توركیا 20 فڕۆكەی جەنگیی لە بەریتانیا دەكڕێت و سەرۆك كۆماری ئەو وڵاتەش دەڵێت: لەندەن و ئەنکەرە گرێبەستی بازرگانی و بەرگریی ستراتیژییان ئیمزا كردووە.

رەجەب تەیب ئەردۆغان، سەرۆك كۆماری توركیا لە كۆنفراسێكی رۆژنامەوانی هاوبەش لەگەڵ كییەر ستارمەر، سەرۆك وەزیرانی بەریتانیا لە ئەنکەرە رایگەیاند، ژمارەیەك گرێبەستی بازرگانیی و بەرگریی لە نێوان ئەنکەرە و لەندەن ئیمزا كراون ئاستی بازرگانیی نێوان دوو وڵاتەش بۆ 40 ملیار دۆلاری ساڵانە بەرز دەكەنەوە.

ئەردۆغان ئاماژەی بەوەشکرد: سورە لەسەر بەرزكردنەوەی ئاستی بازرگانیی و بەرگریی لەگەڵ لەندەن، لەو چوارچێوەیەشدا توركیا بە بەهای 10 ملیار دۆلار فڕۆكەی جەنگیی جۆری (یۆرۆفایتەر تایفۆن)ی لە بەریتانیا كڕیوە.

كییەر ستارمەر لە كۆنفرانسە رۆژنامەوانییەكەدا رایگەیاند: رێككەوتنێكی ستراتیژیی لە نێوان بەریتانیا و توركیا كراوە، كە دەبێتە هۆی بەهێزكردنی ئاسایشی وڵاتانی پەیمانی باكوری ئەتڵەسی ناسراو بە ناتۆ بۆ ئەو مەبەستەش 22 فڕۆكەی یۆرۆفایتەری تایفۆن رادەستی توركیا دەكرێت.

پێشتر رۆژنامەی نیویۆرك تایمز بڵاویكردبوەوە، كە ئەنکەرە دوای هەوڵدانێكی زۆر نەیتوانیوە دۆناڵد ترەمپ، سەرۆكی ئەمریكا رازی بكات كە ژمارەیەك فڕۆكەی جەنگی ئێف 35 و ئێف 16ی ئەمریكی بە توركیا بفرۆشێت.

ئیسرائیل بۆ یەکەمجار لە دوای هێرشەکانی 7ـی ئۆکتۆبەری 2023وە باری نائاسایی لە باشوری وڵاتەکەی هەڵدەگرێت.

یسرائیل کاتز وەزیری بەرگریی ئیسرائیل رایگەیاند، دوای زیاتر لە دوو ساڵ سبەینێ لە باشوری وڵاتەکەی  باری نائاسایی هەڵدەگیرێت، کە لەدوای هێرشەکانی 7ـی ئۆکتۆبەرەوە باری نائاسایی لەو ناوچانە راگەیەنرابوو.

وتیشی، ئەم بڕیارە رەنگدانەوەی راستەقینەی نوێی ئەمنییە لە باشوری وڵات، کە بەهۆی رێوشوێنە یەکلاکەرەوە و بەهێزەکانی دوو ساڵی رابردوو بەدەستهاتووە، کە لەلایەن هێزەکانیانەوە دژی بزوتنەوەی حەماس ئەنجامدراون.

رۆژنامەیەکی ئیسرائیلی ئاشکرایکردووە، ئەم "رەوشە تایبەتە" رێگەی بە فەرماندەیی بەرەی ناوخۆیی سوپای ئیسرائیل دابوو کۆبوونەوەکان قەدەغە بکات و ناوچەی دیاریکراو دابخات، ئەم رەوشە بەیانی 7ـی تشرینی یەکەم لە سەرانسەری وڵاتدا راگەیەندرا، بەڵام لەو کاتەوە تەنها لە باشور بەردەوام بووە.

هێزەکانی روسیا دوای پێنج مانگ وەستانی جومجوڵی سەربازی، گەشتە سەربازییەکانیان لە نێوان بنکەی ئاسمانی حمەیمیم لە سوریا و بنکەی ئاسمانی ئەلخەدیم لە رۆژهەڵاتی لیبیا دەستپێکردەوە.

ئەمڕۆ دووشەممە، ئاژانسی هەواڵی نۆڤای ئیتاڵی بڵاویکردەوە، فڕۆکەیەکی گواستنەوەی سەربازی روسی لە بنکەی ئاسمانی ئەلخەدیمەوە بەرەو بنکەی ئاسمانی حمەیمیم لە پارێزگای لازقییە رۆشتوە، کە ناوەندی سەرەکی ئۆپەراسیۆنەکانی روسیایە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

تا ئێستا نازانرێت ئەو فڕۆکەیە چی تێدابووە، بەڵام زیاتر لە پێنج مانگە روسیا هیچ جموجوڵێکی ئاسمانی لە بنکەی ئاسمانی حمەیمیم لە لازقییە ئەنجام نەداوە.

دەستپێکردنەوەی گەشتە ئاسمانییەکان دوای ماوەیەکی کەم لە سەردانەکەی ئەحمەد شەرع،  سەرۆکی کاتی سوریا دێت بۆ مۆسکۆ کە لە ناوەڕاستی ئەم مانگەدا ئەنجامیدا و بەڵێنی بە پوتن دا رێککەوتنەکانی سەردەمی بەشار ئەسەت دەپارێزێت.

 

 

لە چوارچێوەی پرۆسەی هەماهەنگی هاوبەشی نێوان ئیدارەی خۆسەری  و لیژنەی ئەمنی و لیژنەی کۆچ و کۆچەرانی پەرلەمانی عیراق، ئەمڕۆ 279 خێزانی تری عیراقی  لە کەمپی هۆلەوە دەگەڕێندرێنەوە بۆ عیراق.

ئەمڕۆ دووشەممە، کاروانێکی نوێ کە لە 249 خێزان پێکهاتوون و ژمارەیان نزیکەی 840 هاووڵاتییە کە ژن و پیاو  و منداڵیش لەخۆدەگرن،  لە کەمپی هۆڵەوە دەگوازرێنەوە بۆ  کەمپی جادە لە پارێزگای نەینەوا و گواستنەوەکە لەژێر چاودێری ورد و چڕی هاوپەیمانی نێودەوڵەتیدا ئەنجام دەدرێت.

لە سەرەتای ئەمساڵەوە ئەمە 13هەمین کاروانی هاووڵاتییە عیراقییەکانە و لە ساڵی (2021)یشەوە 30 هەمین کاروانە کە کەمپی هۆل بەجێدەهێڵن و دەگەڕێنەوە  بۆ نیشتمانەکەیان.

کەمپی هۆڵ، کە لەلایەن هێزەکانی سوریای دیموکراتەوە سەرپەرشتی دەکرێت، 45 کیلۆمەتر لە رۆژهەڵاتی شاری حەسەکەوە دوورە، گەورەترین کامپی ژێر دەسەڵاتی خۆبەڕێوەبەریی رۆژئاوایە و بە دەیان  هەزار ژن و منداڵی چەکدارانى داعشیان تێدایە لەرەگەزنامە و ناسنامەى جیاوازی جیهانن.

بەگوێرەی زانیارییەکان، زیاتر لە ٪60 منداڵن و لەژێر دەسەڵاتی  داعشدا لەدایکبوون و بێ ناسنامەن، ئەو کامپە لەئێستادا بە یەکێک لە مەترسیدارترین شوێنەکانی دنیا دادەنرێت.

رۆژنامەی تایمز ئۆف ئیسرائیل رایگەیاند کە بەرپرسانی ئەمنی ئیسرائیل بە یاسادانەرانی ئیسرائیلیان راگەیاندووە کە هێزی نێودەوڵەتی بۆ یارمەتیدانی سەقامگیرکردنی غەززە پێدەچێت سەربازانی پاکستانیش لەخۆ بگرێت.

ئەمڕۆ دووشەممە، میدیاکانی ئیسرائیل بڵاویانکردوەتەوە، پاکستان یەکێک دەبێت لەو وڵاتانەی کە هێزی سەقامگیری نێودەوڵەتی پێکدەهێنن لە غەززە و پاراستنی کەرتەکەیان پێدەسپێردرێت.

جگە لە رۆژنامەی تایمز ئۆف ئیسرائیل، ماڵپەڕی هەواڵی ئیسرائیلی یەنیتیش بڵاویکردەوە، ئەندامانی لیژنەی کاروباری دەرەوە و بەرگری پەرلەمانی ئیسرائیل هەفتەی رابردوو لە کۆبوونەوەیەکی داخراودا ئاگادارکراونەتەوە کە "هێزی سەقامگیری نێودەوڵەتی" لە سەربازانی ئەندەنوسیا، ئازەربایجان و پاکستان پێکدێت.

ئەمە لە کاتێکدایە، تورکیا ویستیەتی ببێتە یەکێک لەو هێزانەی کە سەقامگیری غەززەیان پێدەسپێردرێت و لایخۆیەوە ناتانیاهۆ، سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل بە هەموو شێوەیەک ئەوەی رەتکردەوە و رایگەیاند ئەمەریکا ئاگادارە ئێمە ڕێگە بە تورکیا نادەین هێز بنێرێتە غەززە.

مەبەست لە "هێزی سەقامگیری نێودەوڵەتی لە غەززە"، بە گوێرەی راپۆرتە میدیاییەکانی ئیسرائیل، سەقامگیرکردنی دۆخی ئەمنی و سیاسی کەرتی غەززەیە لە دوای شەڕ و یارمەتیدانی ئیدارەی کاتی ناوچەکەیە، بەڵام هێشتا وردەکارییەکان سەبارەت بە پێکهاتە و ئەرکی ورد و سەرکردایەتی ئەو هێزە ئاشکرا نەکراون و دانوستانەکان بەردەوامن.

ئەندەنوسیا بە ئاشکرا پێشنیازی ناردنی هێزی سەربازیی بۆ ئەو نوێنەرایەتییە کردووە، بەرپرسانی ئەو وڵاتەش بە رۆژنامەی تایمزی ئیسرائیلیان راگەیاندووە، ئازەربایجانیش رەزامەندی دەربڕیوە لەسەر ناردنی هێزەکانی، بەڵام تا ئێستا ئەگەری بوونی سەربازانی پاکستان لەلایەن دەسەڵاتدارانی وڵاتەکەوە ئاشکرا نەکراوە.

مارکۆ روبیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا پێشتر رایگەیاندبوو، زۆرێک لە وڵاتان پێشنیازی بەشداریکردنیان لە هێزی ئەمنی نێودەوڵەتی بۆ غەززە کردووە، کە بە وتەی ئەو بەشێکی سەرەکییە لە پلانی ئاشتی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆک کۆماری ئەمریکا.

دوای ئەوەی پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە) رایگەیاند کە هێزەکانی لە تورکیا دەکشێنێتەوە، هاوسەرۆکانی گشتیی دەم پارتی، تولای هاتیمۆغوڵاری و تونجەر باکرهان، لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانیدا لە ئەنقەرە رایانگەیاند کە قۆناغی یەکەمی پرۆسەکە کۆتایی هاتووە و جەختیان کردەوە کە "بڕیاری ئاشتیمان تاهەتایەیە."

تونجەر باکرهان، هاوسەرۆکی دەم پارتی، ئاماژەی بەوە کرد کە دوای راگەیەندراوەکەی پەکەکە بۆ گواستنەوەی پرۆسەکە بۆ قۆناغی دووەم، ئێستا کاتی ئەوە هاتووە کە بە هەنگاوی یاسایی و سیاسی بەرەو ئاشتییەکی کۆمەڵایەتی بچن.

باکرهان وتی: "ئێستا لە قۆناغی دووەمی گرنگترداین. ئەم قۆناغە هێندەی قورسییەکەی، مانادارە. پێویستە پەرلەمان ئەم دۆخە ئاسانتر بکات و پەرەی پێبدات. دەبێت رێکخستنی یاسایی بۆ ئەم قۆناغە گواستنەوەیە بکرێت، چونکە ئەمانە تەنها رێکخستنی تەکنیکی نین، بەڵکو بناغەی ئاشتیش دەبن."

هاوسەرۆکی دەم پارتی بڕیارەکەی بە "مێژوویی" ناوبرد و رایگەیاند، "ئەو بڕیارە هیوای 86 ملیۆن کەس بوو. دەرگایەک کراوەتەوە و پێویستە سوودی لێ ببینین."

هەروەها بانگەوازی ئاراستەی هەموو لایەنەکان کرد و وتی: پێویستە هەموو لایەک بەرپرسیارێتی هەڵبگرن و دەبێت میدیا واز لە زمانی زبر بهێنێت و بە زمانی ئاشتی قسە بکات.

لە کۆتاییدا دووپاتی کردەوە: "بە هیچ شێوەیەک واز لە ئاشتی ناهێنین، با هەموو کەسێک ئەمە باش بزانێت."

 

ئیسرائیل جەختدەکاتەوە وڵاتەکەی ئەو هێزە نێودەوڵەتییانە دیاری دەکات کەدێنە ناو خاکی غەززە و وەزیری دەرەوەی ئەمریکاش دەڵێت: دەبێت ئیسرائیل ئاسودە بێت.

بنیامین ناتانیاهۆ سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل رایگەیاند، وڵاتەکەی وەک دەوڵەتێکی خاوەن سەروەری، بڕیار لەسەر سیاسەتی ئەمنی خۆی و ئەو هێزە نێودەوڵەتییانە دەدات کە قبوڵیان دەکات بۆ کارکردن لە کەرتی غەززە و بێنە ناوچەکە.

وتیشی، کۆنترۆڵی ئاسایشی خۆیان دەکەن هەروەها بە هێزە نێودەوڵەتییەکانیان راگەیاندووە، ئیسرائیل بڕیار لەسەر ئەو هێزانە دەدات کە لای ئەوان پەسەند نین، و ئەمە شێوازی هەڵسوکەوتکردنی ئەوانە و بەو شێوازەش بەردەوام دەبن لە کارکردن.

ناتانیاهۆ ئەوەشی خستەڕوو، ئەو کارەی ئیسرائیل لە لایەن ئەمریکاوە پەسەند کراوە، وەک چۆن نوێنەرە باڵاکانی لە چەند رۆژی رابردوودا ئاماژەیان پێداوە.

لەبەرانبەردا مارکۆ رۆبیۆ وەزیری دەرەوەی ئەمریکا رۆژی هەینی رابردوو رایگەیاند، ئیسرائیل دەبێت "ئاسوودە بێت" بە بەشداربووانی هێزی نێودەوڵەتییە چاوەڕوانکراوەکان کە بڕیارە لە غەززە جێگیر بکرێت.

بەپێی ئاگربەستێک کە بە نێوەندگیری ئەمریکا لە نێوان حەماس و ئیسرائیلدا ئەنجامدرا، چاوەڕوان دەکرێت هێزێک کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە ئەندامانی وڵاتانی عەرەبی و ئیسلامی پێکدێت لە کەرتی غەززە جێگیر بکرێت.

هاوکات بەپێی قۆناغەکانی داهاتووی پلانەکە؛ کە لە لایەن دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا پێشنیاز کرابوو بۆ وەستاندنی شەڕ لە غەززە، بریتین لە چەکدانانی حەماس، جێگیرکردنی هێزێکی نێودەوڵەتی بۆ پاراستنی ئاسایش، و ئاوەدانکردنەوەی کەرتی غەززە.

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا داوای لە حەماس کرد کە "بەخێرایی" تەرمی ئەو بارمتە ئیسرائیلییانەی کە تا ئێستا رادەستی نەکردوون، بگەڕێنێتەوە  و هۆشداریشیداوە ئەگەر تەرمەکان نەگەڕێنرێنەوە وڵاتانی دیکەی بەشدار لە پرۆسەی ئاشتییەکە هەنگاو دەگرنە بەر.

کەناڵی فۆکس نیوز ئەمڕۆ یەکشەممە، لە راپۆرتێکدا بڵاویکردوەتەوە، ترەمپ جەختیکردوەتەوە ئەگەر تەرمەکان نەگەڕێنرێنەوە، وڵاتانی دیکەی بەشدار لە پڕۆسەی ئاشتی ئیسرائیل و فەلەستین هەنگاو دەگرنە بەر.

ترەمپ وتوشیەتی؛ "کاتێک وتم هەردوو لایەن بە دادپەروەرانە مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت، ئەوە تەنها کاتێک دەگونجێت کە پابەدن بن بە بەڵێنەکانیان و دەبینین لە 48 سەعاتی داهاتوودا چی دەکەن، من لە نزیکەوە چاودێری دۆخەکە دەکەم."

ناوبراو  ئاماژەی بەوەشکرد، رەنگە دەستگەیشتن بە بەشێک لە تەرمەکان قورس بێت، بەڵام دەکرێت لە ئێستادا هەندێکی دیکە بگەڕێنرێنەوە، بە گوێرەی زانیاریەکان. تا ئێستا 13 تەرمی بارمتەکان ماون حەماس رادەستی بکات.

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، رایگەیاند ئەگەر بزوتنەوەی حەماس لە ماوەی 48 سەعاتی داهاتوودا دەست بە گەڕاندنەوەی تەرمی بارمتەکان نەکات، ئەوا ئەو وڵاتانەی دیکە کە لە رێککەوتنەکەدا بەشدارن، رێوشوێن دژی بزوتنەوەکە دەگرنەبەر.

"وڵاتانی دیکەی بەشدار لە رێککەوتننامە مەزنەکەی ئاشتیدا رێوشوێن دەگرنەبەر"

ترەمپ لەسەر پلاتفۆرمی "تروس سۆشیاڵ" نووسیویەتی: "پێویستە حەماس لە زووترین کاتدا دەست بە گەڕاندنەوەی تەرمی ئەو بارمتانە بکات کە گیانیان لەدەستداوە، ئەمەش دوو ئەمریکییەکەش دەگرێتەوە، ئەگەرنا وڵاتانی دیکەی بەشدار لەم رێککەوتننامە مەزنەی ئاشتیدا رێوشوێن دەگرنەبەر."

"گەڕاندنەوەیان رەنگە پەیوەندیی بە چەکداماڵینەوە هەبێت"

سەرۆکی ئەمریکا وتیشی: "هەندێک لە تەرمەکان دەستگەیشتن پێیان قورسە، بەڵام هەندێکی دیکەیان دەتوانرێت ئێستا بگەڕێندرێنەوە، کەچی بە هۆکارێک ناگەڕێندرێنەوە."

ترەمپ ئاماژەی بەوەشکرد، "رەنگە ئەمە پەیوەندیی بە چەکداماڵینیانەوە هەبێت، بەڵام کاتێک وتم هەردوو لا بە دادپەروەرانە مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت، ئەمە تەنها کاتێک جێبەجێ دەبێت کە پابەندی ئەرکەکانیان بن. چاوەڕێ دەکەین بزانین لە ماوەی 48 سەعاتی داهاتوودا چی دەکەن."

 

میدیای نزیک لە پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە) رایگەیاند، بڕیارە سبەینێ یەکشەممە، گەریلا هەنگاوێکی نوێی "مێژوویی" لە چوارچێوەی پرۆسەی ئاشتیدا بنێت. لە کاتێکدا چاوەڕوان دەکرێت لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانییدا وردەکارییەکان ئاشکرا بکرێن، سەرچاوەیەکی ئاگادار بە کوردسات نیوزی راگەیاند، هەنگاوەکە بریتییە لە گەڕانەوەی گروپێکی گەریلا لە باکوری کوردستانەوە بۆ باشوری کوردستان، نەک خۆڕادەستکردنەوەیان بە تورکیا.

بانگەوازەکەی ئۆجەلان و کۆنگرەی12

ئەم هەنگاوە نوێیە لەسەر بنەمای بانگەوازەکەی عەبدوڵڵا ئۆجەلان، رێبەری پەکەکە دێت، کە لە 27ی شوباتی 2025 داوای لە پەکەکە کرد کۆتایی بە خەباتی چەکداری بهێنێت و خۆی هەڵبوەشێنێتەوە. لەسەر بنەمای ئەو پەیامە، پەکەکە لە مانگی ئایاردا کۆنگرەی 12ی خۆی بەست و بڕیاریدا کۆتایی بە خەباتی چەکداری بهێنێت و لە رێگەی سیاسەتی دیموکراتییەوە درێژە بە تێکۆشان بدات.

رێوڕەسمی چەک سوتاندن لە ئەشکەوتی جاسەنە

وەک هەنگاوێکی کرداری بۆ پرۆسەی ئاشتی، رۆژی 11ی حوزەیرانی 2025، گروپێکی 30 کەسیی گەریلا بە سەرۆکایەتیی بەسێ هۆزات، هاوسەرۆکی کەجەکە، لە رێوڕەسمێکی سیمبولیدا لە ئەشکەوتی جاسەنەی سنووری پارێزگای سلێمانی، وەک نیشانەی نیازپاکی چەکەکانیان سوتاند و رایانگەیاند، لەمەودوا بە ڕێبازی سیاسیی دیموکراتی درێژە بە تێکۆشان دەدەن.

سەرچاوەیەکی تایبەت: گەریلاکان دەگەڕێنەوە، خۆیان رادەست ناکەن

سەرچاوەیەکی ئاگادار لەبارەی مەراسیمەکەی سبەینێی پەکەکەوە، زانیاریی تایبەتی بە کوردسات نیوز دا و رایگەیاند: "گروپێکی گەریلا لە باکوری کوردستانەوە بەرەوە باشوری کوردستان دەگەڕێنەوە."
هەمان سەرچاوە ئەو دەنگۆیانەی رەتکردەوە کە باس لە خۆڕادەستکردنی گەریلا دەکەن و جەختیکردەوە، هیچ گروپێکی گەریلا ناچنە تورکیا و خۆیان ڕادەست ناکەن.

 

عەباس عراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران، لە چاوپێکەوتنێکدا رایگەیاند، بۆمبی ئەتۆمیی راستەقینەی ئێران، چەکی ناوەکی نییە، بەڵکو ئەو توانایەیە کە بتوانن لەبەردەم زلهێزەکاندا بڵێن "نا". 
عراقچی جەختیکردەوە، گەلی ئێران ئامادەیە باجێکی قورس بدات، بەڵام شکۆ و سەربەخۆیی لەدەست نەدات.

وەزیری دەرەوەی ئێران لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ تۆڕی ئینتەرنێتیی "سەحرا" وتی: "ئێمە فەتوامان هەیە و بیروباوەڕی ئەمنیمان بە هیچ شێوەیەک چەکی ئەتۆمی لەخۆناگرێت. ئەوان دەیانپرسی 'بۆچی پیتاندن (یۆرانیۆم)تان دەوێت و ئەم هەموو تێچووە دەکەن؟' وەڵامی من ئەمە بوو کە ئێمە دەمانەوێت چونکە مافی خۆمانە و ئەوانی تر دەڵێن نابێت هەمانبێت."

عراقچی وتیشی: "بۆمبی ئەتۆمیی ئێران، توانای 'نا' وتنە لەبەردەم زلهێزەکاندا. ئەمە بابەتێکە کە لە کاتی شۆڕشەوە دەستی پێکردووە و بەردەوامە. نابێت ئەمە بە کەم سەیر بکرێت. گەلێک ئامادەیە باجی قورس بدات، بەڵام رێگە نادات کەرامەت و شەرەف و سەربەخۆییەکەی پێشێل بکرێت."

"سەربەخۆیی راستەقینە، بڕیاردانی سەربەخۆیە"

ناوبراو ئاماژەی بەوەشکرد، دروشمی "سەربەخۆیی، ئازادی، کۆماری ئیسلامی" یەکێک بوو لە دروشمە سەرەکییەکانی شۆڕش و وتی: "ئێران هەرگیز لە مێژووی خۆیدا داگیرنەکراوە، بەڵام خەڵک هاواری سەربەخۆیی دەکرد، چونکە پێیان وابوو سەربەخۆیی راستەقینە واتە توانای بڕیاردانی سەربەخۆ، بەبێ ئەوەی لەلایەن کەسانی ترەوە فەرمانت بەسەردا بکرێت."

مەحمود قەماتی، جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی سیاسیی حزبوڵای لوبنان رایگەیاند، بزوتنەوەکەیان چەکەکانیان رادەست ناکات و بە "هێز بۆ نیشتمان و سەروەریی لوبنان" وەسفی کرد. هاوکات، راپۆرتێکی رۆژنامەوانیی فەرەنسی ئاشکرای دەکات، حزبوڵا بە نهێنی خۆی رێکدەخاتەوە و سەرۆکوەزیرانی لوبنانیش جەخت لە کۆکردنەوەی چەک دەکاتەوە.

قەماتی وتی، "دوژمن رۆژانە دەستدرێژی دەکاتە سەرمان و هەموو فشارەکانی ئەمریکا و ئەوروپا کارمان تێناکات."
ئەو بەرپرسەی حزبوڵا ئاماژەی بە بڕیاری 1701ی نێودەوڵەتی کرد و وتی، "حزبوڵا پابەندی بڕیارەکە بووە، لە کاتێکدا ئیسرائیل پابەندی نەبووە، سەرەڕای ئەوەی ئەمریکا و فەرەنسا چاودێری رێککەوتنەکەیان دەکرد، کە نەیانتوانی راگرتنی کردەوە دوژمنکارییەکان بەسەر دوژمندا بسەپێنن."

"حزبوڵا بە نهێنی خۆی بەهێز دەکاتەوە"

پێشتر، راپۆرتێکی رۆژنامەی "لۆفیگارۆ"ی فەرەنسی ئاشکرای کردبوو کە حزبوڵا لە ئێستادا نزیکەی بە تەواوی لە ژێر زەویدا کاردەکات.
رۆژنامەکە ئاماژەی بەوەکردووە، حزبوڵا بە نهێنی کار بۆ دووبارە بنیاتنانەوەی کۆی سەرکردایەتی و هێزی سەربازیی خۆی دەکات، روونیشیکردووەتەوە کە دوای ساڵێک لە ئۆپەراسیۆنی پەیجەرەکانی ئیسرائیل، کارەکان بە نهێنییەکی تەواوەوە بەڕێوەدەچن بۆ رێکخستنەوەی ریزەکانیان.

لۆفیگارۆ دەڵێت، لە کاتێکدا حزبوڵا بە رواڵەت رەزامەندی لەسەر چەکدانان نیشان دەدات، بەڵام لە کرداردا لە پێگەکانی دیکەیدا پێچەوانەی ئەوە کار دەکات.

حکومەتی لوبنان لە مانگی ئابی رابردوودا بڕیاری چەکداماڵینی حزبوڵای دابوو. سوپای لوبنانیش پلانێکی پێنج قۆناغی بۆ کشانەوەی چەک دانابوو، لە هەنگاوێکدا کە پارتە لوبنانییەکە رەتیکردەوە و بڕیارەکەی بە "تاوان" وەسف کرد.

لە نوێترین لێدواندا، نەواف سەلام، سەرۆکوەزیرانی لوبنان جەختی کردەوە، "لوبنان پابەندە بە کۆتاییهێنان بە پرۆسەی کۆکردنەوەی چەک لە باشووری رووباری لیتانی پێش کۆتایی ئەمساڵ." لە بەرامبەردا داوایکرد، ئیسرائیل "ئەرک و پابەندبوونەکانی خۆی جێبەجێ بکات، بە کشانەوە لە خاکە داگیرکراوەکانی لوبنان و راگرتنی دەستدرێژییە بەردەوامەکانی."

 

ئیسرائیل کاتز وەزیری بەرگری ئیسرائیل لە گفتوگۆیەکدا لەگەڵ جێگری سەرۆکی ئەمریکا جەی دی ڤانس رایگەیاند،  تائێستاش نزیکەی 60%ی ئەو تونێلانەی کە  حەماس خاوەندارێتی دەکات لە غەززە لە ناونەچون و جەختیشیکردوەتەوە کە لە ناوبردنی تونێلەکان  گرنگترین کارە بیکەن.

ئەمڕۆ شەممە، کەناڵی 12ی ئیسرائیل بڵاویکردەوە، وەزیری بەرگری وڵاتەکە بە جێگری سەرۆکی ئەمریکای راگەیاندووە، "لەناوبردنی تونێلەکان گرنگترین ئەرکی هاوبەشە، بەپێی پلانی ترەمپ، دەبێت خۆمان ئامادەبکەین بۆ جێبەجێکردنی".

ئاماژەی بەوەشکرد، پێویستە تەرمی هەموو بارمتەکان بگەڕێندرێنەوە   و هەموو تونێلەکان لەناوببەین و حەماسیش  چەک بکرێت  و دڵنیابن لەوەی هیچ هێزێکی چەکدار لە غەززەدا نەبێت.

بەگوێرەی زانیارییەکانی کەناڵەکە،  ئەو تونێلانەی کە ماونەتەوە لە هەردوو دیوی هێڵی زەرددان جێگیرکراون، کە ئێستا لەلایەن سوپای داگیرکەری ئیسرائیلەوە کۆنترۆڵکراوە.

کەناڵەکە  ئەوەشیخستوەتەڕوو، چەکدارانی حەماس کە هەفتەی رابردوو دوو سەربازی ئیسرائیلیان لە ناوچەی رەفەح لە باشووری کەرتی غەززە کوشتووە، لە یەکێک لەو تونێلانەیان بۆ هێرشەکە بەکارهێناوە.

بەگوێرەی خەمڵاندن و زانیارییەکانی  دامەزراوە ئەمنییەکانی ئیسرائیل، تا ئێستا کەمتر لە 40%ی تونێلەکانی غەززە لەناوچوون.

بە مەبەستی کۆتاییهێنان بە گرژی و ئاڵۆزییەکانی نێوانیان لەسەر سنور، ئەمڕۆ شەممە وەفدی دانوستانکاری تاڵیبان و پاکستان لە ئەستمبوڵ، بە نێوەندگیری قەتەر و تورکیا دەستیان بە کۆبونەوە کرد.

میدیاکانی ئەفغانستان بڵاویانکردوەتەوە، وەفدەکەی تاڵیبان لە شەش کەس پێکدێن، بە سەرکردایەتی رەحمەتوڵڵا نەجیب بریکای وەزارەتی ناوخۆی تاڵیبان، وەفدەکەی پاکستانیش، لە دیپلۆماتکاران و ئەندامانی باڵای دەزگای هەواڵگری ئەو وڵاتە پێکدێن.

لە کۆبونەوەکەدا بڕیار لەسەر بەردەوامی دانوستان و پرسی ڕێگریکردن لە بەکارهێنانی خاکی ئەفغانستان دژ بە پاکستان، هەروەها ئاڵوگۆڕی زانیاری لەسەر چەکداران، رێزگرتنی یەکتر بۆ یەکپارچەیی خاک و ئاسمانی یەکتر و چەندین بابەتی دیکەی پەیوەندیدار گفتوگۆیان لەسەر دەکرێت.

دانوستانەکانی ئیستەنبوڵ دوای کۆبوونەوەی وەزیرانی بەرگری تاڵیبان و پاکستان لە قەتەر دێت، کە بووە هۆی رێککەوتنی ئاگربەست.

ئەمە لە کاتێكدایە، بەهۆی پێکدادانی نێوان هەردوو وڵاتەکەوە لە دوو هەفتەی رابردودا زیاتر لە 100 کەس کوژران و  بە دەیان کەسی دیکەش برینداربوون و بە قورسترین پێکدادانی نێوای ئەفغانستان و پاکستان دادەنرێت لەدوای هاتنەوە سەر دەسەڵاتی تاڵیبان لە ساڵی 2021وە.

رەزا تەلایی نیک وتەبێژی وەزارەتی بەرگری ئێران هەڕەشەی لە ئیسرائیل کردوە و رایگەیاند؛ ئەگەر بیر لە ‌هێرشکردن بکەنەوە خراپتریان بەسەر دێنن، دەشڵێت؛ بە گوێرەی قەبارەی زیانەکانیان بێت پێناچێت جارێکی دیکە بوێریان هەبێت و  ‌هێرشبکەنە سەر ئێران.

ئەمڕۆ شەممە، وتەبێژی وەزارەتی بەرگری ئێران رایگەیاند، ئەگەر دوژمن ئارەزووی هەڕەشەیەکی دیکە بکات، بە دڵنیاییەوە  لە شەڕی 12 رۆژە خراپتریان پێدێت.

ناوبراو ئاماژەی بەوەشکردووە، توانای چەک و ئۆپەراسیۆن و پشتیوانی هێزە چەکدارەکانیان بە بەراورد بە پێش شەڕی 12 رۆژەیان لەگەڵ ئیسرائیل زۆر زیادی کردوە و  بە پێجەوانە توانی دوژمن کەمی کردوە.

وتەبێژەکەی وەزارەتی بەرگری ئێران، ئەوەشیخستوەتەڕوو، بە لەبەرچاوگرتنی ئەو شکست و زەربە قورسەی لە شەڕی 12 رۆژەدا تووشی ئیسرائیل بوو، پێناچێت جارێکی دیکە بوێری ئەوەیان هەبێت  بیربکەنەوە لە هێرشکردنە سەر ئێران.

 

رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئەمڕۆ لەسەر دوڕیانێکی چارەنووسساز وەستاوە کە پەیوەستە بە داهاتووی غەززە و حەماس، و هاوکات هاوسەنگیی هێزە ئیقلیمییەکان لە ناوچەیەکی فراوانتردا. لەنێو هەموو ئەمانەشدا، ئەو پرسیارەی کە هەمیشە دەکرێت ئەوەیە، ئایا هێزەکانی تورکیا لە غەززە وەک خۆیان دەڵێن، "بۆ پاراستنی ئاگربەست" بڵاودەکرێنەوە؟

تورکیا کارتی بەهێزی بەدەستەوەیە، بەڵام ناتانیاهۆش دەستەوەستان دانەنیشتووە و لەژێر فشاری حکومەتەکەیدایە بۆ وەستانەوە دژ بە ئامادەیی تورکیا.

کەواتە چی رودەدات؟

مارکۆ رۆبیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا، رایگەیاند کە بەشداریی تورکیا و دەسەڵاتی فەڵەستینی لە غەززە لە چوارچێوەی پلانی ئاگربەستی پشتگیریکراو لەلایەن ئەمریکاوە هێشتا یەکلایی نەکراوەتەوە و جەختی کردەوە کە "پێویستە ئیسرائیل بەو وڵاتانە ئاسوودە بێت" کە هێزەکانیان لە کەرتی غەززە جێگیر دەکەن.

ئەم لێدوانانەی رۆبیۆ لە کاتێکدایە کە حکومەتی ئیسرائیل بەردەوام بیرۆکەی رۆڵگێڕانی دەسەڵاتی فەڵەستینی و بزوتنەوەی حەماسی لە غەززەی دوای شەڕ رەتکردووەتەوە، هاوکات پەیوەندییەکانی لەگەڵ تورکیا لە ماوەی شەڕەکەدا بە تەواوی پاشەکشەی کردووە.

"پێکهاتەی هێزەکە هێشتا دیاری نەکراوە"

رۆبیۆ لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانیدا لە سەنتەری هەماهەنگیی مەدەنی-سەربازیی ئەمریکا، لە وەڵامی پرسیارێکدا سەبارەت بەوەی ئایا هێزی تورکیا لە چوارچێوەی "هێزی سەقامگیریی نێودەوڵەتی" لە غەززە بڵاودەکرێتەوە، وتی: "ئێمە هێشتا ئەو هێزەمان پێک نەهێناوە، بۆیە کارکردن لەسەری بەردەوامە."

وتیشی: "بە دڵنیاییەوە، کاتێک ئەم هێزە پێکدەهێنرێت، دەبێت لەو وڵاتانە پێکبێت کە ئیسرائیلیش پێیان ئاسوودەیە... زۆر وڵات هەن کە خواستی خۆیان نیشانداوە، بەڵام لە ئێستادا ناتوانم ناویان بهێنم."

هاوکات جێگەی ئاماژەیە؛ دوو گرووپ لە وڵاتان هەن کە ئیسرائیل گڵۆپی سەوزی بۆ هەڵکردوون:

• یەکەمیان: ئەو وڵاتانەی کە ناتانیاهۆ لە دوای ٧ی تشرینی یەکەمەوە توانیویەتی پەیوەندییەکانی لەگەڵیاندا بهێڵێتەوە، وەک ئیمارات و میسر.

• دووەمیان: ئەو وڵاتانەی کە مەرجیان ئەوەیە زۆرینەی سەربازەکان موسڵمان بن. بەڵام ئیسرائیل وڵاتانی دەرەوەی ناوچەکەی دەوێت، و لەم چوارچێوەیەدا ئەندەنوسیا، پاکستان و ئازەربایجان دەردەکەون. تورکیاش ناکەوێتە خانەی هیچ کام لەم دوو پۆلێنەوە.

چۆن پرسی ئامادەیی تورکیا لە غەززە بووە یەکێک لە بابەت و ئەگەرە سەرەکییەکان؟

کاتێک چوار سەرکردە، و لە ناویاندا ئەردۆغان، لە 13ـی تشرینی یەکەم لە میسر راگەیەندراوی نیازپاکیی ئاشتییان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئیمزا کرد، چەندین پرسیار لە ئارادا بوون. رابردووی جووڵەکانی ئیسرائیل و حەماس، ئەگەری پێشێلکردنی ئاگربەست، و ئەو کەلێنانەی لە رێککەوتنە پێشنیازکراوەکەدا هەبوون، هەمووی پرسیاری گرنگ بوون.

بەڵام هەر خودی ئیمزاکردنی ئەو راگەیەندراوە بە ئامادەیی ئەردۆغان، پێگەی تورکیای لە پرسی غەززەدا لە لایەنگرییەوە گۆڕی بۆ لایەنێکی گەرەنتیکەری رێککەوتنی وەستانی جەنگ و لە بەرامبەردا چاوەڕوانی و ئەگەری بڵاوەپێکردنی سەربازانی تورک لە غەززە ورووژا.

ڤانس، جێگری سەرۆکی ئەمریکا، کە سەردانی تەلئەبیبی کردبوو بۆ رێگریکردن لە هەوڵەکانی ئیسرائیل بۆ پێشێلکردنی ئاگربەست، خشتە کاتییەکەی رێککەوتنەکەی بەم شێوەیە دیاریکرد: رادەستکردنی چەکەکانی حەماس، بڵاوەپێکردنی هێزە نێودەوڵەتییەکان بۆ سەقامگیرکردنی غەززە، و پێکهێنانی ئیدارەیەکی جێگرەوە.

"نابێت هیچ لایەنێک ڤیتۆی لەسەر بێت"

لەبارەی ئەو راپۆرتانەی کە باس لەوە دەکەن ئیسرائیل بە ئەمریکای وتووە بوونی هێزی تورکیا لە غەززە "هێڵی سوورە"، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا وتی: "نامەوێت بچمە ناو وردەکاریی ئەوەی کێ ڤیتۆ کراوە و کێ ڕێگەی پێنادرێت. بەڵام ئاشکرایە، هەر ئەندامێکی ئەم هێزە دەبێت کەسێک بێت کە توانایی و ئیرادەی هەبێت، هەروەها کەسێک بێت کە هەموو لایەنێک، بە ئیسرائیلیشەوە، پێی ئاسوودە بن."

سەبارەت بە رۆڵی دەسەڵاتی فەڵەستینی لە حوکمڕانیی کەرتی غەززەی دوای شەڕ، رۆبیۆ وتی: "ئێمە نیگەرانییەکانی خۆمان سەبارەت بە دۆخی ئێستای دەسەڵاتی فەڵەستینی دەربڕیوە. بێگومان پێویستی بە چاکسازی هەیە سەبارەت بەوەی چ ڕۆڵێک لە داهاتووی غەززەدا دەگێڕێت. ئەوە هێشتا دیاری نەکراوە، ئەگەر هەر ڕۆڵێکیشی هەبێت. ئێمە نازانین."

هەروەها دووپاتیکردەوە: "غەززە ناتوانێت شوێنێک بێت لەلایەن هەر لایەنێکەوە بەڕێوەببرێت کە بیەوێت وەک ناوەندێک بۆ هێرشکردنە سەر ئیسرائیل بەکاری بهێنێت. ئەگەر وابێت، ئەوا شەڕێکی تر رودەدات... هەرگیز ئاشتی نایەتە ئاراوە ئەگەر ناوچەیەک وەک پێشوو بۆ هەڕەشەکردن لە ئاسایشی ئیسرائیل بەکاربهێنرێت. هەموو لایەنێک لەمە تێدەگات، هەموو ئەوانەی ئەم رێککەوتنەیان واژۆ کردووە لەمە تێدەگەن."

شیکاری و دەرەنجام:

لێرەدا، ململانێیەکە لەسەر ئاستی لێدوان و فشارە دیپلۆماسییەکان دەرکەوتووە و بووەتە "جەنگی گێڕانەوەکان". لە کاتێکدا میدیای ئیسرائیلی وەک "يسرائيل هيوم" باس لەوە دەکات کە کارەکە تەواو بووە و ئەمریکا "ڤیتۆ"کەی ئیسرائیلی لە دژی تورکیا قبووڵ کردووە، سەرچاوەکانی وەزارەتی بەرگریی تورکیا پێچەوانەکەی دەڵێن و جەخت لەوە دەکەنەوە کە سوپاکەیان "ئامادەکاریی تەواوی کردووە" بۆ رۆڵگێڕان لە غەززە و پشتیوانیی ئەمریکاشیان هەیە.

دژایەتییە توندەکەی ئیسرائیل تەنها پەیوەست نییە بە هەڵوێستە توندەکانی ئەردۆغانەوە، بەڵکو رەهەندێکی ستراتیژیی قووڵی هەیە:

• یەکەم: بوونی هێزێکی وەک تورکیا لە غەززە، کە خۆی بە پارێزەری فەڵەستینییەکان دەزانێت، پلانی ئیسرائیل بۆ کۆنترۆڵکردنی تەواوەتیی داهاتووی غەززە ئاڵۆز دەکات.

• دووەم: ئیسرائیل ترسی لەوە هەیە کە بوونی سەربازیی تورکیا ببێتە هاندەرێک بۆ بەهێزبوونەوەی بزوتنەوەی حەماس و زیندووهێشتنەوەی چارەسەری دوو دەوڵەتی، کە حکومەتی ئێستای ناتانیاهۆ بە توندی دژی دەوەستێتەوە.

• سێهەم: بوونی تورکیا لەم هاوکێشەیەدا، باڵادەستیی ئیقلیمیی ئیسرائیل دەخاتە ژێر پرسیارەوە و رکابەرێکی بەهێزی لە تەنیشت سنوورەکانییەوە بۆ دروست دەکات کە دۆستی دوژمنەکەی دەکات. 

لە کۆتاییدا، پرسی بوون یان نەبوونی تورکیا لە غەززە، بووەتە تاقیکردنەوەیەکی راستەقینە بۆ هاوسەنگیی هێز لەرۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێدا. ئایا "هێڵە سوورەکەی" ئیسرائیل هێندە بەهێزە کە بتوانێت ئەندامێکی گرنگی ناتۆ لە هاوکێشەکە دووربخاتەوە؟ یان پێگەی تورکیا وەک "وڵاتی گەرەنتیکار" و پەیوەندییە ستراتیژییەکانی لەگەڵ واشنتۆن، قسەی کۆتایی دەکات؟ وەڵامی ئەم پرسیارە، تەنها چارەنووسی هێزە نێودەوڵەتییەکە دیاری ناکات، بەڵکو نەخشەی داهاتووی کاریگەریی وڵاتان لە ناوچەکەدا دەکێشێت و رەنگە ئەگەرێکیش بێت بۆ ئەوەی بزانین، حەماس دەگاتە کوێ.