کۆشکی ئێلیزێ، راگەیەنراوێکی بڵاوکردەوە و تێیدا ئاشكرایکرد، ئەمشەو ئیمانوێڵ ماکرۆن سەرۆکی فەرەنسا لەگەڵ کابینەی حکومەتەکەی کۆدەبێتەوە وتارێکیش بۆ رای گشتیش لەوبارەیەوە دەخاتەڕوو.

لە راگەیەنراوەکەدا ئەوەش هاتووەم بەهۆی ئەو توندوتیژی و تاڵانکارییانەی لە خۆپیشاندانەکانی 17ـی 10ـی 2026 لە فەرەنسا رویاندا، سەعات هەشتی ئەمشەو ئیمانوێل ماکرۆن، سەرۆکی فەرەنسا بەرەسمی وتارێک ئاراستەی هاووڵاتییانی وڵاتەکەی دەکات.

ئەوەشی روونکردووەتەوە، پێشئەوەی ماکرۆن وتارەکەی پێشکەش بکات، لە سەعات پێنج و نیوی دوانیوەڕۆی ئەمڕۆ، کۆبوونەوەیەکی بەپەلە و نائاسایی لەگەڵ سەرۆک وەزیران و وەزیرە پەیوەندیدارەکانی حکومەتەکەی کۆدەبێتەوە.

ئەوەش لە کاتێکدایە، لەبارەی بەخراپیی مامەڵەکردنی پۆلیس و لایەنە پەیوەندیدارەکانی سەر بە حکومەتەکەی ماکرۆن لەگەڵ خۆپیشاندەراندا، بووەتە هۆی ئەوەی ماکرۆن و کابینەکەی بکەونەژێر فشاری توندی لایەنە ئۆپۆزیسیۆنەکان.

ئەمریکا لەڕێگەی ئاژانسی ناساوە دەیەوێت بەشێوەیەکی نهێنی، فڕۆکەی سیخوڕیی ستراتیژیی ناسراو بە 'بلاکبێرد' بگەڕێنێتەوە بۆ خزمەتی سەربازی و لە گرژییەکانی ئێستایدا سودی لێوەربگرێت.

ئەم فڕۆکەیە، یەکێکە لە فڕۆکە ناودارەکانی سەردەمی جەنگی سارد و بە خێرایی 3500 کیلۆمەتر لە کاتژمێرێکدا دەفڕی. ئەم فڕۆکە ئەمریکییە سەروو دەنگییە، دواین گەشتی رەسمیی خۆی لە 9ـی 10ـی 1999 ئەنجامدا و پاشان لە پێشانگەیەکی کراوەوە گوازرایەوە بۆ گەراجێکی بنکەی ئاسمانیی ئێدواردز.

بەپێی زانیارییەکانی ئەلێکسی زاخارۆڤ، شارەزای سەربازی، لە ئێستادا واشنتۆن هەنگاوی ناوە بۆ کۆکردنەوەی ژمارەیەک لە پسپۆڕ و کارمەندە دێرینەکان، لەوانە ئەندازیاران و تەکنیککاران و ئەو فڕۆکەوانانەی کە پێشتر ئەزموونی بەکارهێنانی ئەم فڕۆکەیەیان هەبووە، تاکو پێکەوە هەڵسەنگاندن بۆ ئەگەری دووبارە بەگەڕخستنەوەی ئەم فڕۆکە تەمەن 59 ساڵییە بکەن.

هاوکات، لایەنە پەیوەندیدارەکان لە ئەمریکا بەنیازن ئەم فڕۆکەیە وەک سەکۆیەکی تاقیکردنەوە بۆ پەرەپێدانی ئەو فڕۆکانەی کە سوپەرسۆنیک 'خێراییان لە خێرایی دەنگ زیاترە' بەکاربهێنن.

لەگەڵ ئەوەشدا، پڕۆژەکە رووبەڕووی چەندین ئاستەنگی گەورە بووەتەوە، چونکە ئەو سووتەمەنییە تایبەتەی بۆ بزوێنەری ئەم فڕۆکەیە بەکاردەهێنرێت، لە جۆری J58 بووە و چیتر بەرهەم ناهێنرێت.

ئەوەش لە کاتێکدایە، فڕۆکەی SR-71A بۆ یەکەمجار لە ساڵی 1966 چووەتە بواری خزمەتەوە و بە کۆی گشتی تەنها 32 فڕۆکەی لێ دروست کراوە.

ماوەی نزیکەی هەفتەیەک خۆپیشاندان لە فەرەنسا بەردەوامە و خوێندکاران بە مەبەستی گۆڕینی سیستمی خوێندنی وڵاتەکەیان هاتنە سەرشەقامەکان، بەڵام دواتر خۆپیشاندانەکان گرژی و ئاڵۆزییان تێکەوت و سەدان کەس لە خۆپیشاندەر و پۆلیس برینداربوون.

سەرۆک وەزیرانی فەرەنسا دەستگیركردنی هەزار و 200 كەس و برینداربوونی 150 پۆلیسی لە خۆپیشاندانەكان راگەیاند، هاوكات لە شاری لیمۆژ باڵەخانە و بورجی مێژوویی شارەوانی بەهۆی ئاگرەوە بە تەواوی داڕما.

سیباستیان لێكۆرنۆ، سەرۆك وەزیرانی فەرەنسا ئاشكرایكرد لە میانی خۆپیشاندانە فراوانەكانی ئەم چەند رۆژەی فەرەنساو شەوی رابردوو دژی گرانیی و هەڵاوسان، هێزە ئەمنییەكان هەزار و 200 كەسیان دەستگیر كردووە و 150 پۆلیسیش بریندار بوون.

لە هەمان كاتدا لە شاری لیمۆژ، خۆپیشاندەران ئاگریان لە باڵەخانەی مێژوویی شارەوانی بەردا كە تەمەنی زیاتر لە 143 ساڵە.

 سەرۆکی ئەمریکا لە لێدوانێکی رۆژنامەوانیدا لەبارەی جەنگی وڵاتەکەی و ئێران بە میدیاکانی راگەیاند، سەرجەم ئەو ئۆپەراسیۆنانەی پەیوەستن بە ئێرانەوە بەمزووانە کۆتاییان پێدێت.

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاند، رێگریی لە پەرەپێدانی توانا ئەتۆمییەکانی ئێران لە پێشینەی کارەکانیاندایە و پێویستە بە تەواوی دڵنیابنەوە لەوەی کە جارێکی دیکە توانای ئەتۆمی بۆ ئێران ناگەڕێتەوە.

هاوکات، لە بەشێکی دیکەی قسەکانیدا ئاماژەی بەوەشدا، پەیوەندیی نێوان ئۆپەراسیۆنەکان و بازاڕی وزەی خستەڕوو و ئاماژەی بەوە کرد، کە کۆتاییهاتنی ئۆپەراسیۆنەکانی پەیوەندیدار بە ئێران، کاریگەریی ئەرێنیی راستەوخۆی لەسەر بازاڕ دەبێت و تەواوبوونی ئەم جەنگە، نرخی سووتەمەنی بەگشتی و بەنزین بەتایبەتی بەشێوەیەکی بەرچاو دادەبەزێت.

ئەم وتانەی ترەمپ لە کاتێکدایە، گرژییەکان لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەردەوامن لە تەشەنەسەندن و چاوەکانیش لەسەر هەنگاوەکانی داهاتووی واشنتۆن و لێکەوتەی بڕیارەکانێتی بۆسەر ئاسایشی ناوچەکە.

 

سەرۆکی ئوکراین رەخنە لە بڕیارەکەی سەرۆکی ئەمریکا دەگرێت سەبارەت بە راگرتنی سزاکانی سەر روسیا و بە خەڵاتێک بۆ پوتن وەسفی دەکات.

ڤۆلۆدیمیر زیلینسکی، سەرۆکی ئوکراین، ئەمڕۆ رایگەیاند، بڕیاری دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، سەبارەت بە لێخۆشبوونی روسیا لەو سزایانەی کۆنگرێس سەپاندبوونی، دەشڵێت؛ خەڵاتێکە بۆ ڤلادیمێر پوتنی سەرۆکی روسیا.

وتیشی، سووککردنی فشارەکان لەسەر لایەنی روسیا، بەخشینی خەڵاتی داراییە بە پوتن، هەروەها راگرتنی سزاکان هیچ ئەنجامێکی نابێت جگە لە هاندانی بۆ بەردەوامبوون لە هێرشەکان."

زیلینسکی روسیای تۆمەتبار کرد بەوەی دەیەوێت پێش هاتنی وەرزی زستان وڵاتەکەی بخاتە تاریکییەوە، ئەوەشی خستەڕوو "روسیا هەوڵ دەدات ببێتە هۆی پچڕانی کارەبا لە ئوکراین و ملیۆنان کەس لە گەلەکەمان بێکارەبا بكات"، داواشی لە هاوپەیمانان کرد "فشار" بخەنە سەر مسکۆ بۆ ئەوەی کۆتایی بەو رەوشە بهێنرێت.

راشیگەیاند، شەوی رابردوو روسیا 15 بەنداو و وێستگەی وزەی لە ناوچەکانی رۆژئاوا و ناوەڕاستی ئوکراین کردووەتە ئامانج.

لە سەروبەندی نزیكبوونەوەی پەیوەندییەكانی ترەمپ و پوتن، ترەمپ سزاكانی یاسای لیندزی گراهامی بۆ سەر روسیا راگرت و دەڵێت، ئەو هەنگاوە خزمەت بە بەرژەوەندییە نیشتمانییەكانی ئەمریكا دەكات.

دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا رایگەیاند، بە ئیمزاكردنی بڕیارێكی جێبەجێكار، جێبەجێكردنی سزاكانی یاسای لیندزی گراهامی بۆ سەر روسیا راگرتووە.

ئاماژەی بەوەشداوە، ئەو هەنگاوە لەم قۆناغەدا خزمەت بە بەرژەوەندییە نیشتمانییەكانی ئەمریكا دەكات.

ئەوەش لەدوای ئەوەدێت، ناوەڕاستی مانگی ئەیلولی رابردوو ترەمپ یاسای لیندزی گراهامی ئیمزاكرد، ، كە تێیدا هاتووە لەماوەی 30 رۆژدا باجی گومرگی تاكو رێژەی ٪100 بسەپێنرێت بەسەر كاڵا و سوتەمەنییەكانی روسیادا، سزاش بسەپێنرێت بەسەر ئەو وڵاتانەی هاوكاری روسیا دەكەن بۆ دەربازبوونی لە سزاكانی ئەمریكا.

سەرۆكی ئۆكراین لەبارەی وەستاندنی جەنگ لەگەڵ روسیادا و لە لوتکەیەک لە پەرلەمانی ئەوروپادا ئاشكرایکرد، مۆسكۆ نیازی راستەقینەی بۆ وەستاندنی جەنگ نییە و بە دەستبەسەرداگرتنی دۆنباس رازی نابێت و رێككەوتن لە كەرتی وزە قبوڵ ناكەن. 

ڤۆڵۆدیمێر زێلنسكی سەرۆكی ئۆكراین لە لوتكەی ئەنجومەنی ئەوروپا لە برۆكسل رایگەیاند، سەرۆكی روسیا هیچ نیازێكی راستەقینەی بۆ ئاشتی نییە و نایەوێت جەنگەكە كۆتایی پێ بێت و هەوڵ دەدات بە فێڵ و لە رێگەی دۆزینەوەی دەستەواژەی نوێوە قۆناغ بە قۆناغ سزاكانی سەری كەم بكاتەوە.

زێلنسكی وتیشی، ناتوانن قبوڵی رێككەوتنی كەرتی وزە بكەن  و لە هەنگاوی داهاتوو سزای كەرتی بانكی و پیشەسازی روسی لادەبرێن و دواتریش پارە بلۆككراوەكانی روسیا ئازاد دەكرێن.

راشیگەیاند، بۆ ئەم زستانە و بۆ ساڵی داهاتوو، داوای 70 ملیار یۆرۆ لە ئەوروپا دەكەن بەوپێیەی قۆناغی داهاتوو سەختتر دەبێت.

نزیکەی سەدەیەک بەسەر لە سێدارەدانی 10 لە ترسناکترین بکوژەکانی مێژووی مرۆڤایەتی، کە لەناو حکومەتی ئەڵمانیای نازیدا پلە و پۆستی سەربازیی و سیاسیی باڵایان هەبووە، تێپەڕدەبێت.

هۆڵی دادگا هەلێکی دایە سەرکردەکانی دەسەڵاتی رایشی تێکشکاو بۆ ئەوەی بەرگری لە خۆیان بکەن و بەڵگەنامەی ئەو تاوانانەشی بەخشییە جیهان کە ئیتر نەیاندەتوانی بیشارنەوە، لەبەرئەوە؛ لەلە شەوی 16ـی 10ـی 1946، لە زیندانی نورنبێرگ 10 کەس لە سێدارە دران؛ ئەوان تاوانبارە سەرەکییەکانی نازی بوون کە دەستگیر کرابوون و راپێچی بەردەم دادگا کرابوون.

دادپەروەری لە جیاتی تۆڵەسەندنەوە

بیرۆکەی پێکهێنانی دادگایەکی نێودەوڵەتی بۆ لێپێچینەوە لە تاوانە دڕندانەکانی نازی لەمێژبوو بیری لێدەکرایەوە، بەو مەبەستە، لە ساڵی 1942دا، یەکێتیی سۆڤیەت کۆمیسیۆنێکی نائاسایی تایبەتی دامەزراند بۆ کۆکردنەوەی زانیاری دەربارەی ئەو تاوانانە، بەڵام کارێکی زۆر لەبەردەم کۆمیسیۆنەکەدا بوو، چونکە سۆڤیەت بووبووە گۆڕەپانی سەرەکیی خوێناویترین و دڕندانەترین جەنگ لە ئەوروپادا.

جۆر و قەبارەی ئەو تاوانانەی لەسەر خاکی سۆڤیەت ئەنجامدرابوون سامناک بوون: جینۆساید دژی چەندین گەل، کوشتاری بەکۆمەڵ لەسەر چەندین بنەما، هەموو جۆرەکانی تاوانی جەنگ، هێرشی بەئەنقەست بۆسەر بنکە تەندروستییەکان و ژێرخانی مەدەنی، لەسێدارەدانی هەڕەمەکی، تاڵانکردنی ئابوری و توندوتیژیی سێکسی. 

لە بنەڕەتدا، هەر شارۆچکەیەک لە دەست نازییەکان رزگارکرابا، هێندە بەڵگەی تێدا بوو کە بەشی پێکهێنانی دادگایەکی سەربەخۆی دەکرد.

کاتێک ئۆردوگاکانی زۆرەملێ (کەمپەکانی کۆکردنەوەی هاووڵاتی مەدەنی بۆ کۆمەڵکوژکردنیان) ئازاد کران، دەرکەوت پڕوپاگەندەی هاوپەیمانان نەک زێدەڕۆیی لە رووداوەکاندا نەکردووە، بەڵکو قەبارەی راستەقینەی دڕندەییەکانی نازییەکانی زۆر کەمتر لەوەی هەبوو، پیشاندابوو.

جگە لە حکومەتی سۆڤیەت، حکومەتە دەربەدەرەکانی وڵاتە داگیرکراوەکانی وەک بەلجیکا، چیکۆسلۆڤاکیا، لۆکسمبۆرگ، هۆڵەندا، پۆڵەندا، نەرویج، فەرەنسا و یوگۆسلاڤیا، خوازیاری ئەوە بوون لەڕووی یاساییەوە لێپرسینەوە لە تاوانەکانی نازییەکان بکرێت.

هێڵە گشتییەکانی دادگای داهاتوو لە پاییزی ساڵی 1943 لە میانی کۆنفرانسێکدا لە مۆسکۆ بە بەشداریی وەزیرانی دەرەوەی 'سێ زلهێزەکە' سۆڤیەت، بەریتانیا و ئەمریکا دەستی بە دەرکەوتن کرد، هەر سێ زلهێزەکە رێککەوتن لەسەر ئەوەی ئەو سەرکردانەی نازی کە لە بەرانبەر چەندین نەتەوەدا تاوانیان ئەنجامداوە، دەبێت لەلایەن دادگایەکی نێودەوڵەتییەوە دادگایی بکرێن.

لەو کاتەدا، تەنانەت بیرۆکەی کوشتنی سەرکردەکانی نازی لە دەرەوەی دادگا (تۆڵەسەندنەوەی سەرشەقام) وەک شتێکی رەوا دەبینرا.

بۆ نموونە، 'بینیتۆ مۆسۆلینی' لە 28ی چوار 1945 لەگەڵ خۆشەویستەکەی لەلایەن پارتیزانە ئیتاڵییەکانەوە بەبێ دادگاییکردن گولـلەباران کران و تەرمە شێوێنراوەکانیان لە بەرچاوی خەڵکدا هەڵواسران؛ کەس شیوەنی بۆ مۆسۆلینی نەگێڕا، بە هەمان شێوەش ئەگەر سەربازێکی سوپای سوور هیتلەری بکوشتایە، کەس ناڕەزایەتی دەرنەدەبڕی.

دوابەدوای ئەمانە، لەگەڵ نزیکبوونەوەی کۆتایی جەنگەکەش، کردەوەی تۆڵەسەندنەوەی بێ دادگایی بە شێوەیەکی پچڕپچڕ روویاندا.

نموونەیەکی دیکە: یەکێک لە رووداوە ناسراوەکانی گولـلەبارانکردنی پاسەوان و کارمەندانی ئۆردوگای 'داخاو' بوو لەلایەن سەربازانی ئەمریکییەوە، هەروەها سەربازانی پۆڵەندی، ئۆسکار دیرلیڤانگەر (فەرماندەی لیوایەکی سزادان کە بەرپرسیار بوو لە کوشتنی بێشوماری هاووڵاتی مەدەنی لە بیلاڕووس و پۆڵەندا)یان لە ژێر لێدان و ئەشکەنجەدا کوشت، بەڵام تۆڵەسەندنەوەی کوێرانە و یاسای دارستان، ئەو شتە نەبوو کە سەرکردەکانی هاوپەیمانان بەتەمای بوون.

ئەوانەی لە قەفەزی تۆمەتباراندا بوون و ئەوانەی دەرباز بوون

بەڕوونی دەرکەوت ئەو تاوانانەی ئەنجامدراون، نەک تەنیا زۆروزەوەندن، بەڵکو زۆریش ئاڵۆزن، چونکە بۆ نموونە لە دادگادا نازییەکان تا پێیان کرابوو رێوشوێنیان بۆ شاردنەوەی دڕندەییەکانیان گرتبووەبەر؛ بۆ نموونە دوای لەسێدارەدانی زیاتر لە 100,000 کەس کە زۆربەیان جوولەکە بوون لە دۆڵی "بابی یار" لە نزیک کیێڤ لە ئۆکراین، پاشماوەکانیان شاردبووەوە. سەرباری ئەوەش، هەر کە حکومەتەکەیان هەرەسیهێنا و راوەدونان و دەستگیرکردنیان دەستیپێکرد، هەموویان تاوانەکانیان دەخستەپاڵ یەکتر، بەتایبەت دەیانخستە پاڵ ئەوانەی کە پێشتر مردبوون.

تا مانگەکانی پێنج و شەشی 1945، زۆربەی ئەو کەسانەی لە کۆتاییدا لە نۆرمبێرگ دادگایی کران، دەستگیر کرابوون، بەڵام بێگومان، چەندین کەسایەتیی سەرەکیش هەبوون کە هەرگیز نەهێنرانە بەردەم دادگا.

بە هۆکاری دیار و ئاشکرا، جۆزێف گۆبێڵزی وەزیری پڕوپاگەندە و هیتلەر خۆی لە دادگاییەکەدا ئامادە نەبوون: چونکە هەردووکیان پێش ئەوەی رووبەڕووی یاسا ببنەوە خۆیان کوشتبوو.

هاینریش هیملەر، سەرۆکی هێزەکانی (SS)، لەلایەن دوو زیندانیی ئازادکراوی سۆڤیەتەوە دەستگیرکرا، بەڵام لە کاتی پشکنینی پزیشکیدا حەبێکی ژەهراوی قوتدا و گیانی لەدەستدا. هاینریش مولەر، فەرماندەی گێستاپۆ، لە کۆتایی مانگی چوار یان سەرەتای پێنجی ساڵی 1945 فیشەکێکی بە خۆیەوە نابوو و خۆی کوشتبوو و تەرمەکەشی پاش چەندین مانگ لە گۆڕێکی کاتیدا دۆزرایەوە.

چارەنووسی مارتن بۆرمان، سکرتێری تایبەتی هیتلەر و بەرپرسی دیوانی حزبەکەی، بۆ چەندین ساڵ نادیار بوو؛ بێسەروشوێن بووبوو، ئەمەش لە ساڵی 1945دا گومانی ئەوەی دروستکرد کە بە ناسنامەیەکی ساختەوە هەڵهاتبێت، بەڵام دواتر دەرکەوت کە 'بۆرمان' لە سەعاتەکانی کۆتایی ژیانیدا و لە ساتی بەرگریکردن لە بەرلین(بەرگریکردن لە مانەوەی نازییەکان لە دەسەڵات)، لە کاتێکدا هەوڵی دەدا لەگەڵ کاروانێکی سەربازانی ئەڵمانیا لە گەمارۆی شارەکە دەرباز بێت، کوژراوە.

دۆناڵد ترەمپ لە دیمانەیەکی تەلەفیزیۆنیدا ئاشکرایکرد، گفتوگۆكانیان لەگەڵ ئێران بەردەوامە و هێزی زەمینیش رەوانەی ئەو وڵاتە ناکەن، بەڵام هۆشداریدا لە بۆردومانكردنی دامەزراوەیەكی ئەتۆمی ئەو وڵاتە.

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆكی ئەمریكا لە دیمانەیەکیدا لەگەڵ پێگەی 'نیوزماکس'ـی ئەمەریکیدا رایگەیاند، تاران داوای لە وڵاتەكەی كردووە هێرشەكان رابگرێت و جەختیشی كردەوە دانوستانەكان لەگەڵ ئێران بەردەوامە و كەناڵەكانی گفتوگۆ لەگەڵیاندا بەكراوەیی دەمێننەوە.

ترەمپ ئەوەشی ئاشکراکرد، ئەمریكا پێویستی بە بەكارهێنانی چەكی ئەتۆمی دژی ئێران نییە و هەمیشە دووپاتی دەكاتەوە كە چەكی ئەتۆمی دژی ئەو وڵاتە بەكارناهێنرێت.

ئەوەشی روونکردەوە، لە قۆناغی ئێستادا هێزی زەمینی بۆناو خاكی ئێرانی ناپێویستە، بەڵام راشیگەیاند کە چاودێرییەكی چڕی دامەزراوەی ئەتۆمی چیای قوڵەنگ دەكەن و ئەگەر هەیە لە داهاتوودا بۆمبارانی بكەن.

حکومەتی ژاپۆن سەرقاڵی داڕشتنی پلانێکی نوێیە بۆ ئەوەی تا ساڵی 2030 ژمارەی هەڵدانی کەشتییە ئاسمانییەکانی بۆ 30 موشەک لە ساڵێکدا بەرز بکاتەوە و ئەمەش وەک هەنگاوێک بۆ بەهێزکردنی کەرتی ئابوری و بەدەستهێنانی سەربەخۆیی زیاتر لە کایەی بۆشایی ئاسماندا.

بەپێی راپۆرتێکی رۆژنامەی 'نیکای'ـی ژاپۆنی، وەزارەتی ئابوری، بازرگانی و پیشەسازی بۆ ساڵی دارایی داهاتوو داوای 76 ملیار یەن (نزیکەی 480 ملیۆن دۆلاری ئەمریکی) کردووە، بە مەبەستی دروستکردنی سەکۆی هەڵدانی کەشتیی ئاسمانیی نوێ لە بنکەکانی 'ئۆچینۆرا' و 'تانێگاشیما'ـی سەر بە ئاژانسی (JAXA)، تا بتوانرێت بە لە یەک کاتدا ئامادەکاری بۆ هەڵدانی چەندین کەشتی بکرێت.

لە راپۆرتەکەدا ئەوەش هاتووە، تۆکیۆ چاوی لەوەیە لە داهاتوودا کەشتیی ئاسمانی بۆ وڵاتانی دیکەش هەڵبدات.

هاوکات، لە نێوان ساڵانی 2015 بۆ 2024 لە کۆی 130 مانگی دەستکرد تەنیا 65 دانەیانی لە ناوخۆی وڵاتەوە هەڵداوە و ئەوانی دیکەی لەڕێگەی هاوبەشەکانیەوە (بە تایبەت ئەمریکا) ناردووەتە خولگەی زەوی؛ ئەوەش لە کاتێکدایە روسیا 100% و چین 99%ـی مانگە دەستکردەکانیان لەڕێگەی بنکەکانی خۆیانەوە هەڵدەدەن.

 

دۆناڵد ترەمپی سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاند، نیزال مالک حەسەن، ئەفەسەری پێشوی سوپای ئەمریکا لە کاتی خۆیدا لە سێدارە دەدرێت، بەڵام پێچەوانەی پێشبینییەکان پڕۆسەکە بە شێوەی راستەوخۆ په‌خش ناکرێت.

دۆناڵد ترەمپ لە پەیامێکیدا لە تروس سۆشیال رایگەیاندوە، هەرچەندە په‌خشی راستەوخۆ دەبووە هۆی ترساندنی تیرۆریستان، بەڵام بەهۆی ئەوەی بەشێکی زۆر لە هاووڵاتییان نایانەوێت تەماشای بکەن، بڕیاری په‌خشنەکردنی درا.

سەرۆکی ئەمریکا ئاماژەی بەوەشکردوە، تەنها بەشداریکردنی خانەوادەی قوربانییەکان لە شوێنی بەڕێوەچوونی سزاکەدا رێگەپێدراو دەبێت.

ئەمەش لە کاتێکدایە پێشتر پنتاگۆن رایگەیاندبوو، لە سێدارەدانی نیزال حەسەن بە سێوەی راستەوخۆ پەخش دەکرێت و ئەوە دەبێتە یەکەم لە سێدارەدانی سەربازی لە ماوەی 65 ساڵی رابردودا لە مێژوی ئەمریکادا.

نیزال حەسەن سەربازێکی ئەمریکیی بەرەچەڵەک فەلەستینییە، ساڵی 2009 دەستڕێژی گولـلەی لە هاوڕێ سەربازەکانی کرد  بوەهۆی کوشتنی 13 سەربازی ئەمریکی.

براوەی خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی بۆ ساڵی 2026 رەخنە لە رەفتارەكانی ترەمپ دەگرێت و رایگەیاندووە، پێویستە سەرۆكی ئەمریكا وانەی یاسا نێودەوڵەتییەكان وەربگرێت.

ناڤی پیلای، كە دادوەرێكی ئەفریقییە و بوو بە خاوەنی خەڵاتەكە بۆ ساڵی 2026، نەك ترەمپ بە شایستەی خەڵاتەكە نازانێت، بەڵكو رەخنەی توندی لێدەگرێت و رایگەیاندووە، پێویستە وانە لەبارەی یاسا نێودەوڵەتییەكانەوە وەربگرێت و راوێژ بە پسپۆڕانی یاسا نێودەوڵەتییەكان بكات.

ناڤی ئاماژەی بەوەكردووە، دەستوەردان لە كارەكانی دادگایەكی سەربەخۆدا نایاساییە و سەپاندنی سزا بەسەر دادگای تاوانی نێودەوڵەتی دوای وەرگرتنی خەڵاتەكە، كاردانەوەیەكی سیاسی بووە.

 ئەوەشی خستە روو، لە دوای دەركردنی فەرمانی دەستگیركردن بۆ سەرۆك وەزیرانی ئیسرائیل بنیامین ناتنیاهۆ، ئەمریكا سزای بەسەر مامەڵە بانكی و تەكنیۆلۆژییەكانی دادگاكەدا سەپاند، لەكاتێكدا پێشتر ئەمریكا پێشوازی لە فەرمانی دەستگیركردنی ڤلادیمیر پوتین كردبوو.

سەرۆکی ئۆکراین دەڵێت؛ وڵاتەکەی هێرشەکانی بۆ سەر پاڵاوگەکانی نەوتی روسیا دەستپێدەکاتەوە، مۆسکۆش جەخت لەوەدەکاتەوە کە بەندەرێکی ئوکراین و دوو کەشتیی بارهەڵگری لە دەریای رەش بۆردومان کردووە.

رۆژنامەی فاینانشاڵ تایمزی بەریتانی بڵاویکردەوە، ڤۆلۆدیمێر زیلینسکی، سەرۆکی ئوکراین لە چاوپێکەوتنێکدا رایگەیاندووە، وڵاتەکەی هێرشەکانی بۆ سەر پاڵاوگەکانی نەوتی روسیا دەستپێدەکاتەوە، و جەختیشی کردەوە کە ئاگربەستی هێرشکردن سەر پاڵاوگەکان کۆتایی هاتووە.

لە بەرانبەردا، وەزارەتی بەرگریی روسیا ئاشکرایکرد، هێزەکانیان بە فڕۆکەی بێفڕۆکەوان بەندەری «ئێزمایل»یان لە ناوچەی ئۆدیسای ئوکراین لە دەریای ڕەش بۆردومان کردووە، هەروەها ئاماژەی بەوەدا کە دوو کەشتیی بارهەڵگریان لە رێگادا بۆ ئۆدیسا کردووەتە ئامانج، کە بە وتەی مۆسکۆ بۆ مەبەستی سەربازی بەکارهاتوون و کەرەستەی لۆجستیکیان گواستووەتەوە.

ئیدارەی ئەمریکا تاوتوێی بەکارهێنانی 'دایکی بۆمبەکان' دەکات دژی ئێران، و لە بەرانبەردا سەرۆکی ئەمریکا دڵنیاییدەدات کە شەڕی ئێران بە زووی یەکلا دەبێتەوە.

تۆڕی هەواڵی 'سی ئێن ئێن'ی ئەمریکی لەسەر زاری چەند لێپرسراوێکی ئاگادارەوە بڵاویکردەوە، ئیدارەی ئەمریکا تاوتوێی ئەگەری بەکارهێنانی بۆمبی ناوبراو بە 'دایکی بۆمبەکان' یاخود بۆمبی ئەتۆمی تاکتیکی دەکات دژی ئێران.

سی ئێن ئێن ئاشکرایکردووە، سوپای ئەمریکا بەردەوامە لە خستنەڕووی بژاردە سەربازییەکان بۆ دۆناڵد ترەمپ، پلانی راهێنراو دارێژراوە بۆ ئاڕاستەکردنی لێدانی سەربازی کە رەنگە بەکارهێنانی بۆمبی جۆری 'GBU-43/B' بگرێتەوە، کە بە گەورەترین بۆمبی تاکتیکی لە کۆگاکانی ئەمریکادا هەژمار دەکرێت.

زانیارییەکان ئاماژە بەوەدەکەن کە ئەم بژاردەیە بۆ بە ئامانجگرتنی ژێرخانی وزە و پێگە و دامەزراوە ئەتۆمییەکانی ئێران ئامادەکراوە، ئەگەر بێت و سەرۆکی ئەمریکا فەرمانی دەستپێکردنەوەی کردە جەنگییەکان بدات.

ژمارەیەک لە لێپرسراوانی وەزارەتی جەنگیی ئەمریکا 'پنتاگۆن' رایانگەیاندووە، واشنتۆن خۆی بۆ تەواوی سیناریۆکان دژی ئێران ئامادە دەکات و سوپای وڵاتەکەش لە ئامادەباشیدایە بۆ وەڵامدانەوەی هەر پەرچەکردارێکی ئەگەری لەلایەن تارانەوە، هەروەها ئاماژەیان بەوە داوە کە هەندێک ئامانجی ئاڵۆز لە ناوخۆی ئێران پێویستیان بە بەکارهێنانی ئەم جۆرە بۆمبە قورسە دەبێت.

چاودێران و لێپرسراوانی سەربازی هۆشداری دەدەن لەوەی بەکارهێنانی 'دایکی بۆمبەکان' دەبێتە هۆی ئاڵۆزبوون و پەرەسەندنێکی مەترسیداری ململانێکان لە ناوچەکەدا، لەگەڵ ئەوەشدا، لە ناوخۆی ناوەندەکانی بڕیاردانی سەربازیی ئەمریکادا هێشتا پرسیار و گومان لەسەر ئاستی سودبەخشیی و توانای ئەم بۆمبە لە بەدیهێنانی ئامانجە ستراتیژییە درێژخایەنەکانی واشنتۆن بەردەوامە.

هاوكات دۆناڵد ترەمپی سەرۆكی ئەمریكا دڵنیاییدا كە كێشەی ئێران بە زوویی یەكلا دەبێتەوە و شەڕەكەش كۆتایی پێدێت، جەختی كردەوە، رەوشی سەربازیی ئێران بە تەواوی داڕماوە و وتی ئێران ئیتر سەركردە، هێزی ئاسمانی و هێزی دەریایی نەمابووە.

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا دانی بەوەدا نا کە رەنگە واشنتۆن "زیادەڕۆیی کردبێت لە بەئامانجگرتنی سەرکردایەتیی ئێران"، و جەختی لەسەر زەحمەتیی دەستنیشانکردنی ئەو لایەنە کردەوە کە ئێستا لە ناوخۆی ئێراندا دەکرێت دانوستانی لەگەڵدا بکرێت.

لە میانەی کۆبوونەوەیەکی جەماوەریی هەڵبژاردنی حزبەکەی لە شاری یەنگستاون لە ولايەتی ئۆهایۆ، ترەمپ رایگەیاند کە ئەمریکا "رەنگە هێندە زیای لە بەئامانجگرتنی سەرکردەکاندا کردبێت کە بە رادەیەک ئێستا نازانێت لەگەڵ کێدا دانوستان دەکات، و رەنگە دەیبوو لە قۆناغە سەرەتاییەکاندا گرژییەکان رابگیرانایە.

وتیشی: دەبوو بهێڵم سەرکردەکان بمێننەوە، چونکە بەڕاستی نازانم لەگەڵ کێدا دانوستان دەکەین. داواکاری سەرەکیشیان لە کاتی دانوستانەکاندا ئەوەیە: ئایا رێگەمان پێدەدەن، تکایە، زینوو بمیێنینەوە؟

ترەمپ و بەرپرسانی ئیدارەکەی، لەوانەش جی دی ڤانس جێگری سەرۆک، جەختیان کردەوە کە لایەنی ئێرانی هەن (وەک مەسعود بزشکیان سەرۆک کۆمار و عەباس عیراقچی وەزیری دەرەوە) ئارەزووی دانوستان نیشان دەدەن. بەڵام واشنتۆن دڵنیا نییە لەوەی کێ دەسەڵاتی بڕیاردانی کۆتایی و پابەندکەری لە تاراندا هەیە پاش نەمانی کەسایەتییە مێژوویی و سەرەکییەکان.

ئەم لێدوانانە دوای چەندین مانگ لە رووبەڕووبوونەوەی سەربازیی راستەوخۆی ئەمریکا و ئیسرائیل دێت کە بووە هۆی کوژرانی ژمارەیەک لە سەرکردە بەرزەکان و بەرپرسانی سیاسی و ئاسایشی لە ئێران، لە سەروویانەوە عەلی خامنەیی رابەری پێشوو، لەگەڵ عەلی لاریجانی و عەلی شەمخانی و چەندینی تر.

لە بەرانبەردا، تاران گێڕانەوەی ئەمریکای رەتکردەوە؛ وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران رایگەیاند کە ئەمریکا بە باشی هاوتا ئێرانییەکەی و ئالیەتەکانی بڕیاردان دەناسێت، و ئاماژەی بەوە دا کە قسەکانی ترەمپ رەنگدانەوەی دژایەتی و ئاڵۆزییە لە هەڵوێستەکانی ئەمریکادا، نەک نەبوونی لایەنی دانوستانکار.

سەرۆک وەزیرانی ئیتاڵیا رەخنەی توند لە رێککەوتنە نوێیەکەی نێوان دۆناڵد ترەمپ و ڤلادیمیر پوتن بۆ کڕینی گازوایل لە روسیا دەگرێت و دەڵێت: ئەم رێککەوتنە رەوایەتی بە مۆسکۆ دەدات لە پێشێلکارییەکانی بەردەوام بێت.

جۆرجیا مێلۆنی، سەرۆک وەزیرانی ئیتاڵیا لە وتارێکیدا لە بەردەم پەرلەمانی وڵاتەکەیرایگەیاند: لە پرسی بارگرانیی نرخی وزە لەسەر هاووڵاتییان و کەرتی بازرگانی تێدەگات، بەڵام بەرزبوونەوەی نرخی ئێستای سووتەمەنی زیاتر پەیوەستە بە جەنگی ئێرانەوە نەک ململانێکانی ئۆکراین.

وتیشی، ئەنجامی بڕیارەکەی ترەمپ نادیارە و مەترسییەکانی زۆر روونن؛ ئەم هەنگاوە دەبێتە هۆی رەوایەتیدان بە مۆسکۆ کە لە هێرشکردنە سەر ئۆکراین بەردەوامبێت و لە هەمان کاتیشدا داهاتێکی نوێیە بۆ فەراهەمکردنی خەرجییەکانی جەنگ و لاوازکردنی کاریگەریی سزاکانی وڵاتانی رۆژئاوا.

ئاماژەی بەوەش کرد، ئەم جۆرە سازشانە دژ بە تەواوی ئەو هەوڵانەن کە تا ئێستا وڵاتانی رۆژئاوا و واشنتۆن بۆ ناچارکردنی ڤلادیمیر پوتن بۆ دانوستان داویانە، بۆیە بڕیارەکەی ترەمپ بۆ رێگەدان بە هەناردەکردنی گازوایل لە روسیاوە بۆ بازاڕەکانی جیهان، بە مەترسییەکی گەورە لە قەڵەم دەدات