جیهان
ماڵپەڕی ئەكسیۆس ئاشكرایكرد، وڵاتانی نێوەندگیر پێشنیازێكی نوێیان بۆ رێكکەوتنی ئەمریكا و ئێران كردووە كە لە دوو قۆناغ پێك دێت و قۆناغی یەكەمشیان ئاگربەستێكە بۆ ماوەی 45 رۆژ.
ماڵپەڕی ئەكسیۆسی ئەمریكی رایگەیاند، ئێران و ئەمریكا لە رێگەی پاكستان، میسر و توركیاوە، تاوتوێی ئەو پێشنیازە دەكەن كەلەلایەن پاكستان و میسر، توركیاوە خراوەتەڕوو.
ئاماژەی بەوەشكرد، رێككەوتنە پێشنیازكراوەكە لە دوو قۆناغ پێكدێت، قۆناغی یەكەم بریتییە لە ئاگربەستێك بۆ ماوەی 45 رۆژ، تێیدا دانوستان دەكرێت بۆ كۆتاییهێنانی هەمیشەیی بە جەنگ ، لە قۆناغی دووەمیشدا رێككەوتنی كۆتایی بۆ وەستاندنی شەڕ ئیمزا دەكرێت.
چاوەڕوان دەكرێت لە ماوەی كەمتر لە 48 سەعاتی داهاتوو، چارەنووسی ئەم دەسپێشخەرییە دیپلۆماسییە و رەوشی ناوچەكە بە گشتی یەكلایی بكرێتەوە.
ئەوەش لەكاتێكدایە دۆناڵد ترەمپ ئێوارەی رۆژی سێشەممەی وەك دوایین وادە بۆ رێككەوتن دیاریكردوە و هۆشداریی داوە ئەگەر رێككەوتن نەكرێت، رێوشوێنی سەربازیی تووند بەرانبەر تاران دەگیرێتەبەر.
بەهۆی بەردەوامیی ئاڵۆزییەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و داخستنی گەروی هورمز ، نرخی نەوتی برێنت 110 دۆلار و نرخی نەوتی تەكساسیش 112 دۆلاری تێپەراند .
ئەمڕۆ لەگەڵ كردنەوەی بازاڕەكاندا ، نرخی بەرمیلێك نەوتی برێنت بە 110 دۆلار و 74 سەنت مامەڵەی پێوەكراوە كە بەراورد بە هەفتەی رابردوو بەرێژەی لە 8% بەرز بوەتەوە ، هەروەها نرخی بەرمیلێك نەوتی تەكساس بە 112 دۆلار و 25 سەنت مامەڵەی پێوە كرا و بەراورد بە هەفتەی رابردوو بەرێژەی لە سەدا 11 نرخەكەی بەرز بوەتەوە
بەرزبونەوەی نرخی نەوت لە كاتێكدایە ، تا دێت ئاڵۆزییەكانی نێوان ئەمریكا و ئیسرائیل دژی ئێران زیاتر دەبێت، هاوکات كەمتر لە 48 سەعات ماوە بۆ ئەو وادەیەی ترەمپ بۆ ئێران دیاریكردوە بۆ كردنەوەی گەروی هورمز .
رێکخراوی ئۆپێك پڵەس رایگەیاند، هەشت وڵاتی نێو هاوپەیمانێتییەکە رێککەوتوون لەسەر زیادکردنی ئاستی بەرهەمهێنانی نەوت بە بڕی 206 هەزار بەرمیل لە رۆژێکدا بە مەبەست سەقامگیری وزە لە جیهاندا.
زیادکردنی 206 هەزار بەرمیل نەوت لە رۆژێکدا لە لایەن هەشت وڵاتی ناو رێکخراوەکە لە چوارچێوەی پابەندیی وڵاتان دێت بۆ پشتگیریکردن لە سەقامگیری بازاڕی وزە، کە لە ئێستادا بەهۆی جەنگی ئەمریکا وئیسرائیل بەرانبەر بە ئێرانو داخستنی گەروی هورمز نرخی نەوت بەرزبوەەتوە.
لە راگەیەندراوەکەدا ئاماژە بەوە کراوە، کە ئەم زیادکردنە بەشێکە لەو کەمکردنەوە ئارەزومەندانەی، کە پێشتر لە نیسانی 2023دا بە بڕی 1.65ملیۆن بەرمیل راگەیاندرابوو و بڕیاریشە ئەم گۆڕانکارییە لە مانگی داهاتوی ساڵی 2026 بکەوێتە بواری جێبەجێکردنەوە.
رێکخراوەکە جەختی لەوە کردوەتەوە، کە وڵاتانی بەشداربوو بەردەوام دەبن لە چاودێریکردنی وردی رەوشی بازاڕ و پەیڕەوکردنی سیاسەتێکی وشیارانە؛ بە شێوەیەک کە نەرمی تەواویان هەبێت بۆ زیادکردن، راگرتن، یان هەڵوەشاندنەوەی هەموارکردنەکان بەپێی پێویستی بازاڕ، لەوانەش ئەگەری هەڵوەشاندنەوەی ئەو 2.2 ملیۆن بەرمیلەی، کە پێشتر بە شێوەی ئارەزوومەندانە کەمکرابووەوە.
لە کۆتایی راگەیەندراوەکەدا هاتووە کە ئەم رێکارە نوێیە دەبێتە دەرفەتێک بۆ وڵاتانی بەشداربوو تا پڕۆسەی قەرەبووکردنەوەی بەرهەمهێنان خێراتر بکەن، ئەمەش وەک هەوڵێک بۆ هاوسەنگکردنی دابینکردن و خواست لە بازاڕە جیهانییەکاندا.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، لە لێدوانێکی نوێدا بە کەناڵی "فۆکس نیوز" راگەیاند، ئەگەر تاران ئامادە نەبێت بە خێرایی رێککەوتنێک ئیمزا بکات، بژاردەی تەقاندنەوەی هەموو شتێک و دەستبەسەرداگرتنی نەوتی ئەو وڵاتە تاوتوێ دەکات.
سەرۆکی ئەمریکا لە رێگەی کەناڵی "فۆکس نیوز" هۆشداریی توندیدا، کە لە ئەگەری شکستهێنانی دانوستانەکان، ژێرخانی ئێران لە پرد و وێستگەکانی بەرهەمهێنانی وزە لە سەرانسەری وڵاتدا وێران دەکرێن.
ناوبراو ئاماژەی بەوەش کردوە، کە ئێستا دەرفەتێکی باش هەیە بۆ گەیشتن بە رێککەوتن و لێخۆشبوونی کاتی بۆ ئەو کەسانە دەرکردووە کە بەناوی ئێرانەوە دانوستان دەکەن بۆ ئەوەی بتوانن بەردەوام بن.
ترەمپ جەختی لەوە کردەوە کە باشترین بژاردە بۆ وڵاتەکەی دەستبەسەرداگرتنی نەوتی ئێرانە ئەگەر تاران نەێتە ژێر باری رێککەوتنێکی نوێ.
دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا پەیامێکی ئاڕاستەی ئێران کردووە و داوای کردنەوەی گەرووی هورمز دەکات.
دۆناڵد ترەمپ ئەمڕۆ یەکشەممە 5ـی 4ـی 2026 پەیامەکەی ئاڕاستەی ئێران کرد و نووسیویەتی: ئەو گەرووە نەفرەتییە بکەنەوە ئەگینا ژیانتان لێ دەکەم بە دۆزەخ.
لە پەیامەکەی ترەپدا ئەوەش هاتووە: رۆژی سێشەممە دەبێتە رۆژی پرد و وێستگەکانی کارەبا و هەموویان لە یەک رۆژدا بۆردومان دەکەین. لەکۆتایی پەیامەکەشیدا نووسیویەتی سوپاس و ستایش بۆ اللە.
ئەمە لەکاتێکدایە کە دۆناڵد ترەمپ رۆژی 2ـی 4ـی 2026 رایگەیاندبوو: ئێمە پێویستمان بە گەرووی هورمز نییە و نەوتی ئێمەی پێدا تێپەڕ نابێت، ئەوانەی پشت بە نەوتی گەرووەکە دەبەستن با پارێزگاری لێبکەن، ئەگەر پێیان چارەسەر نەکرا دەتوانن بێن و نەوت لە ئەمریکا بکڕن.
سەرۆكی ئەمریكا رزگاركردنی فڕۆكەوانە ونوبووەكەی لەناو خاكی ئێران ڕاگەیاند، دەشڵێت سەربازێكیان برینداربووە.
دۆناڵد ترەمپ لە پەیامێكدا سەركەوتنی ئۆپراسیۆنێكی تایبەتی بۆ ڕزگاركردنی دووەم فڕۆكەوانی ئەمریكی لە باشووری رۆژئاوای ئێران ڕاگەیاند.
ترەمپ دەڵێت، فڕۆكەوانەكە ماوەی سێ ڕۆژ بوو دوای تێكشكان و كەوتنی فڕۆكەكەی بێسەروشوێن ببوو، دوای ئەنجامدانی ئۆپراسیۆنێكی گەڕان و پشكنینی ورد و چڕ و پڕ، هێزە تایبەتەكانی ئەمریكا توانیویانە فڕۆكەوانەكە لەو ناوچەیە دەربهێنن و ڕزگاری بكەن.
ئاماژەی بەوەش كرد، ئۆپراسیۆنەكە لە درەنگانی شەوی ڕابردوو ئەنجامدراوە، بەڵام لەبەر پاراستنی سەلامەتی فڕۆكەوانەكە، ناسنامەكەی و وردەكاریی زیاتریان ئاشكرا نەكردووە.
باسی لەوەش كرد، لە كاتی جێبەجێكردنی ئەركەكەدا، سەربازێكی ئەمریكی بریندار بووە.
سەرۆكی ئەمریكا ئەم كارەی بە ئۆپراسیۆنێكی بێ وێنە وەسف كرد و جەختی لەوە كردەوە، ئۆپراسیۆنەكە دەیسەلمێنێت كە ئەمریكا كۆنترۆڵی تەواوی ئاسمانی ئێرانی كردووەو ئەمریكا هەرگیز جەنگاوەرەكانی لە دوای خۆی بەجێناهێڵێت.
لە هەنگاوێکی تر بۆ کەمکردنەوەی پشێوییەکانی بازاڕی وزە، سەرۆکی ئەمریکا جەخت لە توانای وڵاتەکەی بۆ گەڕاندنەوەی سەقامگیری بۆ گەرووی هورمز دەکاتەوە.
دۆناڵد ترەمپ، ئەمریکا، لە نوێترین پەیامیدا لە تۆڕی کۆمەڵایەتی "تروس سۆشاڵ" رایگەیاند، ئەمریکا توانای ئەوەی هەیە لە ماوەیەکی کورتدا گەرووی هورمز بکاتەوە.
ترەمپ لە نووسینەکەیدا ئاماژەی بەوەکردووە: "بە کەمێک کاتی زیاتر، دەتوانین بە ئاسانی گەرووی هورمز بکەینەوە، نەوتەکە ببەین و سامانێکی گەورە بەدەستبهێنین."
ئەم لێدوانەی ترەمپ لە کاتێکدایە کە فشارەکان بۆ سەر ئیدارەکەی زیادیان کردووە بۆ دۆزینەوەی کۆتاییەکی خێرا بۆ ئەو جەنگەی لەگەڵ ئێران دەستی پێکردووە.
كۆمیسیۆنی ئەوروپا هۆشداری دەدات لە خراپتربوونی قەیرانی وزە لە جیهاندا .
دان جۆرگێنسن كۆمیسیاری وزە لە كۆمیسیۆنی یەكێتی ئەوروپا رایگەیاندووە، كۆمیسیۆنەكە هەڵسەنگاندنی بەردەوام بۆ رەوشی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و كاریگەرییەكەی لەسەر وزەی جیهان دەكات.
دەشڵێت، ئەم قەیرانەی بەهۆی شەڕی دژ بە ئێرانەوە روویداوە درێژخایەن دەبێت و بۆ ماوەیەكی درێژیش نرخی وزە لە بەرزیدا دەهێڵێتەوە.
دان جۆرگێنسن جەختی لەوەشكردووەتەوە، پێویستە ئەوروپا خۆی بۆ شۆكێكی وزەی درێژخایەن ئامادە بكات، هۆشداریشیدا لەوەی، لەوانەیە هەفتەكانی داهاتوو رەوشەكە بۆ بەشێك لە بەرهەمەكان خراپتر ببێت.
لەدوای داخستنی گەرووی هورمز لە سەرەتای مانگی ئازاردا، كە رێڕەوێكی گرنگی بازرگانی كەلوپەل و پێداویستی و وزەی جیهانییە و 20٪ی وزەی جیهان بە گەرووەكەدا تێدەپەڕێت، ئەوروپا بەدەست گرفتی كەمی غازەوە دەناڵێنێت.
بڕیاربوو ئەمڕۆ ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیەكگرتووەكان بۆ دەنگدان بە پرۆژە بریارێكی تایبەت بە پاراستنی گەروی هورمز كۆببێتەوە، بەڵام كۆبوونەوەكە دواخراو و ئێرانیش هۆشداری دەدات لە هەر هەنگاوێكی " گێچەڵپێكردن"ی ئەنجومەنی ئاسایش.
بڕیابوو ئەمڕۆ ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیەكگرتووەكان بۆ دەنگدان بە پرۆژە بریارێك كۆببێتەوە، كە لەلایەن بەحرەینەوە پێشكەشكراوە و ئەمریكا پاڵپشتی دەكات و تایبەتە بە بەكارهێنانی هێزی " بەرگری" لە گەروی هورمز، بۆ پاراستنی هاتوچۆی كەشتیەكان لە گەروەكە، بەڵام درەنگانی دوێنێ شەو كۆبوونەوەكە بۆ كاتێكی نادیار دواخرا.
لای خۆشییەوە عەباس عراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران ئاماژەی بەوەداوە، هەر هەنگاوێكی دەستدرێژیكاران و هاوپەیمانەكانیان و ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیەكگرتووەكان لەبارەی گەروی هورمز تەنیا رەوشی ناوچەكە ئاڵۆزتر دەكات.
پێشتریش، جەمال ئەلروەئیی نوێنەری هەمیشەیی بەحرەین لە نەتەوەیەكگرتووەكان رایگەیاندبوو، بەردەوامی گەمارۆی سەر گەروی هورمز دەبێتە هۆكاری لەناوبردنی ئابوری جیهان.
سەرۆكی ئەمریكا هەڕەشەی وێرانكردنی ژێرخانی ئێران دەكات و دەڵێت ئامانجی داهاتوویان وێستگەكانی كارەبای ئێران دەبێت.
دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا لە پەیامێكدا كەلە تروس سۆشیاڵ بڵاویكردوەتەوە نوسیویەتی: سوپاكەمان، كە بە جیاوازییەكی زۆر گەورەترین و بەهێزترین سوپای جیهانە، هێشتا تەنانەت دەستی نەكردووە بە وێرانكردنی ئەوەی لە ئێران ماوەتەوە.
سەرۆكی ئەمریكا ئامانجەكانی داهاتووی سوپای وڵاتەكەی دیاریكرد و وتی: پردەكان و پاشان وێستگەكانی بەرهەمهێنانی كارەبا ئامانجی داهاتوومانن،
ئەم هەڕەشەیە لە كاتێكدایە كە پێشتر ترەمپ هۆشداری دایە ئێران بۆ كردنەویە گەروی هورمز و رایگەیاند، لەحاڵەتی نەكردنەوەیدا وێستگەكانی وزەی ئێران وێران دەكات.
دۆناڵد ترەمپ لە كۆتایی پەیامەكەیدا رایگەیاندوە، سەركردە نوێیەكانی ئێران دەزانن دەبێت چی ئەنجام بدرێت .
وتەبێژی حوسیەكانی یەمەن رایگەیاند، بە چەند قۆناغێك چونەتە شەڕێك دژی ئیسرائیل و لەگەڵ ئێران چەند ئامانجێكیان لە ئیسرائیل پێكاوە
یەحیا سەریع وتەبێژی حوسیەكانی یەمەن رایگەیاند، لەگەڵ ئێران و حزبوڵای لوبنان چەند ئامانجێكیان لە ناوچەی یافای ئیسرائیل بۆردومان كردووە.
وتیشی، دەستێوەردانی سەربازییان لەم جەنگە گرنگ ەدا بە شێوەیەكی پلەبەندی دەبێت و لەم سنوورەدا ناوەستن و بەپێی پەرەسەندنەكانی دوژمن یان هێوركردنەوەی دۆخەكە، مامەڵە لەگەڵ گۆڕانكارییەكان دەكەن.
سەرچاوەیەكیش لە حوسیەكان بە ئاژانسەكانی راگەیاندووە، ئەگەر جەنگەكە پەرەبستێنێت تەنگەی بابل مەندەب دادەخەن.
دۆناڵد ترەمپ هەرەشەی چڕكردنەوەی هێرشەكان بۆسەر ژێرخانی مەدەنی ئێران دەكات، ئەگەر تاران رێككەوتن نەكات
دوای بۆردومانكردنی پردەكەی شاری كەرەجی ئێران، دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا رایگەیاند، گەورەترین پردیان لە ئێران تەقاندووەتەوە بە ناوی "بی یەك" كە تاران و شاری كەرەج بەیەكەوە دەبەستێتەوە.
ئاماژەی بەوەشداوە، جارێكی تر پردەكە بە كەڵكی بەكارهێنان نایەت هێرشی زیاتر لەو شێوەیە ئەنجامدەدەن.
دۆناڵد ترەمپ راشیگەیاند، ئیستا كاتی ئەوەیە ئێران رێككەوتن بكات تا كات درەنگ نەبووە ئەگەر نا ژێرخانی ئابوری وڵاتەكە هیچ شتێكی نامێنێتەوە.
دوای زیادبوونی هەڕەشە سەربازییەكان و ئاڵۆزبوونی پەیوەندییەكانی نێوان ئێران و ئەمریكا، پاكستان هەوڵەكانی بۆ نێوەندگیری و دۆزینەوەی خاڵی هاوبەش چڕتر كردووەتەوە.
وەزارەتی دەرەوەی پاكستان رایگەیاند، بەردەوامن لە كاركردن لەگەڵ وڵاتانی ناوچەكە بۆ هێوركردنەوەی رەوشەكە و كەمكردنەوەی گرژییەكان.
وتەبێژی وەزارەتەكە ئاشكرای كرد، دەسپێشخەرییەكی پێنج خاڵییان لەگەڵ وڵاتی چین پێشكەش كردووە و پێیان وایە چەندین خاڵی هاوبەش لە نێوان تاران و واشنتۆن بۆ گەیشتن بە رێككەوتن و ئاشتییەكی تر هەن.
لە بەرانبەردا، وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران ئاماژەی بەوەكرد، داواكارییەكانی واشنتۆن بۆ كۆتاییهێنان بە جەنگ توندڕەوانە و نالۆژیكین و هیچ دانوستانێكی رەسمی و راستەوخۆیان لەگەڵ ئەمریكا نییە.
هەروەها جەختی لەوە كردەوە، وڵاتەكەی بۆ هەر جۆرە هێرشێكی زەمینی ئامادەیە، ئەمە لە كاتێكدایە كە دۆناڵد ترەمپ باس لەوە دەكات تاران داوای ئاگربەست دەكات.
پاش هەوڵەكانی ئەڵمانیا بۆ چوونە ناو بازنەی ئەتۆمیی ئەوروپا، مۆسكۆ مەترسییەكانی پشتگوێخستنی رێككەوتننامەی قەدەغەكردنی چەكی ئەتۆمی بەبیر بەرلین دەهێنێتەوە.
ئۆلیگ تابكین، لێپرسراوی وەزارەتی دەرەوەی روسیا رایگەیاند، مۆسكۆ بە وردی چاودێری مشتومڕە ئەتۆمییەكانی ئەڵمانیا دەكات بۆ دڵنیابوونەوە لە پابەندبوون بە رێككەوتننامە نێودەوڵەتییەكان و پەیماننامەی (2+4).
ئاماژەی بەوەكرد، پێویستە بەرلین لە لێكەوتە مەترسیدارەكانی پاشەكشێ لەو پابەندییانە تێبگات، ئەمەش دوای ئەوە دێت كە فەرەنسا پلانی بەشداریپێكردنی هەشت دەوڵەتی تری بۆ دۆكتۆرینی ئەتۆمیی خۆی ئاشكرا كرد.
مۆسكۆ هەر هەنگاوێكی ئەتۆمی بە مەترسی دەبینێت، لە كاتێكدا ئەڵمانیا جەخت لە هاوكاریی سەربازیی تەقلیدی لەگەڵ فەرەنسا دەكاتەوە.
لەگەڵ هەڵكشانی گرژییەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دوایین لێدوانی سەرۆكی ئەمریكا، نرخی زێڕ لە بازاڕەكانی جیهاندا دابەزی و نرخی نەوتیش بەرزبووەوە.
بەهۆی گۆڕانكارییە جیۆسیاسییەكان و دوای لێدوانەكانی ئەم بەیانییەی دۆناڵد ترەمپی سەرۆكی ئەمریكا لەبارەی بەردەوامی جەنگ دژ بە ئێران، نرخی نەوت بەشێوەیەكی بەرچاو بەرزبووەوە و لە ئێستادا یەك بەرمیل نەوتی خاوی برێنت بە 106 دۆلار و نۆ سەنت مامەڵەی پێوەدەكرێت.
هاوكات، یەك بەرمیل نەوتی خاوی ئەمریكی بەرانبەرە بە 104 دۆلار و هەشت سەنت.
لەلایەكی ترەوە نرخی زێڕ بە رێژەی 2.86٪ دابەزینی بەخۆیەوە بینی و لە ئێستادا یەك ئۆنسە زێڕ بە چوار هەزار و 650 دۆلار مامەڵەی پێوەدەكرێت.