جیهان
پەرلەمانی تورکیا لە کۆبوونەوەی ئاسایی خۆیدا، بە دەنگی ٣٥٧ پەرلەمانتار نووسراوەکەی رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆککۆماری تورکیای پەسەندکرد، بۆ درێژکردنەوەی ماوەی ئەرکی سوپای تورکیا لە عێراق و سوریا بۆ دوو ساڵی داھاتوو.
سەرۆککۆماری تورکیا لە نووسراوەکەدا، کە ئاڕاستەی پەرلەمانی کردبوو، تیایدا بە مەبەستی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆریستان لە عێراق و سوریا داوایکردبوو ئەرکی سوپای تورکیا لەو دوو ناوچەیە بۆ ماوەی دوو ساڵی داھاتوو درێژبکرێتەوە.
جێی باسە ھەریەک لە پارتەکانی ئاکپارتی، مەھەپە، ئاییندە، سەرلەنوێ رەفاح و ھوداپار دەنگیاندا بە نووسراوەکەی سەرۆک کۆمار، ھەریەکە لە جەھەپە و ھەدەپ دەنگیان بە نووسراوەکەدا نەدا.
ساڵی ٢٠١٣ تورکیا لە چوارچێوەی ھەڵمەتی نێودەوڵەتی بۆ بەرەنگاربوونەوەی رێکخراوی تیرۆریستی داعش سوپای وڵاتەکەی رەوانەی عێراق و سوریا کرد و لەدوای کۆتایی ھاتنی ئەو رێکخراوەش بە رەسمی لە ساڵی ٢٠١٧، تورکیا بە پاساوی بەرەنگاربوونەوەی چەکدارانی یەپەگە لە خاکی عێراق و سوریا ماوەتەوە.
وەزارەتی تەندروستیی فەڵەستین بڵاویکردەوە، بەھۆی بەردەوامی بۆردومانەکانی سوپای ئیسرائیل بۆسەر کەرتی غەززە و کەناری رۆژئاوا، زیاتر لە سێ ھەزار کەس کوژراون و ١٢ ھەزارو ٥٠٠ کەسی دیکەش برینداربوون.
ئەوەشی خستوەتەڕوو، دۆخی نەخۆشخانەکانی غەززە بەھۆی نەبوونی کارەبا و کەمبوونەوەی سوتەمەنییەوە لە دۆخێکی زۆر خراپدایە، بەجۆرێک سوتەمەنی تەنھا بەشی ٢٤ سەعاتی دیکە ماوە و لە ئەگەری تەواوبوونیدا، ھەزاران بریندار ژیانیان دەکەوێتە مەترسییەوە.
ھەروەھا سوپای ئیسرائیلیش رایگەیاند، ھێرشەکانی بزووتنەوەی حەماس بۆسەر ئیسرائیل کوژرانی زیاتر لە ھەزار و ٤٠٠ ئیسرائیلی لێکەوتووەوە کە ٢٥٨ یان سەربازن و چوار ھەزار و ٢٢٩ کەسی دیکەش بریندارن، ٢٥٠ کەسیش بەدیلگیراون.
ئاژانسی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ کاروباری ئاوارەکانی فەڵەستین رایگەیاند، دوای بۆردومانەکەی ئیسرائیل بۆسەر نەخۆشخانەیەک ھیچ شوێنێکی ئارام بۆ ھاوڵاتیانی مەدەنی لە غەززە نەماوە.
ھاوکات یەکێتی ئەوروپاش لە راگەیەنراوێکدا دەڵێت، ھێرشکردنەسەر نەخۆشخانەیەک لە غەززە و خاپوورکردنی پڕۆژە خزمەتگوزارییەکان، پێچەوانەی یاسا نێودەوڵەتییەکانە.
ئەنجومەنی کۆمکاری عەرەبیش بە توندی ھێرشەکەی سەر غەززەی سەرکۆنەکرد و بە تاوانی جەنگ ناوی برد.
ھاوکات تورکیا و ئێرانیش لە ئاستی باڵا ھێرشەکەی سەر نەخۆشخانەی ئەھلی عەرەب (مەعمەدانی)یان سەرکۆنەکرد و ھێرشەکەیان بە "دڕندانە" ناوبرد، داواشیان لە ھەموو مرۆڤایەتی کرد دژی ھێرشەکە بێتە دەنگ.
لەسەر ئاستی ئەنجومەنی ئاسایشیش، ئیمارات و روسیا داواکارییەکی ھاوبەشیان ئاڕاستەی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی کرد، بەمەبەستی ئەنجامدانی کۆبوونەوەیەکی بەپەلە و تاوتوێکردنی ھێرشەکەی غەززە و دۆخی مرۆیی ھاوڵاتیانی فەڵەستین.
کاردانەوەکان تەنھا لە ئاستی رەسمی وڵاتان نەبوون، بەڵکو لە فەڵەستین، تونس، ئوردن و زۆرینەی وڵاتانی ئیسلامی ھاوڵاتیان دژی ھێرشەکەی سەر غەززە ھاتوونەتەسەر شەقام و داوای بەسزاگەیاندنی ئەنجامدەرانی ھێرشەکە دەکەن.
وەزارەتی تەندروستی فەڵەستین لە راگەیەنراوێکدا ئاماژەی بەوەکردوە، فڕۆکە جەنگییەکانی ئیسرائیل نەخۆشخانەی عەرەبی ناحکومییان لە غەززە بۆردومانکردووە و لە ئەنجامیشدا لانیکەم ٨٠٠ کەس بوونەتە قوربانی، لەو ژمارەیەش ٥٠٠ کەس لەو بۆردومانەدا کوژراون.
ئەوەشی خستوەتەڕوو، ھێرشەکەی ئیسرائیل تاوانی جەنگە چونکە ئەو کەسانەی بۆردومانکراون ئاوارەبوون و بەمەبەستی خۆپاراستن لە بۆردومانەکان، خۆیان لەناو سنوری نەخۆشخانەکە حەشار دابوو.
لەسەر ئەو روداوەش سەرۆکی فەڵەستین سێ رۆژ ماتەمینی بۆ قوربانیانی بۆردومانی نەخۆشخانەکە لە غەززە راگەیاند.
ھاوکات وەزارەتی دەرەوەی میسریش بۆردومانی ئیسرائیل بۆسەر دامەزراوە مەدەنییەکان پێشێلکاریی یاسا نێودەوڵەتییەکانە.
بەگوێرەی دوایین ئامارەکانی حکومەتی فەڵەستین، بەھۆی بەردەوامی بۆردومانەکانی سوپای ئیسرائیل بۆ سەر کەرتی غەززە و کەناری رۆژئاوا، تائێستا زیاتر لە ٣٢٠٠ کەس کوژراون و زیاتر لە ١٢٥٠٠ کەسی دیکەش برینداربوون.
کەناڵی ئێن بی سی ئەمریکی لە لێپرسراوێکی باڵیۆزخانەی فەڵەستینەوە لە واشنتۆن بڵاویکردەوە، رۆژی دووشەممە لە سەعات نۆی بەیانییەوە دەروازەی رەفەح دەکرێتەوە، بۆ دەرچوونی بیانییەکان بۆ میسر و ھەروەھا گەیاندنی ھاوکاری مرۆیی بۆ کەرتی غەززە.
کەناڵەکە راشیگەیاندووە، کردنەوەی دەروازە چەند سەعاتێک دەخایەنێی و درەنگانی ئێوارە دادەخرێتەوە، ئیسرائیلیش تیمێکی خاچی سور دەنێرێت بۆ پشکنینی کاروانەکانی ھاوکاری کە دەچێتە فەڵەستینەوە.
ئاژانسی رۆیتەرزیش بڵاویکردووەتەوە، کاروانی بارھەڵگری سوتەمەنی کە ئاڵای نەتەوە یەکگرتووەکانی پێوەیە، بە ئاڕاستەی دەروازەی کەرەم ئەبوسالم لە سنوری نیچَوان میسر و کەرتی غەززە و ئیسرائیل دەڕوات.
ھەروەھا دەیان کاروانی ھاوکاری مرۆیی دیکە لە سنوری میسرەوە وەستاون و چاوەڕوانی کردنەوەی دەروازەی رەفەحن بۆ چوونە ناو کەرتی غەززەوە.
لە ویلایەتی ئیلینوی ئەمریکا کەسێک ھێرشی کردە سەر ژن و منداڵێک کە دایک و کوڕ بوون و ٢٦ چەقۆی لە منداڵەکە دا کە تەمەنی شەش ساڵ بوو و لە نەخۆشخانە گیانی لەدەستدا و دایکیشی برینداربوو کە تەمەنی ٣٢ ساڵە.
جۆ بایدن سەرۆکی ئەمریکا لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوە کرد، ئەو خێزانە فەڵەستینییە لە دەستی توندوتیژی ھەڵاتبوون و گەیشتبوونە ئەمریکا بۆئەوەی بە ئارامی بژین نەک روبەڕووی ئەو کردەوە ناشرین و دڕندانەیە ببنەوە.
راشیگەیاندووە، ئەو جۆرە کردەوە نامرۆڤانە و دڕندانەیە لە ئەمریکا جێگەی نابێتەوە و پێچەوانەی بەھا مرۆییەکانە و داواشی لە سەرجەم گەلی ئەمریکا کردوە لە دژی توندوتیژی بووەستنەوە.
بەپێی زانیارییەکانی پۆلیسی ویلایەتی ئیلینوی، ئەو کەسەی ھێرشی کردووەتە سەر کوڕ و دایکەکە ناوی (جۆزێف چوبا)یە و تەمەنی ٧١ ساڵە و رووداوەکەش پەیوەندی بە شەڕ و ئاڵۆزییەکانی نێوان بزوتنەوەی حەماس و ئیسرائیلەوە ھەیە.
ئاژانسی رۆیتەرز لە زاری دوو لێپرسراوی میسرەوە رایگەیاند، ئەمریکا و ئیسرائیل و میسر رێککەوتوون لەسەر راگەیاندنی ئاگربەست لە باشوری غەززە بۆ ماوەیەکی کاتی، کە لە سەعات ٩ی بەیانی ئەمڕۆوە دەستپێکردووە بۆ ماوەی پێنج سەعات.
رۆیتەرز راشیگەیاندووە، ئەو ئاگربەستە ھاوکاتە لەگەڵ ھەوڵەکان بۆ کردنەوەی دەروازەی رەفح بۆ گەیاندنی ھاوکارییە مرۆییەکان، بەڵام ھێشتا دیار نییە کە دەروازەکە کراوەتەوە یان نا.
بەڵام بزووتنەوەی حەماس دەڵێت، ئاگاداری ئەو ئاگربەستە نین کە لە باشوری غەززە راگەیەندراوە.
ھەروەھا نوسینگەی بنیامین ناتانیاھۆ سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیلیش وتی، ھیچ رێککەوتنێک بۆ راگرتنی شەڕ بەشێوەیەکی کاتیی لە باشوری غەززە نەکراوە و ھیچ رێککەوتنێکیش نییە بۆ رزگارکردنی بیانییەکان لەبەرامبەر گەیاندنی ھاوکاری مرۆیی.
تۆڕی ئەی بی سی نیوزی ئەمریکی لە سەرچاوەیەکەوە بڵاویکردەوە، ئەمڕۆ بۆ چەند سەعاتێک دەروازەی رەفح دەکرێتەوە و دواتر لە درەنگانێکی ئێوارەدا دادەخرێت، بەبێ ئەوەی کاتەکەی بە دیاریکراوی ئاشکرا بکات. لێپرسراوێکی فەڵەستینیش بە تۆڕی ئێن بی سی رایگەیاندووە، دەروازەکە سەعات ٩ی بەیانی ئەمڕۆ دەکرێتەوە.
ئەوەش لە کاتێکدایە تا ئێستا کاروانەکانی ھاوکاری کە لە میسرەوە دەنێرێنە غەززە لە نزیک دەروازەی رەفح وەستاون و چاوەڕێی کردنەوەی دەروازەکەن بۆ چوونە ناو خاکی فەڵەستینەوە.
جۆ بایدن سەرۆکی ئەمریکا، لە چاوپێکەوتنێکی تەلەفزیۆنیدا ڕایگەیاند، ھێزەکانی ئەمریکا بەشداری لە شەڕی نێوان حەماس و ئیسرائیل ناکەن، ھەروەھا ھێرشی زەمینی ئیسرائیل بۆسەر کەرتی غەززە و داگیرکردنەوەی شارەکە ھەڵەیەکی گەورە دەبێت.
وتیشی، لە ناوبردنی بزوتنەوەی حەماس و حزبوڵای لوبنان لە بنەڕەتەوە کارێکی پێویستە، ئەمریکا پشتیوانی تەواوەتی ئەو ھەوڵانە دەکات.
بایدن، ئاماژەی بەوەشکرد کە تا ئێستا ھیچ بەڵگەیەکیان لەبەردەست نییە، کە ئێران لە پشت یاخود داڕێژەرەی ھێرشەکانی حەماس بێت بۆ سەر ئیسرائیل.
رێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی لە راپۆرتێکیدا لەبارەی گەمارۆکانی ئیسرائیل لەسەر کەرتی غەززە و کرد نەئامانجی ھاوڵاتیانی مەدەنی رایگەیاندووە، پێویستە لە ھەموو شەڕ و ئاڵۆزییەکدا خەڵکی مەدەنی بپارێزرێت و لایەنە بەشەڕ ھاتووەکان بەھیچ شێوازێک نەیانکەنە ئامانج، بەڵام گەمارۆخستنە سەر کەرتی غەززە و رێگرتن لە گەیشتنی کارەبا و خۆراک و ئاو لەلایەن ئیسرائیلەوە بەپێی یاسا و پەیماننامە نێودەوڵەتییەکان ئەنجامدانی تاوانی جەنگە.
ئاماژەی بەوەشکردووە، لێدوانێکی ریشی سوناک سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا لەبارەی زیانەکانی شەڕی نێوان حەماس و ئیسرائیل جێگەی نیگەرانییە، چونکە تەنھا باسی زیانەکانی ئیسرائیلی کردووە و باسی بۆردوومان و ھێرشەکانی سەر کەرتی غەززەی نەکردووە کە بەھۆیانەوە ھەزاران خەڵکی مەدەنی کوژراون و برینداربوون و ماڵ و شوێنەکانیان بەجێھێشتووە.
گەلعاد ئیردان نوێنەری ئیسرائیل لە رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان رایگەیاند، رەوشی ئێستای وڵاتەکەی بەرگرییە لە پێناوە مانەوەدا، چونکە بزوتنەوەی حەماس کە زۆربەی وڵاتان خستوویانەتە لیستی تیرۆرەوە دەستپێشخەری کردووە بۆ ھەڵگیرساندنی شەڕ و ئیسرائیلیش مافی خۆیەتی بەرگری لە خاک و گەلی و مانەوەی بکات.
وتیشی، سوپا و ھێزە ئەمنییەکانی ئیسرائیل کە روبەڕووی ھێرش و بۆردومانەکانی حەماس بوونەتەوە، ئامانجیان داگیرکردن و مانەوە نییە لە کەرتی غەززە، بەڵام وڵاتەکەی ھەرچی پێبکرێت بۆ لەناوبردن و ریشەکێشکردنی حەماس دەیکات و بۆئەوەش پرس و راوێژ بە ھیچ وڵاتێک ناکات و چاوەڕوانی مۆڵەتی ھیچ ھێز و لایەنێکیش نییە، چونکە تا ئەو کاتەی حەماس لە کەرتی غەززە بێت، ئاسایش و ئارامی بەدی نایەت.
پوتن بەر لە رێککەوتنی بۆ چین بۆ بەشداریکردن لە کۆڕبەندێکدا رایگەیاند، روسیا وڵاتی ئۆکراینی بەلاوە گرنگە و نابێت ئاسایشی وڵاتێک لەسەر حسابی وڵاتێکی دیکە بنیات بنرێت و دەبێت ئاسایش و ئەمنییەت بە دادپەروەرانە بۆ ھەموو وڵاتێک بێت.
پوتن وتیشی، روسیا مافی خۆیەتی بەرگری لە ئاسایشی ولاتەکەی بکات و کاتێک دەڵێن فراوانبوونی ھاوپەیمانی باکوری ئەتڵەسی ناتۆ ھەڕەشەیە، دەبێت گوێیان لێبگیرێت.
پوتن ئاماژەی بەوەشکرد، ھێرشی پێچەوانەی ئۆکراین شکستی گەورەی ھێناوە و وڵاتانی رۆژئاواش پابەندی بەڵێنەکانیان نەبوون.
سەرچاوەیەکی باڵا لە کۆشکی سپی ئەمریکا رایگەیاند، جۆ بایدن سەرۆکی ئەمریکا رۆژی چوارشەممە بە سەردانێک دەچێتە ئیسرائیل، وتیشی ھۆکاری سەردانەکەی بایدن بەھۆی زیادبوونی گرژی و ئاڵۆزییەکانی نێوان حەماس و ئیسرائیل و ئەو بانگێشتنامەیەی عەبدولفەتاح سیسی سەرۆکی میسر ەبۆ رێکخستنی کۆنگرەیەکی نێودەوڵەتی بۆ گفتوگۆ لەبارەی شەڕ لەکەرتی غەززە لەم ھەفتەیەدا.
راشیگەیاند، لەسەردانەکەیدا چەند وڵاتێکی تری رۆژھەڵاتی ناوەراست بەسەردەکاتەوە.
سەندیکای رۆژنامەنووسانی فەڵەستین لە راگەیەندراوێکدا بڵاویکردەوە، بەھۆی ھێرشی فڕۆکە جەنگییەکانی ئیسرائیل بۆ سەر کەرتی غەززە، ١١ ڕۆژنامەنووس کوژراون و ٢٠ی دیکەیش برینداربوون، ھەروەھا دوو رۆژنامەنووسی دیکەیش بێسەروشوێنن، ئەمەش سەرەڕای ئەوەی بە دەیان پێشێلکاریی دیکە بەرامبەر بە ڕۆژنامەنووسان لە کەناری ڕۆژئاوا و قودس ئەنجام دراون.
ئەوەشی خستووەتەڕوو، ژمارەیەک خانووی ڕۆژنامەنووسان لە کەرتی غەززە بەھۆی بۆردومانەکانی ئیسرائیلەوە خاپوورکراون و نزیکەی ٥٠ بینای دەزگاکانی راگەیاندنن رووخاون.
سەرۆککۆمار لە کۆڕبەندەکەدا وتارێکی پێشکەش کرد و تیایدا جەختی لەوە کردەوە کە عێراق گرنگییەکی تایبەتی بە ھەر دەستپێشخەریەک دەدات کە ببێتە مایەی گەشەسەندنی بواری ئاو و کشتوکاڵ و پەرۆشی پەرەپێدانی کەرتی کشتوکاڵی بۆ ئەوەی بگەڕێینەوە بۆ ئەو دۆخەی کە تێیدا بوو کاتێک پێی دەگوترا زەوی ڕەشایی پێش دەستپێکردنی جەنگ و ناکۆکییەکان لە وڵاتەکەمان کە دەیان ساڵە بەردەوامە.
ھەروەھا سەرۆککۆمار ئاماژەی بەوەشکردوو، کە جیھان ڕووبەڕووی ئاستەنگییەکانی سەدەی بیستەم بوویەوە، لەوانە جەنگ و برسێتی و قەیرانی ئابووری. لەڕاستیدا، ئێمە پێویستمان بە دەستپێشخەری زیاتر و داھێنان و کرداری بەکۆمەڵ ھەیە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئاستەنگەکانی سەدەی بیست و یەک، لەوانە گەشەی دانیشتوان، کە بارگرانییەکی گەورەیە لەسەر جیھانی ئێمە بە سەرچاوەی سنووردار.
سەرۆککۆمار ئاماژەشی بەوەدا کەعێراق ھەوڵدەدات بەرنامە بۆ بەرەنگاربوونەوەی بە بیابانبوون بگرێتەبەر، بەزیادکردنی ئەو ڕووەکانەی کە بەرگەی وشکەساڵی و شۆرەکات و گۆڕانی کەشوھەوا دەگرن، چەسپاندنی وزەی پاک و نوێبووەوە و پاراستنی فرەچەشنی بایۆلۆجی و گەڕاندنەوەی ھاوسەنگی ژینگەیی و دروستکردنی ژینگەیەکی بەردەوام لە ڕێگەی ھەمەچەشنکردنی ئابووری و پەرەپێدانی سامانی ڕووەک و ئاژەڵان، ھەروەھا گرتنەبەری شێوازە مۆدێرنەکانی ئاودێری و کشتوکاڵ.
ئەمەش دەقی ووتەکەی سەرۆککۆمارە:
"بەڕێوەبەری گشتی ڕێکخراوی خۆراک و کشتوکاڵ، بەڕێز شو دنیۆ
خوشکان برایان ئامادەبووانی بەڕێز..
سڵاوێکی گەرم..
سەرەتا سوپاستان دەکەم کە بانگھێشتتان کردین بۆ بەشداریکردن لەم کۆڕبەندە گرنگەدا، ھەروەھا دەمەوێت ستایشی ھەڵبژاردنی ئەم بابەتە زۆر گرنگە کە کشتوکاڵ یەکێک لە چەمکە پێویستەکانی ژیانی مرۆڤایەتی و گۆڕانی کەشوھەوا بەیەکەوە دەبەستێتەوە، کە زنگی مەترسییەکی گەورە دەخاتە ڕوو لە سەر جیھان، ئەمڕۆ لەم شارە دێرینەی کە خاوەن پێگەیەکی کلتووری و مێژوویی دیارە و لە ڕۆژی جیھانی خۆراکدا کۆدەبینەوە کە حەفتا و ھەشت ساڵ بەسەر دامەزراندنی ئەم ڕێکخراوە خاوەن ئامانجە بەرزەکان تێپەڕدەبێت.
کشتوکاڵ، کە بۆ یەکەمجار لەلایەن مرۆڤەوە لە کەنارەکانی دیجلە و فورات سەری ھەڵداوە، یارمەتی مرۆڤیدا کە بتوانێ شارەکان بونیادبنێت کە شارستانییەتە کۆنەکان تێیدا پەرەی سەندووە.
عێراق لە رێگەی تێزەکانی حەمورابیەوە یەکەم سەرچاوەی یاساکان بوو کە باسی ئەم بەشە گرنگەی ژیانی مرۆڤایەتی بکات و کۆنترین پەیماننامەی جیھانیە سەبارەت بە پرسی ئاو، کەپەیمانی "میسیلیمە"، واتە پەیماننامەی ئاشتی ھەمیشەییە لە نێوان دوو شاری سۆمەری کە دەکەونە کەناری دیجلە واتە لەگش و ئوما، زیاتر لە چل و پێنج سەدە لەمەوبەر واژۆکراوە و ئامانجی ئەو پەیماننامەیە چارەسەرکردنی ناکۆکی درێژخایەنی نێوانیان بوو کە ھەردوو شارەکە لەسەر بەکارھێنانی ئاوەکانی رووباری دیجلە واژۆیان کرد .
پەیماننامەکە کۆمەڵێک رێسای بۆ دابەشکردنی ئاوەکانی ڕووبارەکە داڕشت، ھەروەھا لایەنەکانی پەیماننامەکە دروستکردنی بەنداو یان ھەر بەربەرستێکی دیکەیان قەدەغە کرد کە دەستوەردان لە رۆیشتنی ڕێڕەوی ڕووبارەکە بکات و ئاوی وڵاتی خوارەوەی ڕووبارەکە ڕابگرێت.
ئەمڕۆ لە سایەی پێشکەوتنە زانستی و پرۆسەی بواری کشتوکاڵدا، جیھان توانیویەتی ئاسایشی خۆراک بەدیبھێنێت، ئەم ڕێکخراوە بەشداریی لە پێشخستنی ئەو پێشھاتانەدا کردووە و درێژەیش بەم رێبازە دەدات لە رێگەی چەندین دەستپێشخەرییەوە، کە دەستپێشخەرییەکن ئێمە پشتیوانی دەکەین و زۆرێک لە وڵاتان دەتوانن توانا نیشتمانییەکانیان پەرەپێبدەن و سوود لە بەرنامەکانی ڕێکخراوەکە وەربگرن.
عێراق ئەوپەڕی بایەخ بە ھەر دەستپێشخەرییەک دەدات کە دۆخی ئاو و کشتوکاڵی وڵاتەکان باشتر بکات، ئێمەش بەوپەڕی تامەزرۆییەوە چاوەڕوانی پەرەپێدانی کەرتی کشتوکاڵین بۆ ئەوەی بیگەڕێنینەوە بۆ ئەو دۆخەی کە تێیدا بوو کاتێک پێش ھەڵگیرسانی شەڕ و ململانێکان ناوی لێنرابوو (خاکی ڕەشایی). لە وڵاتەکەماندا کە بۆ دەیان سەدە بەردەوام بوو.
جیھان بە سەرکەوتنێکی حاشا ھەڵنەگر ڕووبەڕووی ئاستەنگەکانی سەدەی بیستەم بووەتەوە، لەوانە شەڕ و برسێتی و قەیرانی ئابووری. ڕاستییەکە ئەوەیە کە ئێمە پێویستمان بە زیاتر لە دەستپێشخەری و داھێنان و کاری بەکۆمەڵ دەبێت بۆ ئەوەی ڕووبەڕووی ئاستەنگەکانی سەدەی بیست و یەکەم ببینەوە، لەوانەش زیادبوونی ژمارەی دانیشتووان، کە بارگرانییەکی گەورە لە سەرچاوە سنووردارەکانی جیھانەکەمان دەکات.
ژمارەی دانیشتوانی جیھان بەردەوام لە زیادبووندایە، بەو پێیەی لە ساڵانی پەنجاکانی سەدەی ڕابردوودا ژمارەی دانیشتووانی جیھان سێ ھێندە زیادی کردووە، ئەمڕۆ ھەشت ملیار کەسی تێپەڕاندووە و بەپێی پێشبینییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان، ڕەنگە تا ساڵی ٢٠٥٠ ژمارەی دانیشتووانی جیھان بگاتە ئاستی دە ملیار کەس. ھەموو ئەمانە دەبێتە ھۆی فشارێکی زۆر بەتایبەتی لەسەر کەرتی کشتوکاڵ و سەرچاوەکانی ئاو.
دیاردەی گەرمبوونی جیھان و گۆڕانی کەشوھەوا لە ھۆکارە ڕاستەوخۆکانی بڵاوبوونەوەی دیاردە دژبەیەکەکانی وەک لافاو و ئاگرکەوتنەوە و بەرزبونەوەی پلەکانی گەرما بۆ ئاستێکی پێوانەیی بوون. ھەروەھا بووە ھۆی نەمانی زەوییە کشتوکاڵییەکان بەھۆی فراوانبوونی بەبیابانبوون.
لەم بوارەدا عێراق ھەوڵدەدات بەرنامە بۆ بەرەنگاربوونەوەی بە بیابانبوون بگرێتەبەر، بەزیادکردنی ئەو ڕووەکانەی کە بەرگەی وشکەساڵی و شۆرەکات و گۆڕانی کەشوھەوا دەگرن، چەسپاندنی وزەی پاک و نوێبووەوە و پاراستنی فرەچەشنی بایۆلۆجی و گەڕاندنەوەی ھاوسەنگی ژینگەیی و دروستکردنی ژینگەیەکی بەردەوام لە ڕێگەی ھەمەچەشنکردنی ئابووری و پەرەپێدانی سامانی ڕووەک و ئاژەڵان، ھەروەھا گرتنەبەری شێوازە مۆدێرنەکانی ئاودێری و کشتوکاڵ.
ئاسایشی خۆراک پەیوەندییەکی نزیکی بە ئاسایشی ئاوەوە ھەیە. ئەمڕۆ بەدەست کەمی ئاوەوە دەناڵێنین، لەبەر زۆر ھۆکار، گرنگترینیان ڕێگریکردنە لە ھەڵڕژاندنی ئاو بەھۆی ئەو بەنداوە زۆرانەی کە لەلایەن وڵاتانی دراوسێی سەرەوەی ڕووبارەکانەوە دروستکراون و نەبوونی ڕێککەوتنی نێودەوڵەتی یان دوولایەنە لە نێوان وڵاتاندا کە گەرەنتی مافی ھەمووان لە پشکی ئاوی دادپەروەرانە بکات، جگە لە ھۆکارە سروشتییەکانی دیکەی پەیوەست بە کەشوھەوا وەکو کەمی بارانبارین و بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی.
لەم چوارچێوەیەدا دەبێت ئەوە بیربێنینەوە کە ئەوەی ھۆکاری کەمکردنەوەی ئەم قەیرانە و تێپەڕاندنیەتی، ھەڵگرتنی بەرپرسیارێتیە لەلایەن ھەموانەوە، بەپێی پرۆسە ومیکانیزمێکی ھەمەلایەنە بۆ باشترکردنی بەڕێوەبردنی ئاو بە پێی سیستم و میکانیزمە مۆدێرنەکان، لەگەڵ گفتوگۆی بەردەوام لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ بە مەبەستی گەیشتن بە نەخشەڕێگای ھاوبەش لە ڕێگەی زانیاری تەکنیکییەوە و ئاڵوگۆڕی پلانی کارکردنی پەیوەست بە بڕ و کاتەکانی بەردانی ئاوەکان، بە مەبەستی گەیشتن بە ڕێککەوتنی کۆتایی کە مافی ھەمووان لە پشکی ئاوی دادپەروەرانە دابین بکات.
چارەسەرکردنی قەیرانی ئاو پێویستییەکە ناتوانرێت دەستبەرداری بین لەپێناوی داھاتووماندا، ئەگەر ڕێژەی ئاوی زیادە بێت، یان کەم بێت، یان ئاوی زۆر پیس بێت، مەترسییەک دروستدەکات کە بەھۆی گۆڕانی کەشوھەوا خراپتر دەبێت، ئەمەش مەترسی لەسەر ئابووری وڵاتان دروست دەکات و ھاندەری کۆچکردن دەبێت و ململانێکان توندتر دەکات .
پێویستمان بە ھەنگاوێکی جیھانییە بۆ بەدەستھێنانی گەشەی خۆڕاگری ئاو و ئاسایشی ئاو. سەرەڕای ئەو پێشکەوتنانەی بەدەست ھاتوون، ئێمە دواکەوتووین لە گەیشتن بە ئامانجەکانی گەشەپێدانی بەردەوام کە پەیوەندییان بە ئاوەوە ھەیە، کە ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر گەشەپێدانی ھەمەلایەنە ھەیە، بەتایبەتی بەو زانیاریانەی کە ئاماژە بەوە دەکەن تا ساڵی ٢٠٣٠ زیاتر لە یەک ملیار و نیو کەس دەستیان بە ئاوی خواردنەوە ناگات.
کەرتی ئاو پێویستی بە شێوازی نوێی بیرکردنەوە و بەڕێوەبردنی ئاو ھەیە. پرۆسەی ئاڵوگۆڕی زانیاری، یارمەتی حکومەتەکان دەدات بۆ باشترکردنی بەڕێوەبردنی ئاو بە مەبەستی بەرزکردنەوەی کارایی و کەمکردنەوەی بەفیڕۆدانی ئاو لە جیھانێکدا کە تادێت پشێوی و کەم ئاوی زیاتر دەبێت.
لەراستیدا عێراق تاکە وڵات نییە کە خۆی لەم دۆخە سەختەدا ببینێتەوە، بەو پێیەی ھیچ ڕێککەوتنێک لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی کاریگەر نییە لەسەر ئاستێکی بەرفراوان، ھاوشێوەی پەیمانی لەگش و ئوما، کە ئێمە ئاماژەمان پێکرد. بۆیە داوا لە دامودەزگا نێودەوڵەتییە پەیوەندیدارەکان دەکەین بۆ گەیشتن بەم ئامانجە لەگەڵمان کاربکەن، کە لە پێشەوەیان ڕێکخراوە بەڕێزەکەتان ڕێکخراوی خۆراک و کشتوکاڵی جیھان، بەو پێیەی ئاو مەرجێکی بنەڕەتییە بۆ کشتوکاڵ و ژیانە.
ئەمە بەو مانایە نییە کە ئێمە لە بەرامبەر ئەم ئاڵنگاریە بنەڕەتییە دەستەوستان بوەستین، بەو پێیەی ئاگاداری سەختی دۆخەکەین، ھەروەھا لێکۆڵینەوەکان کە ساڵانێک لەمەوبەر ئەنجاممان داوە دەریانخستووە کە عێراق لە داھاتوودا بەدەست کەمی ئاویەوە دەناڵێنێت.
بە جددی لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ کە وڵات وگەلانی دۆستن، کاردەکەین بۆ گەیشتن بە چارەسەری دادپەروەرانە و جێگەی ڕەزامەندی بۆ ھەمووان. ھەروەھا بەجدی کاردەکەین بۆ سوودوەرگرتن لە ھەر دڵۆپێک ئاو کە دەگاتە زەوییەکانمان، ئەمەش پێویستی بە ھەوڵێکی زۆر دەبێت بۆ کارکردن لەسەر پەرەپێدانی ژێرخانی ئابووری، مۆدێرنکردنی شێوازەکانی ئاودێری، و یاسادانان لەبوارەکانی پەیوەست بە کەرتی ئاو بۆ ئەوەی کشتوکاڵ پێگەی بەناوبانگی خۆی بەدەستبھێنێتەوە.ئێمە چاوەڕوانی ھاوکاری زیاترین لەگەڵ ڕێکخراوەکەتان لەم بوارە بنەڕەتییەی پەیوەندی بە ژیان و ئاسایشی گەلانەوە ھەیە .
کوردە یەشار نوێنەری دەزگای لوتکە لە تورکیا لە راگەیەندراوێکدا بڵاویکردەوە، شەوی رابردوو لە باکوری دوورگەی سیمی سنووری یۆنان، بەلەمێک بە ١٣ کۆچبەرەوە ژێرئاوکەوتووە و لە ئەنجامی گەڕان و بەدواداچوونەکان بۆ سەرنشینانی ئەو بەلەمە، ھەشت کۆچبەر رزگارکراون و تەرمی سێ کۆچبەر دۆزراوەنەتەوە، ھەروەھا دوو سەرنشینی دیکە بێسەروشوێنن کە یەکێکیان منداڵێکی تازەلەدایکبووە.
ئەوەشی خستووەتەڕوو، تائێستا ھیچ زانیارییەک لەسەر رەگەز و تەمەنی قوربانییەکان ئاشکرانەکراوە، ھاوکات ھەوڵەکان بەردەوامن بۆ دۆزینەوەی ئەو دوو کەسەی کە لە بەلەمەکەدابوون و بێسەروشوێنن.
ئێوارەی رۆژی دووشەممە لە ناوەڕاستی برۆکسلی پایتەختی بەلجیکا لەلایەن کەسێکەوە دەسترێژی گولـلە لە سێ کەس کراوە و سەرەنجام دوو کەسیان گیانیانلەدەستداوە.
بەپێی ھەواڵی میدیاکان، ئەو دوو کەسەی کوژراون بە رەگەز ھاووڵاتی سویدین و بکوژەکەش دوای تەقەکردنەکە بۆ شوێنێکی نادیار ھەڵھاتووە.
لای خۆیەوە، داواکاری گشتی بەلجیکا رایگەیاندووە، لایەنە پەیوەندیدارەکان لێکۆڵینەوەکانیان لە رووداوەکە دەستیپێکردووە، بەڵام تائێستا بکوژ دەستگیرنەکراوە.