جیهان
وەزارەتی گەنجینەی ئەمریكا سزادانی تۆڕێكی نێودەوڵەتیی راگەیاند كە هاوكاریی سوپای پاسدارانی ئێرانی كردووە لە دابینكردنی چەكدا.
نوسینگەی كۆنترۆڵكردنی داراییە بیانییەكانی سەر بە وەزارەتی گەنجینەی ئەمریكا، چەند دەزگایەكی نوێی خستە لیستی سزاكانەوە كە بەشدارن لە تۆڕێكی نێودەوڵەتی بۆ كڕین و دابینكردنی چەك بۆ سوپای پاسدارانی ئێران.
وەزارەتی گەنجینەی جەختی كردەوە، ئەو رێكارانە دوای هێرشەكانی ئەم دواییەی ئێران دێت بۆ سەر كەشتییە بازرگانییەكان لە گەروی هورمزدا.
لای خۆشیەوە، سكۆت بێسێنت، وەزیری گەنجینەی ئەمریكا رایگەیاند، دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا زۆر روون بووە لەوەی كە دەبێت ئێران لە چەكی ئەتۆمی دابماڵێت.
ئاماژەی بەوەش كرد، وەزارەتەكەی بەردەوام دەبێت لە بە ئامانجگرتن و پەكخستنی ئەو تۆڕە نایاساییانەی كە پارە بۆ بەرنامە چەكدارییەكان و ئامێری جەنگیی ئێران دابین دەكەن.
حكومەتی بەریتانیا سزای توند بەسەر ئەو خاوەنكار و كۆمپانیایانەدا دەسەپێنێت كە كۆچبەرانی نایاسایی دادەمەزرێنن، بەتایبەت لە كەرتی بیناسازی و گەیاندنی خێرا.
لە سەرەتای تشرینی یەكەمی ئەمساڵەوە حكومەتی بەریتانیا سەرپێچیكارانی یاسای كار روبەڕوی لێپرسینەوەی توند دەكاتەوە، بەپێی یاسا نوێیەكە، هەر خاوەنكارێك لە كەرتی بیناسازی و كارە كاتییەكان وەك گەیاندنی خۆراك، كرێكاری بێ مۆڵەت دابمەزرێنێت، بە بڕی 60 هەزار پاوەند بۆ هەر كرێكارێك سزا دەدرێت، یان سزای پێنج ساڵ زیندانیكردنی بەسەردا دەسەپێندرێت، ئەم رێكارە بۆ یەكەمجارە كۆمپانیاكانی گەیاندنی خۆراك و گواستنەوە دەگرێتەوە.
ئامارە رەسمییەكانی حكومەتی بەریتانیا ئەوەشیان ئاشكرا كردووە، لە ساڵی 2025دا دەستگیركردنی كۆچبەرانی نایاسایی لە كەرتی بیناسازیدا بە رێژەی 256٪ و لە كەرتی گەیاندندا بە رێژەی 217٪ زیادی كردووە، ئەوەش هۆكاری سەرەكیی توندكردنەوەی یاساكانە لەو سێكتەرانەدا.
ئۆفیسی نەتەوە یەکگرتووەکان رایگەیاند کە ئەگەری هەیە زیاتر لە 500 کەس بەهۆی نقومبوونی دوو کەشتییەوە لە نزیک کەناراوەکانی بۆرما (میانمار) گیانیان لەدەستدابێت، کە لە کۆتاییەکانی مانگی حوزەیرانی ڕابردووەوە بەڕێکەوتبوون.
رێکخراوی نێودەوڵەتی کۆچ (IOM) و کۆمیساری باڵای پەنابەرانی سەر بە نەتەوە یەکگرتووەکان (UNHCR) لە راگەیەندراوێکی هاوبەشدا نیگەرانی قووڵی خۆیان لەو روداوە دەربڕی و ئاماژەیان بەوە کرد، کە زۆربەی سەرنشینانی ئەو دوو کەشتییە لە کەمینەی موسڵمانی رۆهینگانن، کە بەشێکیان لە بەنگلادیشەوە هاتوون و بەشێکیشیان لە ویلایەتی راخینی بۆرماوە بەڕێکەوتبوون.
بەپێی زانیارییە سەرەتاییەکان، یەکێک لە کەشتییەکان کە نزیکەی 250 کەسی هەڵگرتبوو پاش ماوەیەکی کەم لە بەڕێکەوتنی پەیوەندی پچڕاوە و کەشتی دووەمیش کە نزیکەی 280 کەسی تێدابووە لە 8ی تەمموزدا لە نزیک کەناراوەکانی ئەیارواسی نقوم بووە؛ نەتەوە یەکگرتووەکانیش هۆشداریدەدات، کە ئەگەر ئەم زانیارییانە پشتڕاست بکرێنەوە، ئەم کارەساتە قەبارەی زیانە مرۆییەکانی ئەمساڵ زۆر زیاتر دەکات.
پێگەی هەواڵی ئەکسیۆسی ئەمریکی بڵاویکردووەتەوە، ترەمپ بەمەبەستی داڕشتنی پلانێکی نوێ و چڕترکردنەوەی هێرشەکانیان بۆسەر ئێران، لەگەڵ تیمی باڵای ئاسایشی نیشتمانی کۆبووەوە.
دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا لەگەڵ تیمی باڵای ئاسایشی نیشتمانیی ئەمریکا، جەی دی ڤانس جێگری سەرۆک، مارکۆ روبیۆ وەزیری دەرەوە و پیت هێگسێت وەزیری جەنگی ئەمریکا کۆبووەوەتەوە و پێی راگەیاندوون: ئەگەر ئێران نەیەتەوە سەر مێزی گفتوگۆ، هێرشەکانیان دەبەنە قۆناغی وێرانکردنی ئەو وڵاتە.
ئەکسیۆس ئاماژەی بەوەشداوە، ئێران بە هێرشکردنە سەر بنکەکانی ئەمریکا لە ئوردن، کوێت و بەحرەین وەڵامی گەمارۆکانی ئەمریکای بۆسەر گەروی هورمز، داوەتەوە.
یەکێکی دیکەش لە تەوەرە گرنگەکانی کۆبوونەوەی کابینەکەی ترەمپ، چاودێریکردنی چالاکییە گوماناوییەکانی ئێران بووە لە ناوچەی (Pickaxe-Mountain) کە وەک بنکەیەکی ئەتۆمیی قووڵی ژێر زەوی دەبینرێت.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لە کاتی پێشوازیکردنی لە عەلی فالح زەیدی، سەرۆک وەزیرانی عیراق لە کۆشکی سپی رایگەیاند کە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کار دەکات بۆ ئەنجامدانی چەندین گرێبەستی جۆراوجۆر لەگەڵ عیراقدا و ئاماژەی بەوە کرد کە ئاراستەیەکی روون هەیە بۆ دروستکردنی هاوبەشییەکی بەهێز لە کەرتی نەوتدا لە نێوان هەردوو وڵات کە لە داهاتوویەکی نزیکدا بە رەسمی رادەگەیەنرێت.
ترەمپ جەختی کردەوە کە کۆمپانیا نەوتییە ئەمریکییەکان بە ئاستێکی بێپێشینە دەچنە ناو بازاڕی عیراقەوە، هاوکات ئاشکرای کرد کە واشنتۆن و پێویست نابینێت هێزە سەربازییەکانی ئەمریکا لە ناو خاکی عیراقدا بمێننەوە و بەردەوام بن.
سەبارەت بە دۆخی ناوچەکە، سەرۆکی ئەمریکا تیشکی خستە سەر رۆڵی تاران و رایگەیاند کە ئێران بووەتە بارگرانییەکی گەورە بەسەر شانی عیراق و تەواوی ناوچەکەوە، بەڵام هاوکات ئاماژەی بەوە دا کە دەرفەتێکی بە ئێران بەخشیوە بۆ ئەوەی بگەنە رێککەوتن.
ترەمپ باسی لە کێشەکانی دەریایی و گەروی هورمز کرد و روونیکردەوە کە ئەمریکا کار بۆ پاراستنی گەرووەکە دەکات و دوای ئەنجامدانی پەیوەندی لەگەڵ وڵاتانی ناوچەکە، بڕیاری پاشەکشەکردنی داوە لەسەر پرسی سەپاندنی باج لەسەر تێپەڕبوونی کەشتییەکان لە گەروەکەدا، ئەمەش لە بەرانبەر پابەندبوونی ئەو وڵاتانە بە ئەنجامدانی وەبەرهێنانی هاوبەش.
لە کۆتاییدا جەختی کردەوە کە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پێشوازی لە وەبەرهێنانەکان دەکات لە بەرانبەر دابینکردنی پاراستنی تەواو بۆ رێڕەوە ئاوییە ستراتیژییەکانی جیهان.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لە کۆشکی سپی پێشوازی لە عەلی فالح زەیدی، سەرۆک وەزیرانی عیراق کرد و جەختی لە پەیوەندییە بەهێزەکانی نێوان هەردوو وڵات کردەوە.
ترەمپ لە کاتی پێشوازیکردنی لە سەرۆک وەزیرانی عیراق رایگەیاند: عیراقمان خۆش دەوێت، هاوکات متمانەی خۆی بە سەرکردایەتییەکەی نیشان دا و وتی: زەیدی بە باشترین شێوە نوێنەرایەتی وڵاتەکەی دەکات.
ئەم دیدارە لوتکەیە ئەمڕۆ سێشەممە لە کۆشکی سپی بەڕێوەچوو، دوای ئەوەی عەلی فالح زەیدی، سەرۆک وەزیرانی عیراق دوێنێ دووشەممە لەسەرۆکایەتی شاندێکی باڵای حکومیدا گەیشتە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.
ئەمە یەکەمین سەردانی دەرەکیی رەسمی زەیدییە بۆ دەرەوەی وڵات لە دوای پێکهێنانی کابینەی نوێی حکومەتی عیراق.
بەهۆی کاریگەرییەکانی ئەو شەپۆلە گەرما توندەی لە کۆتایی مانگی حوزەیرانی رابردوودا وڵاتەکەی گرتەوە، ژمارەی گیانلەدەستدان لە ئەڵمانیا بە شێوەیەکی چاوەڕوان نەکراو رووی لە بەرزبوونەوە کردووە.
بەپێی ئامارە سەرەتاییەکانی نوسینگەی فیدراڵیی ئامار لە ئەڵمانیا، لە ماوەی تەنها یەک هەفتەدا لە 22 تا 28ی حوزەیران نزیکەی 23 هەزار و 900 حاڵەتی گیانلەدەستدان تۆمارکراون.
بەپێی ئامارەکە، ئەم ژمارەیە بە ڕێژەی 32٪ (نزیکەی یەک لەسەر سێ) زیاترە لە تێکڕای رێژەی گیانلەدەستدان لە هەمان ماوەی چوار ساڵی رابردوودا.
ئاماژە بەوەشکراوە، بەراورد بە دوو هەفتە پێش ئەو رۆژە، ژمارەی گیانلەدەستدان بە نزیکەی حەوت هەزار و 100 حاڵەت زیادی کردووە.
نوسینگەی ئامار جەختی کردووەتەوە، بەرزبوونەوەی پلەکانی گەرما لە مانگەکانی هاویندا راستەوخۆ بارگرانییەکی تەندروستیی گەورە لەسەر مرۆڤ دروست دەکات و دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی بەرچاوی ژمارەی گیانلەدەستدان.
ئامارەکانی نوسینگەی فیدراڵیی ئاماژە بەوەدەکەن، کۆی گشتیی گیانلەدەستدان لە چارەکی دووەمی ئەمساڵدا گەیشتووەتە 243 هەزار و 600 حاڵەت.
ئەم رێژەیەش لە مانگی نیساندا بە رێژەی 5٪ و لە مانگی ئایاردا بە رێژەی 2٪ کەمتر بووە بەراورد بە تێکڕای ساڵانی رابردوو، بەڵام لەگەڵ دەستپێکردنی شەپۆلی گەرماکە لە مانگی حوزەیراندا، رێژەی گیانلەدەستدان بە یەکجارەکی 9٪ بەرزبووەتەوە.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، داوای قەرەبووی دارایی لە شەش وڵات دەکات لە بەرانبەر ئەوەی پێی دەڵێت پاراستنیان لە هەڕەشەکانی ئێران و پاسەوانیکردنی گەروی هورمز.
ترەمپ لە وەڵامی پرسیارێکدا سەبارەت بەوەی کێ بە دیاریکراوی قەرەبووی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دەکاتەوە، دوای ئەوەی ئاماژەی بەوە کردبوو: ئەمریکا کرێ لە بەرانبەر پاراستنی گەروی هورمز وەردەگرێت، پەیامەکەی بە شێوەیەکی راستەوخۆ ئاراستەی پایتەختەکانی کەنداوی عەرەبی کرد و وتی: بۆ نموونە، سعودیە، ئیمارات، قەتەر، بەحرێن، کوێت و ئیسرائیل.
ترەمپ وتیشی: ئێمە پارەیەکی زۆر بۆ ئەم وڵاتە دەوڵەمەندانە خەرج دەکەین، بۆیە لە بەرا نبەر ئەو پاراستنەدا قەرەبوو لەو وڵاتانە وەردەگرین کە یارمەتی پاراستنیان دەدەین. سەیری ئەم پێنج وڵاتە بکەن؛ ئەم ناوچەیە بە بەشێکی زۆر دەوڵەمەندی جیهان دادەنرێت.
ترەمپ لە قسەکانیدا تیشکی خستە سەر لایەنی سەربازی و ستراتیژی، بەوەی کە: ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پارەکانی لە بەرانبەر پاسەوانیکردنی گەروی هورمزدا دەستدەکەوێت، کە پێش دەستدرێژییەکانی ئەمریکا و سەهیۆنیزم بۆ سەر ئێران، لە بنەڕەتدا کراوە و ئارام بووە.
کاتێک لەلایەن یەکێک لە دەزگاکانی راگەیاندنەوە پرسیاری لێکرا سەبارەت بەو لایەنەی کە بە دیاریکراوی تێچووی ئەم کارە بە ویلایەتە یەکگرتووەکان دەدات، بە تایبەت دوای جەختکردنەوەی لەسەر ئەوەی کە ئەمریکا باجی پاراستن وەردەگرێت، ترەمپ میکانیزمی پارەدانەکەی دەستنیشان نەکرد، بەڵام بە هێنانەوەی ناوی ئەو پێنج وڵاتەی ناوچەکە دەرگاکەی بە کراوەیی هێشتەوە.
پێشتریش ترەمپ رایگەیاندبوو: ئەگەری زۆرە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کۆنترۆڵی گەروی هورمز بکات، و پێویستە قەرەبوو بکرێتەوە لە بەرانبەر بەڕێوەبردنی ئەم رێڕەوە ئاوییە گرنگەدا.
مۆبایلە زیرەکەکان دەبنە سیخوڕ بەسەر خاوەنەکانیانەوە؛ ئێران کەمپینێکی بەرفراوان بۆ چاودێریکردنی سوپای ئەمریکا لە ناوچەکە دەستپێدەکات و سێنتکۆمیش لە مەترسیی دزەکردنی زانیاریی سەربازەکانی هۆشداریدەدات.
لە سێبەر و چوارچێوەی گرژی و پێكدادانە سەربازییەکانی نێوان واشنتۆن و تاران، چەند راپۆرتێکی میدیایی ئاشکرایان کردووە، کێبڕکێ و ململانێی دیجیتاڵی نێوان هەردوو وڵات گەیشتووەتە ئاستێکی نوێ، بە شێوەیەک ئێران کەمپینێکی رێکخراوی بۆ چاودێریکردن و شوێنپێهەڵگرتنی مۆبایلی ئەو سەربازە ئەمریکییانە دەستپێکردووە کە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا جێگیرکراون.
رۆژنامەی "فاینانشاڵ تایمز"ی بەریتانی بڵاویکردەوە، ئێران سود لەو داتا و زانیارییە جوگرافیانە وەردەگرێت کە لەلایەن ئەپڵیکەیشنە بازرگانییەکان و تۆڕەکانی ریکلامی دیجیتاڵییەوە کۆدەکرێنەوە، ئەمەش بە مەبەستی چاودێریکردنی وردی جوڵە و شوێنی مانەوەی هێزەکانی ئەمریکا.
چاودێری بەبێ پێویستی بە هاککردن
بەپێی راپۆرتەکە، ئەم جۆرە سیخوڕی و چاودێریکردنە پێویستی بە هاککردنی راستەوخۆی سیستمە سەربازییە پارێزراوەکانی ئەمریکا نییە، بەڵکو تەنها پشت بە کۆکردنەوەی زانیاریی ئاسایی ئەو ئەپ و خزمەتگوزارییە دیجیتاڵییانە دەبەستێت کە سەربازەکان رۆژانە لەسەر مۆبایلە تایبەتەکانیان بەکاریان دەهێنن، ئەمەش یارمەتی تاران دەدات وێنەیەکی روون و دروستی لەسەر شێوازی ژیانی رۆژانە، رێڕەوی هاتوچۆ و شوێنی کۆبوونەوەی هێزە ئەمریکییەکان دەستبکەوێت.
ئەم پەرەسەندنە ترس و دڵەڕاوکێی زۆری لای لایەنە ئەمنییەکان دروستکردووە سەبارەت بە بەکارهێنانی داتا بازرگانییەکان بۆ مەرامی هەواڵگری و سەربازی.
هۆشدارییەکانی سێنتکۆم
لەلای خۆشیەوە فەرماندەیی ناوەندیی هێزەکانی ئەمریکا 'سێنتکۆم' پێشتر هۆشداریی دابوو لە ئەگەری بەکارهێنانی داتای ئەپڵیکەیشنە بازرگانییەکان لەلایەن نەیارەکانیانەوە بۆ چاودێریکردن یان بەئامانجگرتنی هێزەکانیان لە ناوچەکانی ململانێدا، بە تایبەت لە کەنداو و گەروی هورمز کە گرژییەکان تێیدا لە لوتکەدان.
تائێستا لایەنە رەسمییەکانی ئێران هیچ لێدوانێکیان لەسەر ئەم راپۆرتە نەداوە، هاوکات وەزارەتی جەنگی ئەمریکاش 'پنتاگۆن' هیچ زانیارییەکی زیاتری لەسەر قەبارەی ئەم کەمپینە سیخوڕییە و کاریگەرییەکانی لەسەر ئۆپراسیۆنە سەربازییەکانی ئاشکرا نەکردووە.
ئەم روداوە تیشک دەخاتە سەر ئاستەنگە ئەمنییە نوێیەکانی بەردەم سوپا مۆدێرنەکان لە سەردەمی جەنگی دیجیتاڵیدا، کە تێیدا مۆبایلە زیرەکەکان و ئەپڵیکەیشنە مەدەنییەکان بوونەتە مەترسییەکی گەورەی ئەمنی بۆ سەر ژیانی سەربازان.
کەمپینی هێرشی (SS7 Pings) چییە؟
بەپێی ئەو داتایانەی کە لەلایەن پڕۆژەی توێژینەوەی 'Mobile Surveillance Monitor' ـەوە دراونەتە فاینانشاڵ تایمز، تۆڕەکانی مۆبایلی ناوچەکە تووبەڕووی شەپۆلێکی بەرفراوان لە ناردنی داواکاریی گوماناوی بوونەتەوە کە پێی دەوترێت "SS7 pings".
پڕۆتۆکۆلی SS7 سیستمێکی کۆنە لە تۆڕەکانی پەیوەندیدا کە رێگە دەدات بە دیاریکردنی شوێنی نزیکەیی ئەو مۆبایلانەی کە هێڵی "رۆمینگ" (Roaming) بەکاردەهێنن کاتێک لە دەرەوەی وڵاتی خۆیانن.
چاودێرانی ئەمنی توانیویانە شوێنپێی ئەم داواکارییە سیخوڕییانە هەڵبگرن و بەشێکیان بەستراونەتەوە بە "کۆمپانیایەکی مۆبایلی ئێرانییەوە"، ئەمەش وەک پەنجەمۆرێک وایە کە بیسەلمێنێت هێرشەکە لەلایەن ئێرانەوە کراوە.
یاسادانەران و کۆنگرێس هۆشداریدەدەن
ئەم بابەتە بووەتە هۆی نیگەرانییەکی توند لە کۆنگرێسی ئەمریکا. سیناتۆری دیموکراتەکان "رۆن وایدن" (Ron Wyden)، کە مێژوویەکی دوورودرێژی هەیە لە هۆشداریدان لەسەر مەترسییەکانی کڕینی داتای بازرگانی لەلایەن وڵاتانی ترەوە، بە رۆژنامەکەی راگەیاندووە :ئەمە یەکەمجارە لە جەنگێکی راستەقینەدا نەیارەکانی ئەمریکا داتای بازرگانیی شوێنپێهەڵگرتن بەکاربهێنن بۆ بەئامانجگرتنی راستەوخۆی هێزەکانمان."
ئەمە یەکەمجار نییە کە تەکنەلۆجیای مەدەنی دەبێتە مەترسی بۆ سەر هێزەکانی ئەمریکا، لە ساڵی 2018دا، دوای ئەوەی ئەپڵیکەیشنی وەرزشیی ناسراوی "Strava" نەخشەیەکی بڵاوکردەوە کە تێیدا شوێنی راکردن و راهێنانی بەکارهێنەرانی دیاری دەکرد، بەهۆیەوە شوێنی ورد و نەخشەی ناوخۆیی چەندین بنکەی سەربازیی نهێنیی ئەمریکا لە سوریا و ئەفغانستان بۆ رای گشتی ئاشکرا بوو، لەو کاتەوە، وەزارەتی جەنگی ئەمریکا بەکارهێنانی سەعاتی زیرەک و جی پی ئێسی لە زۆربەی ناوچە هەستیارەکاندا قەدەغە کردووە، بەڵام دۆسیەی مۆبایلە شەخسییەکان هێشتا وەک گەورەترین درزی ئەمنی ماوەتەوە.
ئەمریکا شەپۆلێکی نوێی هێرشە ئاسمانییەکانی بۆ سەر چەندین ئامانجی سەربازی لە ئێران راگەیاند.
سوپای ئەمریکا بە رەسمی رایگەیاند، هێزەکانیان شەپۆلێکی نوێی هێرشە ئاسمانییان بۆ سەر چەندین بنکە و ئامانجی سەربازی لە ناوخۆی ئێران بە سەرکەوتوویی کۆتایی پێهێناوە.
فەرماندەیی ناوەندیی هێزەکانی ئەمریکا 'سێنتکۆم' بەیانیی ئەمڕۆ سێشەممە لە راگەیەنراوێکدا لە هەژماری رەسمی خۆی لە تۆڕی کۆمەڵایەتیی "ئێکس" بڵاویکردەوە: "لە ئۆپراسیۆنێکی تایبەتدا کە پێنج سەعاتی خایاندووە، هێزەکانی ئەمریکا توانیویانە چەندین ئامانجی سەربازی لە ناوچە جیاجیاکانی ئێران بە وردی بپێکن."
بەپێی راگەیەنراوەکەی سێنتکۆم، ئەو ناوچە و شارانەی کە کراونەتە ئامانج بریتین لە، بوشەهر، چابەهار، جاسک، کۆنارەک، دورگەی ئەبو موسا و بەندەر عەباس.
سێنتکۆم ئەوەشی خستەڕوو، ئامانجی سەرەکیی ئەم هێرشانە، بۆ "بەردەوامبوون لە لاوازکردن و تێکشکاندنی تواناکانی تارانە لە هێرشکردنە سەر کەشتییە بازرگانییەکان لە ئاوەکانی ناوچەکەدا."
فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریكا 'سێنتكۆم' بۆ یەكەمین جار چەكێكی نوێ لە هێرشەكانی سەر ئێران بەكاردەهێنێت.
سێنتكۆم ئاشكرایكردووە، هێرشێكی چڕیان كردووەتە سەر دامەزراوەیەكی چاككردنەوەی كەشتی جەنگی و ژێردەریاییەكان لە قووڵایی خاكی ئێراندا.
دەشڵێت، لەم ئۆپراسیۆنەدا سێ بەلەمی خۆكوژ لە جۆری كۆرسێر بەندەر عەباسیان بەوردی پێكاوە، ئەمەش یەكەمینجارە لە مێژووی سەربازیی ئەمریكادا بەلەمی خۆكوژ لە ئۆپراسیۆنی جەنگیی راستەوخۆدا بەكاربهێنرێت.
سێنتكۆم جەختیشی كردووەتەوە كە هێرشە ئاسمانی و دەریاییە كانی شەوی ڕابردوو بە تەواوی تواناكانی ئێرانی بۆ بەردەوامبوون لە هێرشكردنە سەر كەشتییە بازرگانییە نێودەوڵەتییەكان لاواز كردووە.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆكی ئەمریكا لە نوێترین لێدوانیدا دەڵێت: گەروی هورمز كۆنترۆڵ دەكەین و دەبینە پاسەوانی گەروەکە، هەروەها لەبەرانبەر پاسەوانیکردن لە گەروی هورمز باج وەردەگرین.
دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا رایدەگەیەنێت كۆنترۆڵی گەروی هورمز دەكەن و لەبەرامبەر پاراستنیشیدا باج وەردەگرن.
ترەمپ بە كەناڵی فۆكس نیوزی ئەمریكی رایگەیاند، لەگەڵ ئێران رێككەوتنیان هەبوو بەڵام ئەوان پێشێلیان كرد.
وتیشی، ئەمریكا كۆنترۆڵی گەروی هورمز دەگرێتە دەست و پاسەوانی دەكەن، بەڵام لەبەرامبەر پاسەوانیكردنی ئەو رێڕەوە ئاوییە ستراتیژییە، باج وەردەگرن.
فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریكا بۆ یەكەمجار درۆنی خۆكوژی و بەلەمی بێفڕۆكەوانی لە هێرشەكانی رۆژی یەكشەممەدا لە دژی ئێران بەكارهێنا، هاوكات تەقینەوەی بەهێز ناوچەكانی بەندەر عەباس و دوورگەی قەشمـی هەژاند.
فەرماندەیی ناوەندیی هێزەكانی ئەمریكا 'سێنتكۆم' لە راگەیەنراوێكدا ئاشكرایكرد، كە بۆ یەكەمجار درۆنی هێرشبەری خۆكوژی و بەلەمی جەنگیی کۆنتڕۆڵکراو لە بۆردومانكردنی ئامانجە سەربازییەكانی ئێراندا بەكارهێناوە.
ئەم درۆنە نوێیانە كە ناویان "لوكاس"ـە، تێچوویەكی كەمیان هەیە و لە سەر شێوازی درۆنی "شاهێد"ی ئێرانی دروست كراون.
هاوكات میدیا ئێرانییەكان بیستنی دەنگی چەندین تەقینەوەی بەهێزیان لە دەوروبەری شاری بەندەر عەباس و دوورگەی قەشم لە باشوری وڵات پشتڕاست كردەوە.
ئاژانسی میهری ئێرانیش رایگەیاند، لە ئەنجامی بۆردومانێكی فڕۆكە جەنگییەكانی ئەمریكا بۆ سەر شاری ئابادان ، دوو كەس گیانیان لەدەستداوە و لانی كەم سێ كەسی تریش بریندار بوون
لە بەرانبەردا، سوپای پاسدارانی ئێران وەڵامی هێرشەكانی دایەوە و رایگەیاند، بنكە سەربازییەكانی ئەمریكایان لە كوەیت و بەحرەین و عومان بۆردومان كردووە و زیانی زۆریان بە كۆگاكانی سوتەمەنی و تەقەمەنی لە بنكەی "ئەمیر حەسەن" لە ئوردن گەیاندووە.
لێکۆڵینەوەیەک ئاشکرایدەکات، روسیا بەهۆی نەرمی و کەلێنەکانی یاسای دژە سیخوڕیی ژاپۆنەوە، ئەو وڵاتەی کردووەتە "بەهەشتی سیخوڕەکانی" بۆ قاچاخچیەتیی تەکنەلۆژیای سەربازی.
لێکۆڵینەوەیەکی رۆژنامەی "نیویۆرک تایمز" ئاشکرایدەکات، سەرەڕای سزاکانی سەر مۆسکۆ، روسیا لە رێگەی تۆڕێکی سیخوڕیی نهێنییەوە ژاپۆنی کردووەتە وێستگەیەکی سەرەکی بۆ بەدەستهێنان و قاچاخچێتیی تەکنەلۆژیای پێشکەوتووی سەربازیی بۆ پیشەسازییەکانی خۆی.
رۆژنامەی "نیویۆرک تایمز"ی ئەمریکی لە راپۆرتێکی بنکۆڵکاریدا ئاشکرای کردووە، بەپێی هەڵسەنگاندنەکانی حکومەتی ئۆکراین، نزیکەی 90٪ی موشەک و فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکانی روسیا پێکهاتە و پارچەی تەکنەلۆژیی ژاپۆنییان تێدایە، کە لە رێگەی دەستەبژێرێکی سیخوڕی و کەلێنە یاساییەکانەوە گەیشتوونەتە دەست مۆسکۆ.
بەپێی راپۆرتەکە، ئەم پرۆسەیە لەلایەن یەکەیەکی هەواڵگریی سەربازیی نهێنیی روسیاوە بەڕێوەدەچێت کە بە "بەڕێوبەرایەتیی بیستەم" سەر بە دەزگای (GRU) ناسراوە و پێشتر رۆڵی بە ئاشکرا نەزانراوە. ئەفسەرانی ئەم یەکەیە لە ژاپۆن لەژێر پەردەی کاری دیپلۆماسی یان بازرگانیدا کاردەکەن بۆ کڕین یان دزینی تەکنەلۆژیای هەستیار.
لێکۆڵینەوەکە ئاماژەی بەوەشکردووە، لە چەقی ئەم تۆڕەدا ئەفسەرێکی هەواڵگریی روسی تەمەن 49 ساڵ هەیە بەناوی "ماکسیم ڤلادیمیرۆڤیچ ڤیلچینکۆف" کە لە شوباتی 2024ەوە لەژێر ناونیشانی رەسمی کارمەندی کۆمپانیای فڕۆکەوانیی (ئایرۆفلۆت) لە تۆکیۆ جێگیر کراوە، ناوبراو تۆڕێکی بەهێزی لەگەڵ کۆمانیای لۆجستیی گواستنەوە دروستکردووە بۆ گواستنەوەی کەلوپەلەکان لە ژاپۆنەوە بۆ روسیا.
دەزگا هەواڵگرییە رۆژئاواییەکان دەڵێن، روسیا بۆ دەربازبوون لە سزاکان، ئەم تەکنەلۆژیا هەستیارانە لە رێگەی بەڵگەنامەی ساختە و هێڵە ئاڵۆزەکانی گواستنەوەوە لە رێگەی وڵاتانی سێیەمەوە وەک (سریلانکا، ئۆزبەکستان و ڤێتنام) دەگەیەنێتە ناوخۆی خاکەکەی بۆ بەهێزکردنی توانای سەربازیی لە شەڕی ئۆکرایندا.
بۆچی ژاپۆن هەڵبژێردرا؟ (کەلێنە یاساییەکان):
ئاژاسنەکان ئاشکرایانکردووە، ژاپۆن وەک وڵاتێکی هاوپەیمانی رۆژئاوا سزای توندی بەسەر روسیادا سەپاندووە، بەڵام یاساکانی دژە سیخوڕی لە ژاپۆن لە چاو وڵاتانی ئەوروپا و ئەمریکا نەرمترن.
یاسای ژاپۆنی رێگە بە دەستگیرکردنی سیخوڕەکان نادات مەگەر لە کاتی دزینی "نهێنیی رەسمیی دەوڵەت"دا بگیرێن، کڕینی پارچەی بازرگانی لە بازاڕەکاندا کە دواتر لە چەکدا بەکاردێن (تەکنەلۆژیای دوو بەکارهێنانی)، بە یاسایی رێگری لێکردنی قورسە.
سەرچاوەکانی هەواڵ ئەوەشیان خستووەتەڕوو، دوای ئاشکرابوونی ئەم راپۆرتە، ئەمریکا فشاری خستووەتە سەر ژاپۆن بۆ توندکردنی چاودێریی سەر سنورەکان و دەرکردنی ئەو دیپلۆماتکار و کارمەندە روسیانەی گومانیان لێدەکرێت.
لەلای خۆشیەوە حکومەتی ژاپۆن لێکۆڵینەوەی لەگەڵ چەند کۆمپانیایەکی لۆجستی و نێوەندگیری ناوخۆیی دەستپێکردووە کە گومانیان لێدەکرێت بەبێ ئاگا (یان لەپێناو قازانجی دارایی) هاوکاریی ئەم تۆڕە سیخوڕییەی روسیایان کردبێت.
بەردەوامی شەپۆلی گەرما بووەتە هۆی ئەوەی زیاتر لە 10 هەزار كەس لە ئەوروپا گیانیان لەدەستبدات.
روانگەی كۆپەرنیكۆس بۆ گۆڕانی كەشوهەوای سەر بە یەكێتیی ئەوروپا ئاشكرای كردووە، بەپێی ئامارە رەسمیەكان، لە كۆتایی مانگی حوزەیرانی رابردوودا بەهۆی شەپۆلێكی گەرمای پێوانەیی كە رۆژئاوای كیشوەری ئەوروپای گرتەوە، زیاتر لە 10 هەزار كەس گیانیان لەدەستداوە.
راشیگەیاند، زیاتر لە 9 هەزار كەس لەوانەی گیانیان لەدەستداوە تەمەنیان لە 65 ساڵ زیاتر بووە، چونكە گەرمای توند بۆتە هۆی جەڵتە و تێكچوونی باری تەندروستی ئەو كەسانەی نەخۆشییەكانی دڵ، دەمار و كۆئەندامی هەناسەدانیان هەیە.
هەروەها شارەزایانی بواری كەشوهەوا ئاماژە بەوەكردووە، ئەو شەپۆلە گەرمایە، كە لە نێوان 20 بۆ 28ی حوزەیران بەردەوام بوو، بە توندترین شەپۆل لە مێژووی ئەوروپادا دادەنرێت، ئەو رەوشە جگە لە زیانی گیانی، بووەتە هۆی تێكدانی سیستمی بەرهەمهێنانی كارەبا، زیانگەیاندن بە ژێرخانەكان و دروستكردنی فشارێكی زۆر لەسەر كەرتی تەندروستی.
بەهۆی پەرەسەندنی گرژییە سەربازییەكانی نێوان ئەمریكا و ئێران و تێكچوونی ئاسایشی گەروی هورمز، نرخی نەوت لە سەرەتای ئەم هەفتەیەدا بە رێژەی زیاتر لە ٪3 بەرزبووەوە و نرخی نەوتی برێنت گەیشتە سەروو 78 دۆلار.
بەپێی ئامارە ئابورییەكان، لە سەرەتای ئەم هەفتەیەدا نرخی نەوت بە رێژەی زیاتر لە 3% بەرزبووەوە، ئەمەش دوای ئەوەی پەرەسەندنی گرژییە سەربازییەكانی نێوان ئەمریكا و ئێران نیگەرانییەكانی دەربارەی ئاسایشی گواستنەوەی وزە لە گەرووی هورمز زیاتر كرد.
ئامارە ئابورییەكان رایدەگەیەنن كە نرخی نەوتی خاوی برێنت بۆ 78.86 دۆلار بەرزبووەوە، ئەوەش دوای چەند سەعاتێك لە هێرشەكانی فەرماندەیی ناوەندی ئەمریكا بۆ سەر چەند ئامانجێك لە ناو ئێران بە مەبەستی تێكدانی تواناكانی تاران لە هێرشكردنە سەر كەشتییە بازرگانییەكان.