕاپۆرتەکەی IPC پشتی بە داتای "کێش پێنەدراو" (unweighted data) بەستووە، کە بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی منداڵە بچووکەکان وەک تووشبوو بە بەدخۆراکی پۆلێن دەکات و ڕێژەکە بەرز دەکاتەوە. لە کاتێکدا کە بەپێی ڕێنماییەکانی خودی IPC، دەبێت داتای "ڕێکخراو بە کێشی تەمەن" (age-weighted data) بەکاربهێنرێت.

"بنەمای بانگەشەکە هەڵوەشایەوە"

بەپێی داتا نوێیە ڕاستکراوەکە، ڕێژەی بەدخۆراکی لە ناوچەی غەززە لە نیوەی دووەمی مانگی تەمموزدا نزیکەی %14.8 بووە، کە لە خوار ئاستی %15ی پێویستەوەیە بۆ ڕاگەیاندنی برسێتی. هەروەها ڕێژەکە لە مانگی ئابدا بە شێوەیەکی بەرچاو دابەزیوەتەوە بۆ ئەو ئاستەی لە مانگی حوزەیراندا تۆمار کرابوو.

مارک زلۆچین، توێژەری پێشووی زیرەکیی دەستکرد کە چەندین مانگە لێکۆڵینەوە لە داتاکانی غەززە دەکات، دەڵێت: "کاتێک دەبینیت کە ڕێژەکە لە بنەڕەتدا نەگەیشتووەتە ئاستی پێویست، هەموو شتێک هەڵدەوەشێتەوە."

زلۆچین ڕاپۆرتەکەی IPC بە "درۆیەکی گەورە" ناودەبات و دەڵێت: "ئەوان داتایەکی دروستکراویان بەکارهێناوە و ئاماری خاو و کێش پێنەدراویان وەک ئەوەی داتای ڕاستکراوەی ستاندارد بێت، پیشانداوە."

جیاوازیی گەورە لەنێوان پێشبینی و ڕاستیدا

پێشتر بەرپرسانی بەرنامەی خۆراکی جیهانی (WFP) بەرگرییان لە ڕاپۆرتەکەی IPC کردبوو و ڕایانگەیاندبوو کە "بەرزبوونەوەی خێرای" ڕێژەی بەدخۆراکی، مەترسیی مردنیشی بەشێوەیەکی خێرا بەرزکردووەتەوە.

بەڵام شیکارییەکی نوێ لەلایەن سالۆ ئایزنبێرگ، ئەندامی دەستەی "ئۆنێست ڕیپۆرتینگ"، دەریدەخات کە بەپێی ستانداردەکانی IPC، دەبوایە ڕاگەیاندنی برسێتییەکە تا ١٠ی تشرینی یەکەم (کاتی ئاگربەست) نزیکەی ١٠ هەزار حاڵەتی مردن بەهۆی برسێتییەوەی لێبکەوتایەوە.

لەگەڵ ئەوەشدا، داتاکانی حەماس و نەتەوە یەکگرتووەکان دەریانخستووە کە لە ماوەی ڕاگەیاندنی برسێتییەکەوە تا کاتی ئاگربەست، تەنها ١٩٢ حاڵەتی مردنی پەیوەست بە بەدخۆراکی تۆمارکراوە، کە دەکاتە تەنها %2ی کۆی ژمارە پێشبینیکراوەکە.

 

بەرەبەیانی ئەمڕۆ هەینی، سوپای ئیسرائیل چەندین کردەی تەقاندنەوە و تۆپبارانێکی چڕی لە ناوچەکانی رۆژهەڵاتی شاری خان یونس لە باشوری کەرتی غەززە ئەنجامدا، هاوکات حکومەتی ئیسرائیل ناسنامەی تەرمی دوو بارمتەی وەرگیراوی لە حەماس پشتڕاستکردەوە.

تەقاندنەوەی باڵەخانەکان لە خان یونس:

بەگوێرەی زانیارییەکان، سوپای ئیسرائیل چەندین کردەی گەورەی تەقاندنەوەی باڵەخانەکانی لە رۆژهەڵاتی خان یونس، بەدیاریکراوی لە شاری عەبسان ئەنجامداوە. ئەم کردانە هاوکات بوون لەگەڵ تۆپبارانێکی چڕی تانکەکانی ئیسرائیل لەناو شارەکەدا.

ناساندنەوەی تەرمی دوو بارمتە

لەلایەکی دیکەوە، حکومەتی ئیسرائیل ڕایگەیاند، ناسنامەی پاشماوەی تەرمی هەردوو بارمتە "عومیرام کوپەر" و "ساهیر باروخ"ی پشتڕاستکردووەتەوە، کە پێشتر حەماس تەرمەکانیانی رادەست کردبوو.

نووسینگەی بنیامین ناتانیاهۆ، سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل، لە راگەیەندراوێکدا ئاشکرایکرد، دوای ئەوەی پەیمانگای نیشتمانیی پزیشکی دادی کاری لەسەر تەرمەکان کردووە، خێزانی هەردوو بارمتە کوژراوەکە ئاگادارکراونەتەوە.

تۆمەتبارکردنی حەماس بە پێشێلکردنی ئاگربەست:

پێشتر حەماس تەرمی 15 بارمتەی لە کۆی 28 بارمتەی گیانلەدەستداو رادەستی ئیسرائیل کردبووەوە، ئەمەش لە چوارچێوەی رێککەوتنی ئاگربەستدا بوو کە بە نێوەندگیری ئەمریکا، میسر و قەتەر لە 10ی ئەم مانگەدا چووە بواری جێبەجێکردنەوە.

بەڵام رۆژی سێشەممە، ئیسرائیل رایگەیاند، بەشێک لەو پارچانەی حەماس رادەستی کردوون، هی بارمتەیەک بوون بەناوی "ئۆفیر تسەرفاتی" کە پێشتر سوپا تەرمەکەی دۆزیبووەوە. هاوکات لەگەڵ ئەم ڕووداوەدا سەربازێکی ئیسرائیلیش کوژرا.

دوای ئەمە، ئیسرائیل بزوتنەوەی حەماسی بە پێشێلکردنی رێککەوتنی ئاگربەست تۆمەتبارکرد و ناتانیاهۆ فەرمانی بە سوپا کرد "هێرشی بەهێز" ئەنجام بدات، هەروەها یسرائیل کاتس، وەزیری بەرگریش، هەڕەشەی ئەوەی لە حەماس کرد کە "باجێکی قورس" دەدات.

زیانەکان و وەڵامی حەماس

بەپێی ئامارەکانی بەرگریی شارستانی لە کەرتی غەززە، هێرشەکانی ئیسرائیل بوونەتە هۆی گیانلەدەستدانی لانیکەم 104 کەس، کە 46یان منداڵ بوون و ئەمەش بەرزترین ئاماری رۆژانە بووە لە 10ی تشرینی یەکەمەوە.

لەوەڵامدا، بزوتنەوەی حەماس ئەو تۆمەتانەی رەتکردەوە و جەختیکردەوە کە بەهۆی وێرانکارییەکانی جەنگەوە، دیاریکردنی شوێنی تەرمەکان ئاڵۆز و قورسە. حەماس رونیکردەوە، "دۆزینەوەی تەرمەکان لەژێر داروپەردووی غەززەدا کاتی دەوێت و کەرەستەی پێویستمان بۆ گەڕان بەدوای پاشماوەکاندا نییە."

جێی باسە، بەپێی رێککەوتنەکە، حەماس 20 بارمتەی زیندووی ئازادکرد و لەبەرامبەردا ئیسرائیل نزیکەی دوو هەزار زیندانی فەڵەستینی ئازادکرد. بەپێی زانیارییەکانی دەزگا تەندروستییەکانی غەززە، لە 7ی تشرینی یەکەمی 2023ەوە تا ئێستا، لانیکەم 68,643 فەڵەستینی بەهۆی بۆردوومانەکانی ئیسرائیلەوە گیانیان لەدەستداوە. 

هەریەکە لە پەروین بوڵدان و میدحەت سنجار، ئەندامانی وەفدی ئیمراڵیی دەم پارتی، دوێنێ لە کۆشکی سەرۆکایەتی لە بەشتەپە لەگەڵ رەجەب تەیب ئەردۆغان، سەرۆک کۆماری تورکیا کۆبوونەوە و رایانگەیاند، گەیشتوونەتە "لێکتێگەیشتنی هاوبەش و کۆدەنگی" بۆ خێراکردنی پرۆسەی ئاشتی.

لە راگەیەندراوێکی هاوبەشدا کە دوێنێ پێنجشەممە، 30ی تشرینی یەکەمی 2025 بڵاوکرایەوە، بوڵدان و سنجار ئاشکرایانکرد کە کۆبوونەوەکەیان لەگەڵ ئەردۆغان و وەفدی یاوەری نزیکەی کاتژمێرێکی خایاندووە.

ئەندامانی وەفدی ئیمراڵیی دەم پارتی رایانگەیاند: "لە کۆبوونەوەکەدا، هەڵسەنگاندنێکی وردمان بۆ قۆناغی ئێستای پرۆسەی ئاشتی و کۆمەڵگەی دیموکراتیک و هەنگاوەکانی داهاتوو کرد."

لە کۆتایی راگەیەندراوەکەدا هاتووە: "بە خۆشحاڵییەوە دەمانەوێت ئەوە رابگەیەنین کە گەیشتینە لێکتێگەیشتن و کۆدەنگییەکی هاوبەش لەسەر ئەو هەنگاوانەی کە دەبنە هۆی خێراتر و تەندروستتر بەڕێوەچوونی پرۆسەکە."

 

سەرۆک کۆماری تورکیا، رەجەب تەیب ئەردۆغان، لە کۆشکی سەرۆکایەتی لە ئەنکەرە، پێشوازی لە وەفدێکی پارتی یەکسانی و دیموکراسیی گەلان (دەم پارتی) کرد.

بەپێی میدیاکانی تورکیا، کۆبوونەوەکە لەسەر پرسی "تورکیایەکی بێ تیرۆر" بەڕێوەدەچێت و ئەمە سێیەمین دیداری رەسمییە کە لەم ساڵدا لە نێوان سەرۆکایەتیی کۆمار و دەم پارتیدا ئەنجام دەدرێت.

زانیاری دەربارەی کۆبوونەوەکانی پێشو:

یەکەمین کۆبوونەوەی نێوان ئەردۆغان و وەفدی دەم پارتی لە 10ی نیسانی ئەمساڵ بەڕێوەچوو، کە وەک یەکەم دیداری فەرمی لە دوای 13 ساڵ پچڕان تۆمارکرا. ئەو کات وەفدەکە، کە بە "وەفدی ئیمرالی" ناسرابوو، پێکهاتبوو لە پەروین بوڵدان، پەرلەمانتاری وان، و سری سورەیا ئۆندەر، پەرلەمانتاری کۆچکردووی ئیستانبوڵ.

کۆبوونەوەی دووەم لە 7ی تەمموز ئەنجامدرا و وەفدەکە پێکهاتبوو لە پەروین بوڵدان و میتحەت سانجار، پەرلەمانتاری ڕحا. لەو کۆبوونەوەیەدا، هەریەک لە ئەفکان ئاڵا، جێگری سەرۆکی گشتیی ئاکپارتی، و ئیبراهیم کاڵن، سەرۆکی دەزگای هەواڵگریی تورکیا (میت) ئامادەبوون و دیدارەکە نزیکەی کاتژمێرێکی خایاند.

بەپێی زانیارییەکانی ماڵپەڕی "واینێت"ی عیبری، ئیسرائیل خۆی ئامادە دەکات بۆ وەرگرتنەوەی تەرمی دوو بارمتەی دیکە لە کەرتی غەززە، ئەمەش دوای ئەوەی بزوتنەوەی حەماس رۆژی سێشەممە لە راگەیەندراوێکدا بڵاویکردەوە کە شوێنی تەرمی هەریەک لە عومیرام کوپەر و سەحەر باروخیان دیاری کردووە.

سەرچاوە هەواڵییە عیبرییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئیسرائیل لە چەند کاتژمێری داهاتوودا پێشوازی لە تەرمی ئەو دوو بارمتەیە دەکات، کە لەلایەن بزوتنەوەی حەماسەوە دەستبەسەرکرابوون. ئەم هەنگاوە دوای زنجیرەیەک ئۆپەراسیۆنی گەڕان و پشکنین دێت کە لە رۆژانی رابردوودا ئەنجامدراون.

شەوی سێشەممەی رابردوو، ئیسرائیل توانیبووی تەرمی هەریەک لە ئاریێ (زەلمان) زەلمانۆڤیچ و تامر ئادار وەربگرێتەوە، کە ئەمەش لەڕێگەی هەماهەنگیی ئەمنی و رێککاری تایبەتەوە کرابوو. راگەیاندنەکەی حەماس لەبارەی دۆزینەوەی تەرمی کوپەر و باروخ، وایکردووە دەزگا ئیسرائیلییەکان هەوڵەکانیان چڕتر بکەنەوە بۆ ئەوەی لە زووترین کاتدا تەرمەکان وەربگرنەوە.

ئەم پێشهاتە مەیدانییە دوای زیاتر لە هەفتەیەک دێت لە دواین ئۆپەراسیۆنی حەماس، کە بووە هۆی دروستبوونی حاڵەتێکی ئامادەباشی لەناو دەزگا ئەمنی و پزیشکییەکانی ئیسرائیلدا. دامەزراوە ئیسرائیلییەکان لە ئامادەباشیدان بۆ وەرگرتنەوەی سەرجەم بارمتەکانی دیکە، چ بە زیندوویی بێت یان وەک تەرم، ئەمەش لە چوارچێوەی ڕێککەوتن و هەماهەنگیی بەردەوامە لەگەڵ نێوەندگیر و هاوبەشە مەیدانییەکاندا. 

دوو كۆبوونەوە لەبارەی پرۆسەی ئاشتی لە توركیا و باكوری كوردستان دەكرێت و وەفدی ئیمراڵی دەم پارتیش لەگەڵ ئەردۆغان كۆدەبێتەوە.

بڕیارە ئەمڕۆ كۆمیسیۆنی پشتیوانی و برایەتی بۆ پرۆسەی ئاشتی، بەسەرپەرشتی نوعمان كورتوڵموش سەرۆكی پەرلەمان و سەرۆكی كۆمیسیۆنەكە لە 16هەمین كۆبوونەوەیدا لەگەڵ هاكان فیدان وەزیری دەرەوە و یەڵماز تونچ وەزیری دادی توركیا كۆببێتەوە و لە راپۆرتێكدا پێشهاتە ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەكان لەبارەی پرۆسەی ئاشتی هەڵدەسەنگێنن.

بڕیارە دوای نیوەڕۆی ئەمڕۆش وەفدی ئیمراڵی دەم پارتیش كە پێكهاتوون لە پەروین بوڵدان و مدحەت سانجار، لەگەڵ رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆك كۆماری توركیا كۆببنەوە، ئەوەش دوای كشانەوەی ژمارەیەك گەریلای پەكەكە لە سنوری توركیا.

مەراڵ دانش بێشتاش هاوسەرۆكی وتەبێژی دەم پارتیش رایگەیاندووە، كشانەوەی گەریلا هەنگاوێكی زۆر گرنگە و پرۆسەكە چووەتە قۆناغێكی نوێ، وتیشی، كۆبوونەوەكانی كۆمیسیۆنی پشتیوانی و برایەتی بەرەو كۆتایی دەڕوات و دوای كۆبوونەوەش لەگەڵ وەزیرانی دەرەوە و دادی توركیا، پێویستە كۆمیسیۆن هەنگاوی جددی بنێت و رەشنووسی یاساكان ئامادە بكات و رەوانەی سەرۆكایەتی پەرلەمانی بكات و راسپاردە بۆ دەركردنی یاساكان بخرێنەڕوو.

ئیسرائیل کاتز، وەزیری بەرگری ئیسرائیل رایگەیاند، لە وەڵامی کوژرانی سەربازێکیان دەیان دامەزراوەی سەربازییان لە غەززە کردە ئامانج و هەرکەسێک هێرش بکاتە سەر سەربازانی وڵاتەکەی و رێککەوتنەکان پێشێل بکات، بە خراپی باجەکەی دەدات.

ئەمڕۆ چوارشەممە، وەزیری بەرگری ئیسرائیل راگەیەندراوێکی لەسەر هێرشەکانی شەوی رابردوی وڵاتەکەی بۆسەر غەززە بڵاوکردەوە  و تێیدا هەڕەشە لە حەماس دەکات.

کاتز دەڵێت؛ بەهۆی پێشێلکردنی ئاگربەست و کوژرانی سەربازێکیان لەلایەن حەماسەوە، دەیان پێگەی سەربازی و دەیان سەرکردەی حەماسیان کردوەتە ئامانج.

وەزیرەکەی ئیسرائل جەختیکردوەتەوە لەوەی دەست ناپارێزن  لە سەرکردە و چەکدارەکانی حەماس و هەرکەسێک دەستێک لە دژی سەربازانی ئیسرائیل بەرز بکاتەوە، ئەوا ئەو دەستە دەبڕن.

ئەوەشیخستوەتەروو، سوپای وڵاتەکەی فەرمانی پێکراوە لە دژی هەموو ئامانجێکی حەماس مامەڵە بکات و لە داهاتووشدا هەر بەو شێوەیە دەبێت.

ئەو لێدوانانەی کارتز لە کاتێکدایە، بە گوێرەی زانیارییەکان، لە هێرشەکانی دوێنێشەوی سوپای ئیسرائیلدا، دەیان هاووڵاتیی مەدەنیی لە غەززە کوژراون.

دوای چەند رۆژێک کۆبونەوە لە ئەستەنبوڵ بە مەبەستی گەشتن بە رێککەوتن لەسەر کۆتاییهێنان بە گرژی و پێکدادانەکانی نێوانیان، پاکستان و  تاڵیبان یەکتری تۆمەتبار دەکەن و نەگەشتنە رێککەوتن.

ئەمڕۆ چوارشەممە، عەتاڵڵا تەرار وەزیری ڕاگەیاندنی پاکستان، رایگەیاند: تاڵیبان لە گفتوگۆکاندا خۆیان لە پرسی سەرەکی دەدزییەوە و لە بری قبوڵکردنی بەرپرسیارێتی پەنایان بردوە بۆ تۆمەتبارکردنی پاکستان، ئەمەش بوە هۆی شکست هێنانی گفتوگۆکان.

بە گوێرەی زانیارییەکان، پاکستان داوای لە تاڵیبان کردوە کە هەنگاوی کردەیی بۆ سنووردارکردنی تاڵیبانی پاکستانی بگرێتەبەر و پشتیوانی لە گروپە چەکدارەکانی دژبەری ئەو وڵاتە نەکات، بەڵام شاندی تاڵیبان بوونی پارتی TTP لەسەر خاکی ئەفغانستان رەتکردەوە و ئەمەش بوەتە هۆی شکستهێنانی گفتوگۆکان.

ئەفغانستان و پاکستان بە درێژایی زیاتر لە دوو هەزار و 500 کیلۆمەتر سنوریان پێکەوەیە و   شکستی دانوستانەکان و بەردەوامیی گرژییەکان بووەتە هۆی داخستنی دەروازە سنوورییەکان، کە بازرگانیی نێوان هەردوو وڵاتی پەکخستووە.

نوسینگەی سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل رایگەیاند کە بنیامین ناتانیاهۆ فەرمانی بە سوپای ئیسرائیل کردووە "هێرشی دەستبەجێ و بەهێز بۆ سەر کەرتی غەززە ئەنجام بدەن".

ئەمرۆ سێشەممە، سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل فەرمانیکرد دەستبەجێ هێرشی سەربازی بۆسەر غەززە دەستپێبکرێتەوە، ئەم فەرمانە دوای چەند کاتژمێرێک هات کە هێرش کرایە سەر هێزەکانی ئیسرائیل لە باشووری کەرتی غەززە.

بڕیارەکەی ناتانیاهۆ دوای ئەوە هات کە سەرۆک وەزیران کۆبونەوەیەکی سەبارەت بە وەڵامدانەوەی ئیسرائیل بۆ پێشێلکارییە دووبارەکانی حەماس بۆ ئاگربەستی غەززە ئەنجامدا و بڕیاری هێرشکردنەوە بۆسەر غەززە پەسەند کرا.

ئەم هەنگاوەی ئیسرائیل  لە کاتێکدایە کە رایەکی گشتی توڕە لە ئیسرائیل دروستبووە،  لە بەرانبەر پێشێلکارییەکانی زیاتری حەماس بەتایبەت لە سستی ئەو گروپە لە گەڕاندنەوەی بارمتەکان کە تا ئێستا 13 بارمتەی لاماوە و رادەستی نەکردوە.

بڵاوکردنەوەی ڤیدیۆیەکیش لەلایەن سوپای ئیسرائیلەوە دەریدەخات کە حەماس پێش ئەوەی تەرمەکان رادەست بکات خۆی دەیانکات بەژێر گڵەوە، ئەمش کاردانەوەی ناوخۆیی و جیهانی بەدوای خۆیدا هێنا و یەکێک بوو لە هۆکارەکانی بڕیاردان لە دەستپێکردنەوەی هێرش بۆ سەرغەززە.

رۆژنامەی "نیویۆرک تایمز"ی ئەمریکی لە راپۆرتێکدا ئاشکرایکردووە، هەوڵەکانی ئەمریکا بۆ پارێزگاریکردن لە ئاگربەستی نێوان حەماس و ئیسرائیل، وەک قۆناغی یەکەمی پلانی دۆناڵد ترەمپ بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگی غەززە، جوڵەکانی بنیامین ناتانیاهۆ، سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیلی سنووردار کردووە و پەیوەندییەکانی نێوان هەردوو وڵاتی لە قاڵب داوەتەوە.

بەپێی رۆژنامەکە، ئەو "سەرپەرشتییە باوکانەیەی" واشنتن بۆ تەلئەبیبی دەکات، ئاماژەیە بۆ گۆڕانکارییەکی گەورە لە پەیوەندییەکانی نێوان ئەمریکا و ئیسرائیل، بەتایبەتیش لەنێوان خودی ترەمپ و ناتانیاهۆدا.

گۆڕانی هەڵوێستی ترەمپ

لە خولی یەکەمی سەرۆکایەتیدا، دۆناڵد ترەمپ چەندین "دیاریی سیاسی" بەخشییە ناتانیاهۆ، لەوانە دانپێدانان بە قودس وەک پایتەختی ئیسرائیل و دانپێدانان بە سەروەریی تەلئەبیب بەسەر بەرزاییەکانی جۆلاندا. بەڵام دوای بۆردومانکردنی شاندی دانوستانکاری حەماس لە دەوحە لەلایەن ناتانیاهۆوە لە مانگی ئەیلولی رابردوودا، ترەمپ توڕە بوو و ناچاری کرد پەیوەندی بە سەرۆک وەزیرانی قەتەرەوە بکات و داوای لێبوردن بکات.

جارید کوشنەر، زاوای ترەمپ، هەفتەی رابردوو لە بەرنامەیەکی تەلەفزیۆنیدا وتی، "پێم وایە [ترەمپ] هەستی کرد ئیسرائیلییەکان دەستیان کردووە بە زیادەڕەوی، بۆیە ناچار بوو زۆر توند بێت و رێگرییان لێبکات لە کردنی شتێک کە لە بەرژەوەندیی درێژخایەنی خۆیاندا نییە."

ترەمپ فشاری خستووەتە سەر ناتانیاهۆ بۆ ئەوەی پلان20 خاڵییەکەی بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگی غەززە قبوڵ بکات، کە داننان بە خواستەکانی فەڵەستینییەکان بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆ لەخۆدەگرێت. هەرچەندە ناتانیاهۆ بە توندی دژی ئەم خاڵە وەستایەوە، بەڵام ترەمپ بە ماڵپەڕی "ئەکسیۆس"ی وتبوو، "پێویستە بەوە رازی بێت، هیچ بژاردەیەکی دیکەی نییە، لەگەڵ مندا، پێویستە رازی بێت."

بەرپرسانی ئیسرائیل دەستیان کردووە بە خۆگونجاندن لەگەڵ ئەو دۆخە نوێیەی کە ئەمریکییەکان رۆڵێکی سەرەکی و توند دەگێڕن لە سەرپەرشتیکردنی ئاگربەستەکەدا. واشنتن ناوەندێکی هەماهەنگیی مەدەنی-سەربازیی لە باشووری ئیسرائیل کردووەتەوە بۆ سەرپەرشتیکردنی جێبەجێکردنی رێککەوتنەکە و ئاسانکاری بۆ گەیاندنی هاوکارییە مرۆییەکان بۆ غەززە.

نیویۆرک تایمز ئاماژەی بەوەشکردووە، دەستپێکردنی فڕینی فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکانی ئەمریکا بەسەر غەززەدا، نیشانەی ئەوەیە کە واشنتن دەیەوێت وێنەیەکی سەربەخۆ دوور لە گێڕانەوەی ئیسرائیلی دروست بکات، ئەمەش گۆڕانێکی گەورەیە بۆ ئیسرائیلییەکان.

رۆڤین حازان، مامۆستای زانستە سیاسییەکان لە زانکۆی عیبری لە قودس، دەڵێت: "وێنەی ناتانیاهۆ لەبەردەم ترەمپدا بچووک بووەتەوە" و "زیاتر وەک حاکمی ویلایەتێک دەرکەوتووە نەک سەرکردەی وڵاتێک."

راپرسییەک کە لەلایەن دەستەی پەخشی ئیسرائیلەوە ئەنجامدراوە، دەریخستووە کە %48ی ئیسرائیلییەکان پێیان وایە وڵاتەکەیان بووەتە "پارێزراوێکی ئەمریکی."

بەپێی رۆژنامەکە، ئەم روداوانە دەریدەخەن کە ترەمپ لەوانەیە مەترسی لەسەر داهاتووی سیاسیی ناتانیاهۆ دروست بکات، بەتایبەت لەگەڵ نزیکبوونەوەی هەڵبژاردنەکان لە ئیسرائیل. نمرود نۆڤیک، راوێژکاری پێشووی شیمۆن پێرێز، دەڵێت: "پێم وایە بیبی (ناتانیاهۆ) دەزانێت کە ترەمپ دەتوانێت بە یەک پۆستی سۆشیال میدیا سنوورە هەڵبژاردنەکانی تێکبشکێنێت."

 

چەکدارانی نەناسراو لەسەر رێگای نێوان دیمەشق و سوەیدا تەقەیان لە پاسێکی نەفەرهەڵگر کرد و بەهۆیەوە دوو هاووڵاتی گیانیان لەدەستدا و چەندین کەسی دیکەش برینداربوون.

سەرچاوەیەکی ئەمنی بە کەناڵی "ئەلئیخبارییەی سوری" راگەیاند، هێرشەکە لە نزیک وێستگەی سووتەمەنیی "مەرجانە" لەسەر رێگای دیمەشق - سوەیدا رویداوە و لەلایەن چەکداری نەناسراوەوە ئەنجامدراوە.

هاوکات ئاژانسی سانای سوریا بڵاویکردەوە کە لایەنە پەیوەندیدارەکان دەستیان بە لێکۆڵینەوە و راوەدوونانی ئەنجامدەرانی هێرشەکە کردووە.

بومەلەرزەیەکی بەهێز بە گوڕی 6.1 پلەی رێختەر قەزای سندرگی لە پارێزگای باڵکئەسیری تورکیای هەژاند، بەهۆیەوە چوار باڵەخانە روخان و 22 هاووڵاتی برینداربوون، پارێزگاری باڵکئەسیریش ڕایگەیاند، هیچ حاڵەتێکی گیانلەدەستدان تۆمار نەکراوە.

دەستەی کارەسات و باری لەناکاوی تورکیا (ئافاد) رایگەیاند، کاتژمێر 10:48 خولەکی شەوی دووشەممە بومەلەرزەیەک بە گوڕی 6.1پلە و بە قوڵایی 5.99 کیلۆمەتر لە قەزای سندرگی رویداوە.

بومەلەرزەکە لە چەندین پارێزگای دیکەی وەک مانیسا، ئیزمیر، بورسا، کوتاهیا، ئەستەنبوڵ و کۆجائێلی هەستی پێکراوە و تیمەکانی فریاگوزاری دەستبەجێ دەستیان بە پشکنین و بەدواداچوون کردووە.

پارێزگاری باڵکئەسیر: گیانلەدەستدان نییە

ئیسماعیل ئوستاۆغڵو، پارێزگاری باڵکئەسیر، کە گەیشتووەتە شوێنی روداوەکە رایگەیاند، "خۆشبەختانە لە 75 گوندی سنوری قەزاکەدا هیچ حاڵەتێکی گیانلەدەستدان نییە. لە سەنتەری قەزاکەش چوار باڵەخانە روخاون کە پێشتر بەهۆی بومەلەرزەی دیکەوە زیانیان بەرکەوتبوو و چۆڵکرابوون، بۆیە هیچ زیانێکی گیانییان لێنەکەوتووەتەوە."

پارێزگار ئوستاۆغڵو ئاماژەی بەوەشکرد، "تا ئێستا 22 هاووڵاتی سەردانی نەخۆشخانەکانیان کردووە کە چواریان چارەسەریان وەرگرتووە و دەرچوون."

پاشەلەرزەکان بەردەوامن

بەپێی زانیارییەکانی ئافاد، لە دوای بومەلەرزە سەرەکییەکەوە چەندین پاشەلەرزەی بەهێز ناوچەکەیان هەژاندووە، کە بەهێزترینیان بە گوڕی4.4 پلە بووە.

هاوکات ئافاد هۆشداریی داوەتە هاووڵاتییان کە بەهیچ شێوەیەک نەچنە ناو باڵەخانە زیانلێکەوتووەکان و بۆ پەیوەندیکردن پشت بە نامە (SMS) و ئینتەرنێت ببەستن.