جیهان
دۆناڵد ترەمپ لە وەسفی سکرتێرە رۆژنامەوانییەکەیداا: لێوەکانی وەک رەشاشێکی بچوک وان
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا ستایشێکی زۆری کارۆلین لیڤیت، سکرتێری رۆژنامەوانی کۆشکی سپی کرد و رایگەیاند، خاوەنی "روخسارێکی جوانە" و جوڵەی لێوەکانی وەک "رەشاش" وایە.
ترەمپ لە میانی وتارێکدا لە ویلایەتی پێنسیلڤانیا، لە کاتێکدا باسی لە دەستکەوت و پلانە ئابورییەکانی دەکرد، ئاڕاستەی قسەکانی گۆڕی بۆ باسوخواسی کارۆلین لیڤیت-ی تەمەن 28 ساڵ و لەبەردەم ئامادەبوواندا وتی: "ئێمە ئەستێرەیەکی نایابمان هەیە، ئایا کارۆلین نایاب نییە؟".
سەرۆکی ئەمریکا وەسفی شێوازی قسەکردنی سکرتێرە رۆژنامەوانییەکەی کرد و وتی: "کاتێک دەچێتە سەر شاشەی تەلەفزیۆنەکان، بە دیاریکراوی فۆکس نیوز، زاڵ دەبێت بەسەریاندا... کاتێک بەو روخسارە جوانەوە دەوەستێت و لێوەکانی دەجوڵێن و ناوەستن، وەک رەشاشێکی بچوک وایە".
ترەمپ ئاماژەی بەوەشکرد، کارۆلین "هیچ ترسێکی نییە، چونکە ئێمە سیاسەتێکی راستمان هەیە، پیاوان لە وەرزشی ژناندا بەشدار نین، مۆدێلی گۆڕینی رەگەز بە خەڵک دەخەین و سنوری کراوەمان نییە تاوەکو هەموو جیهان لە زیندانەکانەوە بێنە ناو وڵاتەکەمانەوە، بۆیە کارەکەی کارۆلین کەمێک ئاسانترە و نەمدەویست سکرتێری رۆژنامەوانی لایەنەکەی دیکە بام".
کارۆلین لیڤیت، کە ئێستا گەنجترین سکرتێری رۆژنامەوانییە لە مێژووی کۆشکی سپیدا، پێشتریش لە خولی یەکەمی سەرۆکایەتی ترەمپدا لە نێوان ساڵانی 2019 بۆ 2021 وەک یاریدەدەری سکرتێری رۆژنامەوانی کاری کردووە.
پێشتریش لە مانگی ئابی ئەمساڵدا، لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ نیوزماکس، ترەمپ بە هەمان شێوە وەسفی لیڤیتی کردبوو و وتبوی: "ئەو روخسارە، ئەو مێشکە، ئەو لێوانە و شێوازی جوڵەکەیان، وەک رەشاش دەجوڵێن".
ڤۆلۆدیمیر زیلینسکی، سەرۆکی ئۆکراین رایگەیاند، ئامادەیە لە ماوەی 60 بۆ 90 ڕۆژدا هەڵبژاردن ئەنجامبدات، تەنانەت لەکاتێکدا شەڕ لەگەڵ روسیا بەردەوامە، بەو مەرجەی ئەمریکا و ئەوروپا بتوانن ئاسایشی پێویست بۆ دەنگدانەکە گەرەنتی بکەن، زینلینسکی بە رۆژنامەنوسانی وڵاتەکەی راگەیاندوە ئیرادە و ئامادەیی تەواوی بۆ ئەو کارە هەیە.
زینلینسکی ئاماژەی بەوەشکردوە، ئەنجامدانی هەڵبژاردن پێویستی بە هەموارکردنەوەی یاسای هەڵبژاردنەکانی ئۆکراین دەبێت و داوای لە ئەندامانی بلۆکی پەرلەمانەکەی کرد ئامادەکاری پێویست بۆ ئەو کارە بکەن.
بەهۆی ئەوەی لە جەنگدان، یاسای سەربازی ئۆکراین هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی و پەرلەمانی و ناوخۆیی قەدەغە دەکات، گەرچی خودی یاساکە دەتوانرێت هەموار بکرێتەوە، بەڵام دەستوور تەنها دوای هەڵگرتنی یاسای سەربازی رێگە بە هەڵبژاردنی پەرلەمانی دەدات و هەموارکردنەوەی دەستوور لەکاتی جەنگدا قەدەغە دەکات.
ئەمە لە کاتێکدایە، لە ئۆکراین لە سەرەتای دەستپێکردنی شەڕی روسیا لە شوباتی 2022تا ئێستا هیچ هەڵبژاردنێک لە ئەنجام نەدراوە، خولی ئاسایی زیلینسکی لە مانگی ئایاری 2024 کۆتایی هات و خولی پەرلەمانیش لە مانگی ئابی 2024 کۆتایی هات و بەهۆی جەنگەوە هیچ ئامادەکارییەک نەکراوە بۆ هەڵبژاردن.
زیلینسكی دەڵێت، پێداچوونەوەیان بە پلانەكەی ترەمپ بۆ ئاشتی كردووە و رەشنووسێكی نوێش دەدەنەوە بە ئەمریكا و سازش لەسەر خاكی ئۆكراین ناكەن.
ڤۆڵۆدیمێر زیلینسكی سەرۆكی ئۆكراین رایگەیاند، پێداچوونەوەیان بە پلانەكەی ترەمپ بۆ بەدیهێنانی ئاشتی لە ئۆكراین كردووە و رەشنووسی نوێی پلانەكەش كە ئێستا بووەتە 20 خاڵ، ئەمڕۆ پێشكەشی ئەمریكای دەكەنەوە.
ئاماژەی بەوەشكردووە، ئامادەنین سازش لەسەر خاكی ئۆكراین بكەن و دەستبەرداری هیچ ناوچەیەكی وڵاتەكەیان نابن بۆ روسیا.
ئەو وتانەی زیلینسكی لە كاتێكدایە، واشنتۆن فشارەكانی بۆسەر ئۆكراین چڕكردووەتەوە بۆئەوەی بەزوترین كات پلانەكەی ترەمپ بۆ ئاشتی پەسەند بكات و مۆسكۆش دەڵێت، واشنتۆن لە ئەنجامی گفتوگۆكانی ئەم دواییەی لەگەڵ ئۆكراین ئاگاداری نەكردووینەتەوە.
بەبۆنەی تێپەڕبوونی ساڵێک بەسەر روخانی رژێمی بەشار ئەسەدەوە، ئەمریکا پیرۆزبایی ئاڕاستەی گەلی سوریا دەکات و دەڵێت: گەشەسەندنی سوریا بەندە بە پێکەوەژیانی ئاشتییانە لەگەڵ دراوسێکانی.
مارکۆ رۆبیۆ وەزیری دەرەوەی ئەمریکا رایگەیاند، ساڵێک لەمەوبەر، گەلی سوریا لاپەڕەیەکی نوێی لە مێژووی خۆیدا کردەوە، هەروەها پێزانینیان هەیە بۆ هەنگاوە گرنگەکانی حکومەت و گەلی سوریا لە پرۆسەی گواستنەوەدا، بە پشتگیری لەلایەن هاوبەشە نێودەوڵەتییەکانەوە.
رۆبیۆ جەختیشی کردەوە، لە پشتگیری واشنتۆن بۆ "سوریایەکی ئاشتیخواز و گەشەسەندوو، کە کەمینەکانیش بگرێتەوە، و لە ئاشتیدا بژی لەگەڵ هەموو دراوسێکانی".
دوای ساڵێک لە روخانی رژێمەکەی بەشار ئەسەد کۆشکی سپی رایگەیاند، ئیدارەکەی دۆناڵد ترەمپ رازییە لەوەی تا ئێستا لە سوریا بەدەست هاتووە.
لە لێدوانێکی رۆژنامەوانیدا بۆ کەناڵی عەرەبییە، وتەبێژی کۆشکی سپی رایگەیاندوە، ترەمپ پابەندە بە پاڵپشتیکردنی سوریایەکی سەقامگیر و یەکگرتوو، ئەوان دەیانەوێت سوریا بە ئاشتی لەگەڵ دراوسێکانیدا بژی.
کۆشکی سپی رایگەیاندوە؛ سوریایەکی سەقامگیر و خاوەن سەروەری گرنگییەکی سەرەکی هەیە بۆ ناوچەکە و کاردەکن بۆ ئەوەی حکومەتی سوریا بەردەوام بێت لە جێبەجێکردنی ئامانجەکانی.
لەبارەی رازیبونی سەرۆکی ئەمریکاشەوە لە حکومەتی سوریای نوێ، رایگەیاندوە؛ ئیدارەی ترەمپ رازییە لەوەی کە تا ئێستا لە سوریا بەدەست هاتووە و هەڵگرتنی سزا توندەکانی سەر سوریا لەلایەن ترەمپەوە، یارمەتی حکومەت دەدات بۆ ئاوەدانکردنەوەی دەوڵەت.
لەکاتێکدا کۆشکی سپی فشارەکانی چڕکردووەتەوە بۆ ئەوەی ئۆکراین مل بۆ مەرجەکانی روسیا بدات، ڤۆلۆدیمێر زێلێنسکی گەیشتە لەندەن بۆ کۆبوونەوە لەگەڵ سەرکردە باڵاکانی ئەوروپا، دۆناڵد ترەمپیش دەڵێت: "زێلێنسکی هێشتا پرۆژەکەی نەخوێندووەتەوە".
ئەمڕۆ دووشەممە، سەرۆکی ئۆکراین لەگەڵ هەریەکە لە کیەر ستامەر سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا، ئیمانوێل ماکرۆن سەرۆکی فەرەنسا و فریدریش مێرز راوێژکاری ئەڵمانیا لە "ژمارە 10"ـی داونینگ ستریت کۆدەبێتەوە، ئامانجی سەرەکییان دۆزینەوەی رێگەیەکە بۆ ئەوەی هەر رێککەوتنێک بکرێت، گەرەنتی ئەوە بدات روسیا لە داهاتوودا هێرش ناکاتەوە.
ترەمپ بۆچی توڕەیە؟
کۆبوونەوەکەی لەندەن دوای سێ رۆژ دێت لە دانوستانی چڕ لە فلۆریدا، کە تێیدا روستەم عومێرۆڤ، سەرۆکی وەفدی دانوستانکاری ئۆکراین هەوڵی گۆڕینی ئەو پلانەی کۆشکی سپی داوە کە دەوترێت "لە بەرژەوەندیی روسیادایە".
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا نیگەرانیی خۆی نیشاندا و بە رۆژنامەنووسانی وت: "کەمێک بێهیوا بووم کە تاوەکو چەند سەعاتێک لەمەوبەر سەرۆک زێلێنسکی هێشتا پێشنیازەکەی نەخوێندۆتەوە".
ترەمپ وتیشی: "خەڵکەکەی زێلێنسکی پێشنیازەکەیان بەدڵە... پێموایە روسیاش پێی رازییە، بەڵام دڵنیا نیم زێلێنسکی پێی رازی بێت".
بەپێی زانیارییەکان، ئەمریکا پێشنیازی کردووە هێزەکانی ئۆکراین بەتەواوی لە ناوچەکانی رۆژهەڵات بکشێنەوە، لە بەرانبەردا شەڕ رابگیرێت. یەکێکی دیکە لە خاڵە ئاڵۆزەکان بریتییە لە وێستگەی ئەتۆمیی زاپۆریژیا کە ئێستا لەژێر دەستی روسیادایە؛ پلانەکە پێشنیازی کردووە وزەی کارەبای وێستگەکە لە داهاتوودا لەنێوان ئۆکراین و روسیا دابەش بکرێت، دابەشبوونی ئەو وێستگەیەش مانای دابەشبوونی وزە و ئابوری ئۆکراین دێت.
بەریتانیا و فەرەنسا سەرکردایەتیی دروستکردنی هێزێک دەکەن بەناوی "هاوپەیمانیی ئارەزومەندان" یان هێزی فرەنەتەوەیی ئۆکراین، بۆ ئەوەی لە داهاتوودا وەک هێزێکی دڵنیاکەرەوە لەو وڵاتە جێگیر بکرێن، بەڵام ئەڵمانیا و ئیتاڵیا و پۆڵەندا هەرچەندە هاوکاریی سەربازی دەکەن، بەڵام دوودڵن لە ناردنی سەرباز بۆ سەر خاکی ئۆکراین، چونکە روسیا ئەمە بە "هەڵکشانی مەترسیدار" دەزانێت.
هاوکات کۆشکی کرملین پێشوازی لە ستراتیژی نوێی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکا کردووە کە داوای باشکردنی پەیوەندییەکان لەگەڵ روسیا دەکات و بە "هەنگاوێکی ئەرێنی" وەسفی کردووە. ڤلادیمێر پوتن جەختی کردووەتەوە کە ئامادەیە شەڕ بەردەوام بێت تاوەکو هێزەکانی بەتەواوی کۆنترۆڵی هەرێمەکانی دۆنێتسک و لوهانسک دەکەن.
شەوی رابردوو ئاسمانی روسیا بێدەنگ نەبوو، سیستمی بەرگریی وڵاتەکە روبەڕووی هێرشێکی چڕی ئۆکراین بووەوە و وەزارەتی بەرگریش دەڵێت، سەرجەم هێرشەکانیان تێکشکاندووە.
وەزارەتی بەرگریی روسیا لە راگەیەندراوێکدا ئاشکرای کرد، لە ماوەی شەوی رابردوودا سیستمی بەرگریی ئاسمانیی وڵاتەکەیان 77 فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ئۆکراینی تێکشکاندووە کە ویستوویانە چەندین ناوچەی جیاواز بکەنە ئامانج.
بەپێی راگەیەندراوەکەی مۆسکۆ، پشکی شێری هێرشەکان بەر شاری "ساراتۆڤ" کەوتووە و لەوێ 42 درۆن تێکشکێندراون. ئاگرەکە ناوچەکانی دیکەشی گرتۆتەوە، بەشێوەیەک لە رۆستۆڤ 12 درۆن، لە دورگەی کریمیا 10، لە ڤۆڵگۆگراد 9 و لە بێلگۆرۆدیش 2 درۆن خراونەتە خوارەوە. تەنانەت درۆنەکان گەیشتونەتە ئاسمانی چیچان و ئەستراخانیش و لەوێش دوو درۆن کراونەتە ئامانج.
هاوکات لەگەڵ شەڕی ئاسمان، لەسەر زەویش پێدادانەکان بەردەوامن. ئاژانسی سپۆتنیکی روسی لە زاری سەرچاوە ئەمنییەکانەوە بڵاویکردەوە، هێزەکانی سوپای روسیا لە هەرێمی "سومی" گورزیان لە سێ یەکەی سەربازیی ئۆکراین وەشاندووە و بنکەکانیان لە ناوچەکانی ئەندریڤکا و سادکی خاپور کردووە.
ئاهەنگێکی شەوانە لە یانەیەکی هیندستان بە کارەسات کۆتایی هات و 25 کەس گیانیان لەدەستدا، زۆربەی قوربانییەکان لەبری ئەوەی رێگەی رزگاربوون بدۆزنەوە، بەرەو چێشتخانەی یانەکە رایانکردبوو، بەڵام لەوێ گیریان خوارد و خنکان.
روداوەکە سەعات 1ی بەرەبەیانی ئەمڕۆ لە یانەی (Birch By Romeo Lane) لە گوندی ئارپۆرا لە ویلایەتی گۆوای هیندستان رویدا. بەپێی گوتەی شایەتحاڵەکان، نزیکەی 100 کەس لە ئاهەنگێکی سەماکردندا بەشدار بوون کە بە "شەوی بۆلیوود" ناسێندرابوو، کاتێک لەناکاو ئاگر لە گۆڕەپانی سەماکردنەکەوە دروست بوو.
بەپێی زانیارییەکان، یانەکە بانگەشەی ئەوەی دەکرد کە "یانەیەکی دوورگەیی"ـە، بەڵام لە راستیدا تەنها رێڕەوێکی زۆر تەسک و باریکی هەبووە بۆ هاتن و چوون. دیزاینی ناوەوەی یانەکە بە گەڵای دارخورما و کەرەستەی دارین رازێنرابووەوە، کە ئەمەش وایکردووە ئاگرەکە وەک پۆش و ئاگر تەشەنە بکات.
فاتیمە شێخ، یەکێک لە گەشتیارە رزگاربووەکان دەڵێت: "لەناکاو ئاڵۆزی دروست بوو، بینیمان هەموو شوێنەکە گڕی گرتووە. بەشێک لە گەشتیاران و کارمەندەکان بۆ ئەوەی لە ئاگرەکە رزگاریان بێت، بەرەو نهۆمی خوارەوە و چێشتخانەکە رایانکرد، بەڵام هەموویان لەوێ گیریان خوارد و بەهۆی دوکەڵەوە خنکان".
یەکێک لە هۆکارە سەرەکییەکانی بەرزبوونەوەی ژمارەی قوربانییەکان، هەڵکەوتەی شوێنی یانەکە بووە. بەهۆی تەسک و تروسکی کۆڵانەکانەوە، ئۆتۆمبێلەکانی ئاگرکوژێنەوە نەیانتوانیوە بگەنە بەردەم یانەکە و ناچار بوون لە دووری 400 مەترەوە بوەستن، ئەمەش پڕۆسەی کۆنترۆڵکردنی ئاگرەکەی دواخست.
دواتر تیمەکان تەرمی 25 کەسیان دۆزیەوە کە بەشێکیان گەشتیار و بەشێکیان کارمەندی یانەکە بوون، 6 کەسی دیکەش بریندارن.
رۆشان رێدکار، بەرپرسێکی ناوچەکە ئاشکرای کردووە، یانەکە بە نایاسایی دروستکراوە و مۆڵەتی نەبووە. پێشتر بڕیاری روخاندنی بۆ دەرچووە، بەڵام بەهۆی ناکۆکی نێوان خاوەنەکانی و رێکارەکانەوە، بڕیارەکە جێبەجێ نەکراوە.
نارێندرا مۆدی، سەرۆک وەزیرانی هیندستان خەمباریی خۆی بۆ روداوەکە دەربڕی و سەرۆک وەزیرانی ویلایەتی گۆواش فەرمانی کردووە لێکۆڵینەوەی ورد لەم کارەساتە بکرێت.
سەرۆكی ئۆكراین رایدەگەیەنێت، پەیوەندییەكی زۆر بابەتی و بنیاتنەرەیان لەگەڵ ئەمریكا هەیە بۆ رێككەوتن لەسەر هەنگاوەكانی داهاتوویان بۆ بەدیهێنانی ئاشتی.
ڤۆلۆدیمێر زیلینسكی، سەرۆكی ئۆكراین رایگەیاند، لەگەڵ ستیڤ ویتكۆف نێردەی تایبەتی سەرۆكی ئەمریكا و جارێد كوشنەری زاوای ترەمپ پەیوەندییەكی تەلەفۆنی ئەنجامداوە.
زیلینسكی وتیشی، لەگەڵ ئەمریكا لەسەر هەنگاوەكانی داهاتوو و شێوازی گفتوگۆكان رێككەوتوون.
ئاماژەی بەوەشكرد، گەرەنتیكردنی كۆتایی هێنان بە جەنگ و نەهێشتنی مەترسیی هێرشەكانی روسیا، دڵنیابوون لەوەی مۆسکۆ پابەندی بەڵێنەكانی دەبێت، تەوەری سەرەكی گفتوگۆكانیان بووە .
لەبەشێكی دیكەی قسەكانیدا سەرۆكی ئۆكراین جەختی كردەوە، سورن لەسەر كاركردن لەگەڵ ئەمریكا بۆ گەیشتن بە ئاشتی و كۆتایی هێنان بە جەنگ.
لە روداوێکی تەقەکردندا لە پریتۆریای پایتەختی ئەفریقای باشور چەند چەکدارێک هەڵیانکوتایە سەر هۆتێلێک، بەهۆیەوە 11 هاووڵاتی گیانیان لەدەستداوە و 14 هاووڵاتی تریش بریندارن و رەوانەی نەخۆشخانە کراون، تا ئێستا هۆکاری تەقەکردنەکە دیار نییە و کەسیش لەسەر روداوەکە دەستگیر نەکراوە.
ئەمڕۆ شەممە، پۆلیسی ئەفریقای باشوور رایگەیاند، چەند چەکدارێک هەڵیانکوتایە سەر هۆتێلێک لە شاری پریتۆریای پایتەخت و بەهۆیەوە 11 کەس گیانیان لەدەستداوە و لە نێویشیاندا منداڵێکی تەمەن سێ ساڵ هەیە.
وتەبێژی پۆلسی بە میدیاکانی راگەیاندوە، لە روداوەکەدا 25 کەس تەقەیان لێکراوە و 11 کەسیان گیانیان لەدەستداوە و تا ئێستا تاوانبارەکان دەستگیر نەکراون.
وتوشیەتی؛ ئەمە روداوێکی زۆر سەختە و دوای چوار سەعات لە روداوەکە پۆلیسان لێ ئاگادار کردوەتەوە و بەگوێرەی زانیارییەکانیان سێ چەکدار بەبێ جیاوازی دەستڕێژی گولـلەیان کردوە.
ئەم هێرشە نوێترین هێرشە لە زنجیرەیەک تەقەکردنە بەکۆمەڵەکان لەو وڵاتە پڕ تاوانکارییەی کە 63 ملیۆن کەسی تێدایە.
شاری پریتۆریای پایتەختی ئەفریقای باشورە، بەدەست تاوان و گەندەڵیەوە دەناڵێنێت و بەردەوام هێرشی چەکداری تێدا ئەنجام دەدرێت.
تۆم باراک، نێردەی تایبەتی دۆناڵد ترەمپ، بۆ کاروباری سوریا، لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ تۆڕی هەواڵی نیشتمانی ئیمارات رایگەیاند، ئیدارەی ترەمپ بەدوای چارەسەرەوەیە بۆ پرسەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و گۆرینی دەسەڵاتی ئێستای ئێران لە بەرژەوەندی ئیدارەکەی ترەمپدا نییە، بەڵکو ئامانی بەرەنگربونەوەی تیرۆرە.
باراک لە وەڵامی پرسیارێک سەبارەت بە شەڕی 12 رۆژەی ئەم دواییەی نێوان ئیسرائیل و ئێران رایگەیاندوە 93 جار هەوڵی گۆڕینی دەسەڵات یان کودەتا لەلایەن ئەمریکاوە دراوە و هەموویان شکستیان هێناوە.
ئاماژەی بەوەشکردووە، ئەمە پرسێکە بۆ ئیسرائیل نەک ئەمریکا و جێهێشتنی ئەم بابەتە بۆ ناوچەکە مانای خۆی هەیە، بەڵام ئەو پێیوایە چیرۆکی ململانێی نێوان ئیسرائیل و ئێران کۆتایی نەهاتوە.
لەبەرەی هەنگاوەکانی ترەمپ بۆ کۆتایی هێنان بە شەڕی 12ڕۆژەش، بە "مێژوویی و سەرسوڕهێنەر" وەسفی کردوە، جەختیکردوەتەوە لەوەی سەرۆکی ئەمریکا ئامانجی "گۆڕینی ڕژێم" نەبووە.
تۆم باراک دەشڵێت؛ ترەمپ پێشوازی لە دانوستانەکانی "راستەقینە" لەگەڵ ئێران دەکات بەو مەرجەی تاران گوێ لە نیگەرانییەکانی واشنتۆن بگرێت سەبارەت بە دەوڵەمەندکردن و دەستبەرداربون لە پشتیوانیکردنی گروپەکانی بە وەکالەت.
باراک جەختیشیکردوەتەوە، تاران ناتوانێت سەرۆکی ئەمریکا رابکێشێت بۆ دانوستانێکی درێژخایەن و بێ ئەنجام، ترەمپ زۆر لەوە زیرەکتر و هۆشیارترە، کە رێگە بە تاران بدات بە کەڵک وەرگرتن لە تاکتیکی دواخستن یان دروستکردنی گفتوگۆی ساختە بۆ درێژەدا بە سووڕی توندوتیژی بە وەکالەت.
بە وتەی ناوبراو، حکومەتی ئەمریکا بەدوای چارەسەری خێرای قەیرانی ناوچەکەدا دەگەڕێت، بەڵام ئەم رێگایە تەنیا کاتێک دێتە دی، کە تاران دەستبەرداری پشتیوانییەکانی بێت بۆ گروپە بە وەکالەتەکانی لە ناوچەکەدا و بچێتە ناو وتووێژی جددی و پابەند بێت پێیەوە.
بیل گەیتسی بازرگان و ملیاردێر هۆشداری دەداتە حکومەتەکانی جیهان کە بەهۆی کەمبوونەوەی هاوکارییە نێودەوڵەتییەکان تا کۆتایی ئەمساڵ گیان لەدەستدانی منداڵان بەهۆی کەمکردنەوەی هاوکارییە مرۆییەکان، دەگاتە نزیکەی چوار ملیۆن و 800 هەزار منداڵ و داواش لە وڵاتان دەکات تەواوی هەوڵەکانیان بخەنەگەڕ بۆ روبەروبونەوەی ئەو کارەساتە.
بەپێی ئامارەکانی دامەزراوەی بیل و مێلیندا گەیتس، کە راپۆرتی ساڵانەی خۆی بڵاوکردەوە، لە ساڵی 2024دا بە نزیکەی 4.6 ملیۆن منداڵ پێش تەمەنی پێنج ساڵی گیانیان لەدەستداوە، بەڵام ئەمساڵ پێشبینی دەکرێت رێژەکە بەرز ببێتەوە و ژمارەکە بگاتە 4.8 ملیۆن منداڵ.
گەیتس لە راپۆرتی ساڵانەی دامەزراوەکەدا رایگەیاندوە؛ دەیان ساڵە جیهان پێشکەوتنی بەردەوامی بەدەستهێناوە لە رزگارکردنی ژیانی منداڵان، بەڵام ئێستا لەگەڵ گەشەکردنی ئاستەنگەکان، ئەو پێشکەوتنە دەستیکردووە بە پێچەوانەبوونەوە.
ئەمریکا بە بڕیاری دۆناڵد ترەمپ، لە سەرەتای ئەمساڵەوە دەستیکرد بە بڕینی هاوکارییە مرۆییە نێودەوڵەتییەکان، لە بەرانبەردا ئەم کەمکردنەوە بۆ بەخشەرەکانی دیکەی وەک بەریتانیا و ئەڵمانیا درێژکرایەوە.
لە راپۆرتەکەدا هاتووە، کە کۆی گشتی یارمەتییەکانی گەشەپێدانی جیهانی بۆ تەندروستی لەم ساڵدا بە بەراورد بە ساڵی 2024 بە نزیکەی لەسەدا 27 کەمیکردووە، ملیاردێرە ئەمریکییەکە، پێشبینیش دەکات ئەگەر ئەو بودجەیە بەردەوام بێت لە دابەزین، ئەوا لە نێوان 12 بۆ 16 ملیۆن منداڵی دیکە تا ساڵی 2045 گیان لەدەست دەدەن.
ئەمە لە کاتێکدایە، سەرەتای ئەمساڵ گەیتس هۆشداری دابوو کە، کەمکردنەوە و برینی ئەو پارانەی بۆ هاوکاریە مرۆییەکان تەرخان دەکرێت دەبێتە هۆی مردنی زیاتری منداڵان.
ئەو ملیاردێرە ئەمریکییە داواش لە حکومەت و تاکەکان دەکات، هەوڵەکانیان دوو هێندە بکەن و سەرنجیان لەسەر چارەسەری داهێنەرانە و سەلمێنراوی وەک کوتان و وەبەرهێنان لە چاودێری تەندروستی بۆ باشترکردنی تەندروستی منداڵان بێت.
کۆمپانیاکان پەنا بۆ شێوازی داهێنەرانە دەبەن بۆ پاداشتکردنی کارمەندە نایابەکانیان، لەوانەش کۆمپانیای "ThreatLocker" کە تایبەتە بە ئاسایشی ئەلیکترۆنی (سایبەر سیکیوریتی) لە ئۆرلاندۆ و خاوەنی نزیکەی 700 کارمەندە، ئۆتۆمبێلی گرانبەها و گەشتی ناوازە پێشکەش بە کارمەندەکانی دەکات.
کۆمپانیاکە کە نوسینگەی لە دەبڵن، دوبەی و ئوسترالیا هەیە، مانگانە سەدان ناوی بۆ دەچێت بۆ دەستنیشانکردنی ئەو کارمەندانەی لە ئەمریکا و دەرەوەی ئەمریکا زۆرترین "هاوکاری" هاوپیشەکانیان کردووە. لە کۆتایی ساڵدا دەنگەکان کۆدەکرێنەوە بۆ دیاریکردنی دوو براوەی خەڵاتە گەورەکە.
زۆرجار کۆمپانیاکە مۆدێلی کارەبایی دەبەخشێت، بەڵام لە ساڵانی رابردوودا ئۆتۆمبێلی "پۆرش پانامێرا"ی بەخشیوە کە نرخەکەی 125 هەزار دۆلار بووە. هەرچەندە مۆدێلی ئۆتۆمبێلەکەی ئەمساڵی ئاشکرا نەکردووە، بەڵام کۆمپانیاکە روونیکردووەتەوە نرخی یەکێکیان دەگاتە 173 هەزار دۆلار.
دانی جێنکنس، بەڕێوەبەری جێبەجێکاری کۆمپانیاکە ئاماژەی بەوە کردووە، ئەم خەڵاتە لە ساڵی 2021 دەستیپێکردووە و سەرەتا وەک پاداشتێک بۆ "باشترین ئەدا" بووە، بەڵام ئەمە بووەتە هۆی دروستبوونی ژینگەیەکی رکابەریی توند، بۆیە پێوەرەکەیان گۆڕیوە بۆ "هاوکاری و کاری بە کۆمەڵ"، چونکە سەرکەوتن لە کەرتی ئاسایشی ئەلیکترۆنیدا بەندە بە کاری پێکەوەیی و وەڵامدانەوەی خێرای کڕیاران کە تێکڕا 23 چرکەی پێدەچێت.
پێش راگەیاندنی براوەی ئۆتۆمبێلەکان، کۆمپانیاکە رێز لە 14 بۆ 16 کارمەندی تر دەگرێت و گەشتێکی کۆتایی هەفتەیان بۆ رێکدەخات کە تێچووەکەی بە تەواوی لە ئەستۆی کۆمپانیایە. لە ساڵانی رابردوودا گەشتەکان بریتی بوون لە گەشتی دەریایی بۆ دورگەکانی بەهاما یان سەردانی بۆستن و نیویۆرک، جگە لەوەش هەر کارمەندێک بڕی 2500 دۆلاری وەک خەرجی گەشتەکە پێدەدرێت.
جێنکنس دەڵێت، بەهۆی گەشەسەندنی زیرەکی دەستکردەوە، کەرتی ئاسایشی ئەلیکترۆنی گەشەی کردووە و داواکاری لەسەر کارمەندی لێهاتوو زیادیکردووە. کۆمپانیاکە مانگانە 40 بۆ 50 کەس دادەمەزرێنێت و هیچ کارمەندێکی دەرنەکردووە.
بەڕێوەبەری کۆمپانیاکە جەختی کردەوە کە سیستمی خەڵات و گەشتەکان سەرکەوتوو بووە لە هێشتنەوەی کارمەندە بەتواناکان و تا ئێستا هیچ یەکێک لە براوەی ئۆتۆمبێلەکان کۆمپانیاکەی جێنەهێشتووە.
ئیدارەی مەدەنی و دەسەڵاتی سروشت و باخچەکانی ئیسرائیل رایانگەیاند، کوشتنی سەدان تیمساح لە کێڵگەی "پێتسائێل" لە ناوچەی دۆڵی ئوردن (غۆر) لە مانگی ئابی رابردوودا، بەهۆی ترس بووە لەوەی شوێنەکە بۆ "هێرشێکی تێکدەرانە" بەکاربهێنرێت و تیمساحەکان لە ناوچەکانی کەناری رۆژئاوا بڵاوبکرێنەوە.
دەسەڵاتدارانی ئەو وڵاتە دەڵێن، کێڵگەکە کە ساڵانێکە بەدەست سەرپێچیی مەرجەکانی سەلامەتی و خراپیی ژێرخانەوە دەناڵێنێت و چەندین جار تیمساحەکان لێیەوە هەڵاتوون، مەترسیی ئەوەی لەسەر بووە لەلایەن "لایەنە نەیارەکانەوە" دزەی تێبکرێت و ئاژەڵەکان بەڕەڵا بکەن بە ئامانجی ئەنجامدانی هێرشێک کە هاووڵاتیانی مەدەنی بکاتە ئامانج.
لایەنە رەسمییەکان ئاماژەیان بەوەشکردووە، بڕیارەکە بۆ کۆتاییهێنان بووە بە "مەینەتیی ئەو ئاژەڵانە" کە لە بارودۆخێکی سەخت و خراپدا دەژیان، جەختیشیان کردووەتەوە کە کوشتنە بە کۆمەڵەکە بۆ "رێگریکردن بووە لە مەترسیی راستەوخۆ بۆ سەر سەلامەتیی گشتی" و رێگریکردن لە خراپتربوونی دۆخی تیمسیحەکان.
هاوکات دەسەڵاتداران رایانگەیاندووە، هیچ لێکۆڵینەوەیەک لە پرۆسەی کوشتنەکە یان بڕیاری داخستنی کێڵگەکە ناکەن، ئەمەش بووەتە هۆی دروستبوونی رەخنەی توند لەلایەن رێکخراوەکانی پاراستنی مافی ئاژەڵانەوە.
بەپێی زانیارییەکان، حکومەت سەدان هەزار شیکلی بۆ بەهێزکردنی سیاجی کێڵگەکە خەرجکردووە، بەڵام لە کۆتاییدا گەیشتوونەتە ئەو ئەنجامەی کە لەناوبردنیان "سەلامەتترین بژاردە" بووە، دوای ئەوەی گواستنەوەی تیمسیحەکان بۆ شوێنێکی تر مەحاڵ بووە.
دوای ئەوەی بە مەراسیمێکی رەسمی و شێوازێکی دۆستانە لە فڕۆکەخانەی نیودەلهی لەلایەن نارێندرا مۆدی، سەرۆک وەزیرانی هندستانەوە پێشوازی لێکرا، ڤلادیمێر پوتن، سەرۆکی روسیا دەستی بە کۆبوونەوە و گفتوگۆ چڕەکانی کرد لەگەڵ بەرپرسانی باڵای ئەو وڵاتە.
ئەمڕۆ هەینی، لە کۆشکی "حەیدەر ئاباد" لە نیودەلهی، 23هەمین لوتکەی هندستان-روسیا بەڕێوەچوو. تەرکیزی سەرەکی کۆبوونەوەکانیش بریتی بوو لە قوڵکردنەوەی هاوکارییە ئابورییەکان، بەتایبەت لە بوارەکانی بەرگری، وزە و ئاسانکاری بۆ هاتنی کرێکاری کارامەی روسی و هندی بۆ وڵاتانی یەکتر.
هەرچەندە لە ساڵانی رابردوودا نیودەلهی هەوڵی فرەچەشنکردنی سەرچاوەکانی کڕینی چەکی داوە، بەڵام هێشتا روسیا بە گەورەترین دابینکەری چەکی هندستان دەمێنێتەوە.
بەپێی زانیارییەکان، هندستان فشاری کردووە بۆ وەرگرتنی دوو سیستمی موشەکیی S-400 ی تر، کە بەهۆی جەنگی ئۆکراین و کێشەی زنجیرەی دابینکردنەوە گەیشتنیان دواکەوتووە. پێشتر هندستان سێ سیستمی لەو جۆرەی بە بەهای 5.4 ملیار دۆلار وەرگرتووە و پلاندارێژەرانی سەربازیی ئەو وڵاتەش دەڵێن سیستمەکە لە کاتی گرژییەکان لەگەڵ پاکستان کاریگەریی خۆی سەلماندووە.
هەروەها گفتوگۆ لەسەر نوێکردنەوەی فڕۆکە جەنگییەکانی جۆری Su-30MKI و کڕینی فڕۆکەی جەنگی "ستێڵس"ی جۆری Su-57 کراوە.
مۆسکۆ و نیودەلهی پلانیان هەیە قەبارەی بازرگانی نێوانیان تا ساڵی 2030 بگەیەننە 100 ملیار دۆلار. روسیا دەیەوێت کاڵای زیاتری هندستان هاوردە بکات بۆ ئەوەی هاوسەنگی بازرگانی ڕابگرێت، چونکە لە ئێستادا بەهۆی کڕینی بڕێکی زۆر لە نەوتی داشکێندراوی روسیا لەلایەن هندستانەوە، تەرازوەکە بەلای مۆسکۆدا شکاوەتەوە.
سەردانەکەی پوتن لە کاتێکدایە، واشنتۆن رەخنەی توندی لە هندستان هەیە بەهۆی کڕینی نەوتی روسیا و پێیوایە ئەو پارەیە دەبێتە هۆی بەهێزکردنی "مەکینەی جەنگیی مۆسکۆ". هەروەها دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی پێشووی ئەمەریکا لە ماوەی رابردوودا باجی لەسەر کاڵاکانی هندستان زیادکردبوو، کە نیودەلهی ئێستا هەوڵی کەمکردنەوەی دەدات.
لای خۆیەوە هندستان بەرگری لە کڕینی وزەی روسیا دەکات و دەڵێت بۆ دابینکردنی پێداویستی 1.4 ملیار هاووڵاتی وڵاتەکەی، پێویستی بەو وزەیە هەیە.
پێش دەستپێکردنی کۆبوونەوەکان، پوتن سەردانی مەزارگەی "مەهاتما گاندی" کرد و رێزی لەو سەرکردە مێژووییەی هندستان گرت. شایانی باسە شاندێکی باڵای روسی یاوەری پوتن دەکەن کە پێکهاتوون لە وەزیری بەرگری و بەڕێوەبەرانی کۆمپانیا گەورەکانی نەوت و غاز و پیشەسازی سەربازی.
کریستی نۆیم، وەزیری ئاسایشی ناوخۆی ئەمریکا ئاشکرایکرد، ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ لە پلانیدایە ژمارەی ئەو وڵاتانەی قەدەغەی گەشتکردن دەیانگرێتەوە، لە 19 وڵاتەوە بۆ زیاتر لە 30 وڵات زیاد بکات.
نۆیم لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ کەناڵی فۆکس نیوز، لە وەڵامی پرسیارێکدا سەبارەت بەوەی ئایا ئیدارەی ترەمپ ژمارەی وڵاتانی ناو لیستی قەدەغەکراوەکان بۆ 32 وڵات زیاد دەکات، وتی: "ژمارەیەکی دیاریکراو ناڵێم، بەڵام لە 30 وڵات زیاتر دەبێت و سەرۆک بەردەوامە لە هەڵسەنگاندنی وڵاتەکان".
سەرباری ئەوەی وەزیری ئاسایشی ناوخۆ ناوی ئەو وڵاتانەی ئاشکرا نەکرد کە دەخرێنە لیستەکەوە، بەڵام هۆکارەکەی روونکردەوە و وتی: "ئەگەر وڵاتێک خاوەنی حکومەتێکی جێگیر نەبێت و نەتوانێت خۆی بەڕێوەببات و زانیاری لەسەر هاووڵاتییەکانی بدات و لە پشتڕاستکردنەوەی ناسنامەکانیان هاوکارمان بێت، بۆچی رێگە بە کەسانی ئەو وڵاتە بدەین بێنە ئەمریکا؟".
ئەم لێدوانانە دوای ئەوە دێت کە مانگی حوزەیرانی رابردوو، ترەمپ فەرمانێکی دەرکرد بۆ قەدەغەکردنی هاتنی هاووڵاتیانی 12 وڵات بۆ ئەمریکا و دانانی کۆت و بەند لەسەر هاتنی هاووڵاتیانی 7 وڵاتی تر. سەرۆکی ئەمریکا لەو کاتەدا پاساوی بڕیارەکەی بۆ پاراستنی وڵات لە "تیرۆریستانی بیانی" و هەڕەشە ئەمنییەکان گەڕاندەوە. قەدەغەکردنەکەش کۆچبەران و گەشتیاران و خوێندکاران و ئەوانەش دەگرێتەوە کە بە مەبەستی کارکردن گەشت دەکەن.
پێشتر ئاژانسی رۆیتەرز بە پشت بەستن بە بروسکەیەکی ناوخۆیی وەزارەتی دەرەوە بڵاویکردبووەوە، ئیدارەی ترەمپ تاوتوێی قەدەغەکردنی هاتنی هاووڵاتیانی 36 وڵاتی تر دەکات بۆ ئەمریکا.
فراوانکردنی لیستی قەدەغەکردنەکە بە هەنگاوێکی نوێی توندکردنەوەی رێکارەکانی کۆچبەری دادەنرێت لەلایەن ئیدارەی ئەمریکاوە، بەتایبەت دوای رووداوی تەقەکردن لە دوو ئەندامی پاسەوانی نیشتمانی لە واشنتۆنی پایتەخت لە هەفتەی رابردوودا.
دوای چەند رۆژێک لەو رووداوە، ترەمپ بەڵێنی دا "کۆچکردن لە هەموو وڵاتانی جیهانی سێهەمەوە بە یەکجاری رابگرێت"، بەبێ ئەوەی ناوی هیچ وڵاتێک بهێنێت یان روونیکاتەوە مەبەستی لە وڵاتانی جیهانی سێهەم کامانەن.