جیهان
جۆ بایدن سەرۆکی ئەمریکا، لە چاوپێکەوتنێکی تەلەفزیۆنیدا ڕایگەیاند، ھێزەکانی ئەمریکا بەشداری لە شەڕی نێوان حەماس و ئیسرائیل ناکەن، ھەروەھا ھێرشی زەمینی ئیسرائیل بۆسەر کەرتی غەززە و داگیرکردنەوەی شارەکە ھەڵەیەکی گەورە دەبێت.
وتیشی، لە ناوبردنی بزوتنەوەی حەماس و حزبوڵای لوبنان لە بنەڕەتەوە کارێکی پێویستە، ئەمریکا پشتیوانی تەواوەتی ئەو ھەوڵانە دەکات.
بایدن، ئاماژەی بەوەشکرد کە تا ئێستا ھیچ بەڵگەیەکیان لەبەردەست نییە، کە ئێران لە پشت یاخود داڕێژەرەی ھێرشەکانی حەماس بێت بۆ سەر ئیسرائیل.
ئاژانسی رۆیتەرز لە زاری دوو لێپرسراوی میسرەوە رایگەیاند، ئەمریکا و ئیسرائیل و میسر رێککەوتوون لەسەر راگەیاندنی ئاگربەست لە باشوری غەززە بۆ ماوەیەکی کاتی، کە لە سەعات ٩ی بەیانی ئەمڕۆوە دەستپێکردووە بۆ ماوەی پێنج سەعات.
رۆیتەرز راشیگەیاندووە، ئەو ئاگربەستە ھاوکاتە لەگەڵ ھەوڵەکان بۆ کردنەوەی دەروازەی رەفح بۆ گەیاندنی ھاوکارییە مرۆییەکان، بەڵام ھێشتا دیار نییە کە دەروازەکە کراوەتەوە یان نا.
بەڵام بزووتنەوەی حەماس دەڵێت، ئاگاداری ئەو ئاگربەستە نین کە لە باشوری غەززە راگەیەندراوە.
ھەروەھا نوسینگەی بنیامین ناتانیاھۆ سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیلیش وتی، ھیچ رێککەوتنێک بۆ راگرتنی شەڕ بەشێوەیەکی کاتیی لە باشوری غەززە نەکراوە و ھیچ رێککەوتنێکیش نییە بۆ رزگارکردنی بیانییەکان لەبەرامبەر گەیاندنی ھاوکاری مرۆیی.
تۆڕی ئەی بی سی نیوزی ئەمریکی لە سەرچاوەیەکەوە بڵاویکردەوە، ئەمڕۆ بۆ چەند سەعاتێک دەروازەی رەفح دەکرێتەوە و دواتر لە درەنگانێکی ئێوارەدا دادەخرێت، بەبێ ئەوەی کاتەکەی بە دیاریکراوی ئاشکرا بکات. لێپرسراوێکی فەڵەستینیش بە تۆڕی ئێن بی سی رایگەیاندووە، دەروازەکە سەعات ٩ی بەیانی ئەمڕۆ دەکرێتەوە.
ئەوەش لە کاتێکدایە تا ئێستا کاروانەکانی ھاوکاری کە لە میسرەوە دەنێرێنە غەززە لە نزیک دەروازەی رەفح وەستاون و چاوەڕێی کردنەوەی دەروازەکەن بۆ چوونە ناو خاکی فەڵەستینەوە.
لە ویلایەتی ئیلینوی ئەمریکا کەسێک ھێرشی کردە سەر ژن و منداڵێک کە دایک و کوڕ بوون و ٢٦ چەقۆی لە منداڵەکە دا کە تەمەنی شەش ساڵ بوو و لە نەخۆشخانە گیانی لەدەستدا و دایکیشی برینداربوو کە تەمەنی ٣٢ ساڵە.
جۆ بایدن سەرۆکی ئەمریکا لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوە کرد، ئەو خێزانە فەڵەستینییە لە دەستی توندوتیژی ھەڵاتبوون و گەیشتبوونە ئەمریکا بۆئەوەی بە ئارامی بژین نەک روبەڕووی ئەو کردەوە ناشرین و دڕندانەیە ببنەوە.
راشیگەیاندووە، ئەو جۆرە کردەوە نامرۆڤانە و دڕندانەیە لە ئەمریکا جێگەی نابێتەوە و پێچەوانەی بەھا مرۆییەکانە و داواشی لە سەرجەم گەلی ئەمریکا کردوە لە دژی توندوتیژی بووەستنەوە.
بەپێی زانیارییەکانی پۆلیسی ویلایەتی ئیلینوی، ئەو کەسەی ھێرشی کردووەتە سەر کوڕ و دایکەکە ناوی (جۆزێف چوبا)یە و تەمەنی ٧١ ساڵە و رووداوەکەش پەیوەندی بە شەڕ و ئاڵۆزییەکانی نێوان بزوتنەوەی حەماس و ئیسرائیلەوە ھەیە.
"دیمتری پولیانسکی" جێگری نوێنەری روسیا لە نەتەوە یەکگرتووەکان رایگەیاند، وەفدی وڵاتەکەی داوایکردووە لە ئەنجومەنی ئاسایش دەنگ لەسەر پڕۆژەیاسایەک بدرێت بۆ راگەیاندنی ئاگربەستی مرۆیی لە کەرتی غەززە.
وتیشی، پڕۆژە یاساکەیان ناردووە بۆ ئەندامانی ئەنجومەنەکە و داوایانلێکردوون لە کۆبوونەوەکەی ئەمڕۆدا دەنگی لەسەر بدەن، چاوەڕوانیش دەکەن وڵاتی بەرازیل کە سەرۆکایەتی ئەنجومەنەکە دەکات پشتیوانی بکات.
ھەر لە پڕۆژەیاساکەدا، روسیا نیگەرانی دەربڕیوە لە قوڵبوونەوەی قەیرانی مرۆیی لە کەرتی غەززە، جەختیشی کردووەتەوە لە گرنگی پاراستنی ھاووڵاتیانی مەدەنی ئیسرائیل و فەڵەستین و داوای گەیاندنی ھاوکاری مرۆیی دەکات بۆیان.
ئاژانسی سانای سەر بە حکومەتی سوریا بڵاویکردەوە، سەعات ١١:٣٥ خولەکی شەوی شەممە، ئیسرائیل لە رێگەی ئاسمانییەوە فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی حەلەبی بۆردوومان کرد و بەھۆیەوە زیانی ماددی زۆر بە فڕۆکەخانەکە گەیشتووە و لەکارکەوتووە.
ھاوکات سوپای ئیسرائیل لەبارەی ھێرشەکەوە بڵاویکردەوە، دوو مووشەک لە سوریاوە بە ئاڕاستەی بەرزاییەکانی جۆلان ھەڵدراون و لە ناوچەیەکی کراوە کەوتوونەتە خوارەوە، دواتریش لە وەڵامی ئەو ھێرشەدا، سەرچاوەی ھەڵدانی مووشەکەکانیان لە سوریا کردووەتە ئامانج.
لوید ئۆستن، وەزیری بەرگریی ئەمریکا رایگەیاند، کەشتیی فڕۆکەھەڵگری "یو ئێس ئێس ئایزنھاوەر" و کۆمەڵێک کەشتیی جەنگیی، رەوانەی ئاوەکانی رۆژھەڵاتی دەریای سپیی ناوەڕاست دەکەن، ئەوەش لە چوارچێوەی وەڵامدانەوەی ھەر "دوژمنکارییەک" دژی ئیسرائیل یان ھەر ھەوڵێکی فراوانکردنی جەنگ.
لوید ئۆستن ھاوکات پەیوەندییەکی تەلەفۆنی لەگەڵ یواف گالاتن وەزیری بەرگریی ئیسرائیل ئەنجامدا و سەرباری دووپاتکردنەوەی پشتیووانیەکانی وڵاتەکەی، داواشیلێکرد پابەندبن بە یاساکانی جەنگ و رەچاووی پاراستنی مەدەنییەکان بکەن.
لەلایەکی ترەوە وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا بڵاویکردەوە، ژمارەی ئەو ھاووڵاتییە ئەمریکیانەی کە لە ھێرشەکەی بزووتنەوەی حەماس بۆ سەر ئیسرائیل کوژراون، بۆ ٢٩ کەس بەرزبوونەتەوە، ھەروەھا ١٥ ھاووڵاتیی دیکەشیان بێسەروشوێنن.
ئەحمەد رەمەزان وتەبێژی پۆلیسی زاخۆ رایگەیاند، شەوی رابردوو لەکاتی ئەرکی رەسمیدا و لە ھەوڵی دەستگیرکردنی تۆماتبارێکدا یەکێک لە کارمەندەکانی پۆلیسی فریاکەوتنی قەزاکە بەناوی ئێداق زوھێر بە چەقۆ برینداربوو.
راشیگەیاند، دەستبەجێ ئەو کارمەندەی پۆلیس رەوانەی نەخۆشخانەی فریاکەتن کرا و چارەسەری پێویستی بۆ کرا، لە ئێستاشدا دۆخی تەندروستی جێگیرە.
وتەبێژی پۆلیسی زاخۆ ئاماژەی بۆ ئەوەشکرد، تۆمەتبارەکە لەلایەن ھێزەکانیانەوە دەستگیرکرا و لێکۆڵینەوە لەگەڵیدا بەردەوامە.
وەزارەتی تەندروستی فەڵەستین رایگەیاند، بەھۆی بەردەوامی ھێرشەکانی سوپای ئیسرائیل بۆ سەر کەرتی غەززە و چەند ناوچەیەکی تری فەڵەستین، تا بەرەبەیانی ئەمڕۆ ژمارەی کوژراوان گەیشتووەتە ھەزار و ٩٠٠ کەس کە ٦١٤ منداڵ و ٣٧٠ ژن لە ناو کوژراوەکاندان و ٧ ھەزار و ٦٩٦ کەسیش بریندارن کە دوو ھەزاریان منداڵ و ھەزار و ٤٠٠یشیان ژنن.
میدیاکانی ئیسرئیلیش بڵاویانکردوەتەوە، بەھۆی ھێرشە مووشەکییەکیانی حەماس بۆ سەر سوپا و ناوچە جیاجیاکانی ئیسرائیل تائێستا زیاتر لە ھەزار و ٥٠٠ کەس کوژراون کە نزیکەی ٢٧٠یان سەربازن و زیاتر لە سێ ھەزار کەسیش بریندارن.
سوبحی تفێلی یەکێک لە مەرجەعەکانی شیعەی لوبنان رایگەیاندووە، تائێستا ئێران تەواو بێدەنگە بەرامبەر ئەو ھێرشانەی ئیسرائیل دەیکاتە سەر فەڵەستین بەتایبەتیش کەرتی غەززە و کردنەئامانجی ھاووڵاتیانی مەدەنی و برسیکردنیان، ئەوەش جێگەی پرسیارە چونکە دەسەڵاتدارانی ئێران بەردەوام دەڵێن خۆیان بە پارێزەری وڵاتانی ئیسلامی دەزانن و ھەر وڵاتێکی ئیسلامی کێشەی ھەبێت ھاوکاری دەکەن.
وتیشی، بەردەوام قسە و لێدوانەکانی ئێران لە دژی ئیسرائیلە، کەچی ئێستا ئەو ھەموو ھێرشە دەکاتە سەر فەڵەستین کەچی ئێران بێدەنگە.
ئەو مەرجەعەی شیعەکانی لوبنان پەیامێکیشی ئاراستەی عەلی خامنەیی رابەری باڵای شۆڕشی ئیسلامی ئێران کردووە و پێی دەڵێت، سیناریۆکانتان ئاشکرا بووە، کەوا ئەو مووشەکانەتان کە لە عێراق و سوریا و یەمەن دەبوونە ھۆی کوشتنی ھاووڵاتیانی مەدەنی، بۆچی لەدژی ئیسرائیل بەکاری ناھێنن.
وەزارەتی تەندروستیی فەڵەستین بڵاویکردەوە، لە حەوتی ئەم مانگەوە کە ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆسەر کەرتی غەززە دەستیپێکردووە، دوو ھەزار و ٢٦٩ ھاوڵاتی لە کەرتی غەززە و کەناری رۆژئاوا کوژراون و زیاتر لە نۆ ھەزار و ٨١٤ کەسی دیکەش برینداربوون.
حکومەتی ئیسرائیلیش دەڵێت، بەھۆی بۆردومانەکانی حەماس لە ھەشت رۆژی رابردودا زیاتر لە ١٣٠٠ کەس لە ئیسرائیل کوژراون و زیاتر لە ٣٢٠٠ کەسی دیکەش برینداربوون، ھەروەھا ١٢٠ کەسیش بەدیل گیراون.
بنیامین ناتانیاھۆ، سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل رۆژی شەممە سەردانی سنوری وڵاتەکەیی و کەرتی غەززەی کرد و داوای لە سەربازانی سوپای وڵاتەکەی کرد ئامادە بن بۆ قۆناغی داھاتوو.
لە بەرامبەریشدا سوپای ئیسرائیل لە راگەیەنراوێکدا ئامادەیی خۆی بۆ جێبەجێکردنی داواکارییەکەی ناتانیاھۆ دەربڕی و رایگەیاند، ھێزەکانیان ئامادەن بۆ چوونەناو کەرتی غەززە و لەیەک کاتدا ھێرشی زەمینی و ئاسمانی و دەریایی بۆسەر غەززە ئەنجام دەدەن.
لەم بارەیەشەوە کەناڵ ١٢ـی ئیسرائیلی لە سەرچاوەیەکی سوپای وڵاتەکەییەوە بڵاویکردەوە، سوپا ئامادەکاریکردووە و ئەمشەو ھێرشی زەمینی سوپای ئیسرائیل بۆسەر غەززە دەستپێدەکات.
رۆژانی ١٧ و ١٨ی ئەم مانگە، کۆڕبەندی رێگەی ئاوریشم لە شاری پەکینی پایتەختی چین بەڕێوەدەچێت و نوێنەری ١٣٠ وڵاتی جیھان تێیدا بەشداری دەکەن، کە یەکێکیان ڤلادیمێر پوتن سەرۆکی روسیایە.
چاوەڕوان دەکرێت، سەرۆکی روسیا چاوی بە شی جین پینگ سەرۆکی چین بکەوێت و بەھێزکردنی"ھاوبەشییە ستراتیژییەکان"ی مۆسکۆ و پەکین و پەرەپێدانی زیاتری ئاڵوگۆڕی بازرگانیی نێوانیان تاوتوێ بکەن.
سەردانی پوتن بۆ چین دوای ئەوەدێت، بەھۆی جەنگی ئۆکراینەوە بەبڕیاری دادگای تاوانی نێودەوڵەتی گەمارۆی لەسەرە و فەرمانی دەستگیرکردنی بۆ دەرچووە.
بەپێی ھەواڵی میدیاکانی تورکیا، رۆژی یەکشەممە ١٥ی تشرینی یەکەم، لە شاری ئەنقەرەی پایتەخت، پارتی چەپی سەوز-یەسەپە کۆنگرەی چوارەمی خۆی دەبەستێت، کە چاوەڕوان دەکرێت ناوی پارتەکە و ھاوسەرۆکان و ھاو وتەبێژان و بەشێکی زۆر لە سەرکردایەتییەکانی پارتەکە بگۆڕدرێن.
ھەر لە کۆنگرەکەدا گۆڕانکاری لە بەشێکی ماددەکانی پەیڕەوی ناوخۆی یەسەپە دەکرێت، ھاوکات بانگھێشتنامە بۆ ھەموو لایەنە سیاسییەکان جگەلە ئاکەپە و مەھەپە نێردراوە و پێشبینی دەکرێت رێژەیەکی زۆر میوان بەشداریی کۆنگرەکە بکەن.
لە بەشێکی تری کۆنگرەکەدا، گفتوگۆ لەبارەی پرسی کورد لە رۆژھەڵاتی ناوەڕاست دەکرێت و لەو بارەیەوە پەیامێک ئاڕاستەی حکومەتی تورکیا دەکرێت.
پارتی چەپی سەوز-یەسەپە، بە میراتگری پارتی دیموکراتی گەلان-ھەدەپە دادەنرێت، چونکە بەھۆی مەترسیی داخستنی ھەدەپە، ناوەکەی بۆ یەسەپە گۆڕا.
سوپای ئیسرائیل لە راگەیەندراوێکدا داوا لە ھاوڵاتییانی مەدەنی ناو کەرتی غەززە دەکات لەپێناو پاراستنی سەلامەتی گیانی خۆیان و خێزانەکانیان ماڵەکانیان چۆڵبکەن و بەرەو باشووری کەرتەکە بڕۆن بە مەرجێک نزیکی سنووری خاکی ئیسرائیل نەبنەوە.
سوپای ئیسرائیل ئەوەشی خستووەتەڕوو، لە چەند رۆژی داھاتوودا بە چڕی کەرتی غەززە بۆردومان دەکەن و نایانەوێت ھاوڵاتی مەدەنی ببێتە قوربانی.
ھەروەھا، ئیسرائیل بزووتنەوەی حەماس بە بەکارھێنانی ھاوڵاتی مەدەنی وەک قەڵغانی مرۆیی تۆمەتبار دەکات و دەڵێت، چەکدارانی بزووتنەوەی حەماس لە تونێل و باڵەخانە مەدەنییەکاندا خۆیان حەشارداوە.
مانگی سوری فەڵەستین لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوەداوە، مەحاڵە ھاوڵاتییانی مەدەنی ناو کەرتی غەززە، کە ژمارەیان لە یەک ملیۆن کەس زیاتر بتوانن لە ماوەی ٢٤ سەعاتدا ماڵەکانیان چۆڵبکەن بۆ جێبەجێکردنی داواکارییەکانی سوپای ئیسرائیل، کە داوای لەو ھاوڵاتییانە کرد ماڵەکانیان بەرەو باشووری کەرتی غەززە بەجێبھێڵن.
ئەوەشی خستووەتەڕوو، ھیچ رێگەیەک نییە بۆ چۆڵکردنی کەرتی غەززە لە ھاوڵاتی مەدەنی لەماوەی ٢٤ سەعاتدا، جگەلەوەش ھیچ گەرەنتییەک نییە ئەو ھاوڵاتییانە لە باشووری کەرتی غەززە ژیانیان پارێزراو دەبێت.
لای خۆیەوە، بزووتنەوەی حەماس داوای لە ھاوڵاتییانی مەدەنی کەرتی غەززە کردووە، داواکارییەکی سوپای ئیسرائیل جێبەجێنەکەن و لە ماڵەکانیان بمێننەوە
حسێن ئەمیرعەبدوڵاھیان، وەزیری دەرەوەی ئێران دوای سەردانەکەی بۆ بەغداد، گەیشتە بەیروت و لەگەڵ نەجیب میقاتی سەرۆکوەزیرانی لوبنان رەوشی فەڵەستینیان تاوتوێکرد، دواتریش لەبارەی ئاڵۆزییەکانی نێوان بزووتنەوەی حەماس و ئیسرائیل، قسەی بۆ رۆژنامەنووسان کرد و رایگەیاند، کۆچپێکردنی دەیان ھەزار فەڵەستینی و بڕینی ئاو و کارەبا، تاوانی جەنگە و ئەگەر ئیسرائیل لەسەر ئەو تاوانکارییانەی بەرامبەر فەڵەستینییەکان بەردەوام دەبێت، لە چەندین لایەنەوە وەڵامدەدرێتەوە، کە بەرپرسیارێتی ئەوەش لە ئەستۆی ئیسرائیلە.
وەزیری دەرەوەی ئێران، پشتیووانیی وڵاتەکەی بۆ فەڵەستین دووپاتکردەوە و راشیگەیاند، کرانەوەی بەرەیەکی تری شەڕ، ئەگەرێکی کراوەیە.