جیهان
راوێژكاری ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریكا دەڵێت رێككەوتنی ئاگربەست لە غەززە و ئازادكردنی بارمتەكان نزیكە و، ئیسرائیل ئامادەیە بۆ رێككەوتن لەو بارەیەوە.
جەیك سۆلیڤان راوێژكاری ئاسایشی نەتەوەیی سەرۆكی ئەمریكا ئاماژەی بەوەكرد، بنیامین ناتانیاهۆ سەرۆك وەزیرانی ئیسرائیل ئامادەیە بۆ گەیشتن بە رێككەوتن لەسەر ئازادكردنی بارمتەكان كە تائێستا لە غەززە دەستگیركراون.
سۆلیڤان لە ئۆرشەلیم دوای كۆبوونەوەی لەگەڵ نەتانیاهۆ وتیشی، چاودێری رێككەوتنی ئازادكردنی بارمتەكان و ئاگربەست دەكەن لە غەززە و كاتی ئەوە هاتووە هەموو بارمتەكان ئازادبكرێن، دەشڵێت سەرۆك وەزیرانی ئیسڕائیل ئامادەیە بۆ ئەنجامدانی رێككەوتن.
لە ماوەی سێ رۆژدا لە مەنبج زیاتر لە ٢٠٠ چەكداری گروپەچەكدارەكان كوژراون و بە سەدان كەسیش برینداربوون، هەشت شەڕڤانیش گیانیان لەدەستداوە.
فەرماندەیی گشتی هێزەكانی ئەنجوومەنی سەربازی مەنبج سەبارەت هێرشەكانی گروپە چەكدارەكان لە بەنداوی تشرین و پردی قەرەقۆزاق راگەیەنراوێكی بڵاوكردەوە و دەڵێت لە ٣ رۆژی رابردوودا و پێش راگەیاندنی ئاگربەست، گروپە چەكدارەكان بە پشتیوانی توركیا ١٦٠ جار بە فڕۆكەی بێفڕۆكەوان بۆردومانی ناوچەكەیان كردووە و هێرشیان كردووەتە سەر ناوچەكە.
دەشَێت، لەو سێ رۆژەدا ١٤٢ چەكدار لە بەنداوی تشرین و ٦٨ چەكدار لە پردی قەرەقۆزاق كوژراون، لەو ژمارەیەش ١٣ لێپرسراوی گروپە چەكداروكان بوون، بەسەدان كەسیش برینداربوون.
هەر بە پێی راگەیەنراوەكە لە بەنداوی تشرین ٢٨ ئۆتۆمبێل و ٢ تانك و لە پردی قارەقۆزاق ١١ ئۆتۆمبێل و ٤ تانك تێكشكێندراون ٨ شەڕڤانیش شەهیدبوون.
لە بەشێكی تری راگەیەنراوەكەدا هاتووە، دواجار رێككەوتنی ئاگربەست بە نێوەندگیری ئەمریكا گەیشتە ئەنجام، بەڵام توركیا دەیان جار بە چەكی قورس و پاڵپشتی ئاسمانی هێرشیان كردە سەر پردی قەرەقۆزاق و بەنداوی تشرین لە باشووری ڕۆژهەڵاتی مەنبج.
فەرماندەی سوپای پاسداران دەڵێت هێزەكانیان دوایین كەس بوون كە سوریایان جێهێشت، بەڵاك نەدەكرا سوپا و بەسیج لە شەڕی سوریاوە بگلێنن لەكاتێكدا سوپای ئەو وڵاتە تەماشاچی بوون.
حسێن سەلامی فەرماندەی گشتی سوپای پاسدارانی ئێران، لە كۆبوونەوەیەكدا لەگەڵ فەرماندەكانی سوپای پاسداران سەبارەت بە روداوەكانی سوریا رایگەیاند، هەندێك كەس چاوەڕوان ئەوە بوون ئەوان لە جیاتی سوپای سوریا شەڕیان بكردایە، بەڵامنەدەكرا هەموو سوپا و بەسیج تێوەبگلێنن لەو شەڕە لە كاتێكدا سوپای سوریا تەماشاچی بوون، جگە لەوەی هەموو ڕێگاكانی پێوەندی نێوان ئێران و سووریا داخرابوو.
راشیگەیاندوە، سوریا لە ماوەی ١٣ ساڵدا، هەمیشە پەناگەی بزووتنەوە ئیسلامییەكان بووە، حافز ئەسەد تاكە سەرۆك كۆماری عەرەب بوو كە لە پاڵ ئێران وەستابوو، ئەوانەش بۆ ئێران گرنگ و پڕ بایەخن.
جەختی لەوەشكردوەتەوە، دەبێت راستییەكانی سووریا قبووڵ بكەن و بەپێی راستییەكان هەنگاو دەنێن.
سبەینێ ئوردن میوانداری كۆبوونەوەیەكی عەرەبی و نێودەوڵەتی دەكات بۆ تاوتوێكردنی پێشهاتەكانی سوریا.
ئاژانسی هەواڵی ئوردن بڵاویكردەوە، وەزیرانی دەرەوەی لیژنەی پەیوەندیی وڵاتانی عەرەبی كە بە بڕیاری كۆمكاری عەرەبی دامەزراوە، لەسەر بانگهێشتی ئوردن، لە شاری عەقەبە كۆدەبنەوە بۆ تاوتوێكردنی رەوشی سوریا.
لیژنەی پەیوەندیی وەزاریی عەرەبی بۆ كاروباری سوریا، پێكهاتووە لە ئوردن و سعودیە و عیراق و لوبنان و میسر و سكرتێری گشتی كۆمكاری عەرەبی، وەزیرانی دەرەوەی ئیمارات و قەتەر و بەحرەین.
وەزیرانی دەرەوەی وڵاتانی عەرەبی كە ئامادەی كۆبوونەوەكانی لیژنەكە دەبن، لەگەڵ وەزیرانی دەرەوەی توركیا و ئەمریكا و نوێنەری یەكێتی ئەوروپا بۆ سیاسەتی دەرەوە و هەروەها نێردراوی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ كاروباری سوریا كۆدەبنەوە.
بەرگری شارستانی غەززە رایگەیاند، ٥٨ كەس بەهۆی هێرشەكانی دوێنێی سوپای ئیسرائیل كوژراون ، لەنێو كوژراوەكاندا ١٢ پاسەوان هەیە كە پارێزگارییان لە بارهەڵگرەكانی گواستنەوەی هاوكارییەكان دەكرد لە باشووری غەززە.
مەحمود بەسەل وتەبێژی بەرگری شارستانی غەززە بە ئاژانسی فرانس پرێسی راگەیاند، ١٢ كارمەندی ئاسایشی فریاگوزاری لە ئەنجامی هێرشە ئاسمانییەكانی ئیسرائیل كوژراون، ئاماژەی بەوەشكرد ٧ پاسەوان لە ڕەفەح و ٥ پاسەوانی دیكەش لە خان یونس لە باشووری غەززە كوژراون.
وتیشی، ٣٠ كەسی دیكەش كە زۆربەیان منداڵن لە ئەنجامی بۆردومانی ئاسمانی ئیسرائیل بریندار بوون و گەیەندراونەتە نەخۆشخانەكانی ڕەفەح و خان یونس.
هاوكات سوپای ئیسرائیل رایگەیاند، هێزەكانیان شەوی ڕابردوو هێرشیان كردۆتە سەر چەكدارانی حەماس كە لە ڕێڕەوی مرۆیی لە باشووری غەززە بوون، ئەم هێرشانەش چەند سەعاتێك پاش ئەوەهات، نەتەوە یەكگرتووەكان داوای ئاگربەستی دەستبەجێی كرد لەو ناوچانە.
نزیكەی سێ هەزار ئەفسەر و سەربازی سوریا روو لە عیراق دەكەن و بەغدادیش رەتیدەكاتەوە مافی پەنابەرێتیان بداتێ.
پێگەی عەرەبی جەدید بڵاویكردەوە لێپرسراوانی عیراقی رەتیانكردوە مافی مانەوە و پەنابەرێتی بدەنە ئەو ئەفسەر و سەربازانەی سوریا كە شەوێك پێش روخانی بەشار ئەسەد روویان لە عیراق كردووە.
بەپێی زانیارییەكان نزیكەی سێ هەزار ئەفسەر و سەربازی سوپای سوریا لە رێگەی سنورەكانی پارێزگای ئەنبارەوە هاتونەتە ناو خاكی عیراق و هەر لەو پارێزگایەش جێگیربوون.
لێپرسراوانی سنوری پارێزگای ئەنباریش رایانگەیاندووە؛ زۆربەی ئەفسەران و سەربازانی سوری كە پەنایان بۆ عیراق هێناوە لە شاری قائیم جێگیركراون و تا رونبونەوەی دۆخی سوریاش چارەنوسیان یەكلایی ناكرێتەوە، بەڵام مافی مانەوە پەنابەریشیان پێنادرێت.
وەزارەتی پەروەردەی حكومەتی كاتیی سوریا رایگەیاند، لە رۆژی یەكشەممەی داهاتووەوە لە سەرانسەری وڵات پڕۆسەی خوێندن دەستپێدەكاتەوە.
محەمەد بەشیر، سەرۆكی حكومەتی راگوزەری سوریا رایگەیاند، ناوەندەكانی خوێندن بە خوێندنگە و زانكۆكانەوە لە هەفتەی داهاتووەوە بە رووی خوێندكاراندا دەكرێنەوە.
وتیشی، بەدیهێنانی ئاسایش لە سەرجەم شارەكان لە پێشینەی كارەكانیانە بۆ ئەم قۆناغە لەگەڵ پێشكەشكردنی خزمەتگوزارییە سەرەتاییەكان بۆ هەموو دانیشتوان.
رۆژی ١١ی ئەم مانگە زانكۆی حەلەب بڕیاریدا بە دەستپێكردنەوەی دەوام بۆ فەرمانبەران و دەستەی كارگێڕی و خوێندكارانیش رۆژی شەممەی داهاتوو دەست بە خوێندن دەكەنەوە.
سوپای ئیسرائیل ئاشكرایكرد، لەسەدا ٩٠ی توانای موشەكی رژێمەكەی ئەسەدیان لەسوریا لەناوبردووە و سەدان فڕۆكەی جەنگی و چەكە ستراتیژییەكانی ئەو رژێمەیان تێكشكاندووە.
ئەفیخای ئەدرەعی، وتەبێژی سوپای ئیسرائیل بڵاویكردەوە، لەماوەی چەند رۆژی رابردودا سەدان فڕۆكەی جەنگی و یەكەی هێزی ئاسمانی و هەلیكۆپتەری جەنگی، موشەكی كروز، فڕۆكەی بێ فڕۆكەوانیان لەناوبردووە.
وتیشی، زۆربەی هێرشەكان زیانی زۆریان بە سیستەمی بەرگری ئاسمانی سوریا گەیاندووە و زیاتر لە ٩٠%ی موشەكە ستراتیژیەكان لەناوبراون، جگە لە سیستمی بەرگری ئاسمانی سوریا كە بە یەكێك لە بەهێزترین سیستمەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دادەنرێت.
حەوت وڵاتی زلهێز پشتیوانیی بۆ حكومەتی راگوزەر لە سوریا دەردەبڕن و دەڵێن پێویستە سەرجەم پێكهاتەكانی سوریا پارێزراو بن.
حەوت وڵاتی گەورەی ئابوریی جیهان كە بە جی ٧ ناسراون لە بەیاننامەیەكدا پشتیوانیی خۆیان بۆ حكومەتی كاتی و راگوزەری سوریا دەڕبڕی و دەڵێن دەسەڵاتی سیاسی دوای ٢٤ ساڵ ستەمی بەشار ئەسەد پێویستە رێز لە یاسا و مافەكانی مرۆڤ و ژنان و سەرجەم هاوڵاتییانی سوریا بگرێت.
ئەوەشهاتووە، پێویستە حكومەتی راگوزەری سوریا رەچاوی سەرجەم پێكهاتە ئاینیی و نەتەوەییەكان بكات و داوا لەسەرجەم لایەنەكانیش دەكات یەكپارچەیی وڵات بپارێزن.
جی ٧ جەختی لەوەشكردوەتەوە، ئەگەر رەچاوی پێوەر و ستانداردە جیهانییەكانی حوكمڕانی لە سوریا بكرێت ئەوا پشتیوانی لێدەكەن.
سوپای نیشتیمانی سوریا بڵاویكردەوە، لە بەرانبەر كشانەوەی هەسەدە لە مەنبج، ئاگربەستیان راگەیاندووە.
سوپای نیشتیمانی سوریا نزیك لە توركیا دەقی رێككەوتنێكی ئاگربەستی لەگەڵ هەسەدە سەبارەت مەنبج بڵاوكردەوە كە تیایدا بۆ ماوەی چوار رۆژ شەڕ و ئاڵۆزییەكان رادەگیرێن بە ئامانجی ڕەخساندنی دەرفەت بۆ جێبەجێكردنی لێكتێگەیشتنە مرۆیی و ئەمنییەكان.
دەشڵێت، ئاگربەستەكە لە رۆژی پێنجشەممە كاتژمێر پێنجی ئێوارەوە دەستپێكردووەو و تا ڕۆژی دووشەممە ١٦ی مانگ بەردەوام دەبێت.
ئاماژەی بەوەشكردووە، مەرجەكانی ڕێككەوتنەكە بریتین لە كشانەوەی هێزەكانی سوریای دیموكرات لە مەنبج و لادێكانی، لەگەڵ خێزانەكانیان، لەوانەش ناوچەی گۆڕی سوڵتان سلێمان شا و گردەكانی دەوروبەری و بەنداوی تشرین ڕادەست دەكەنەوە لەگەڵ كشانەوەی سەرجەم هێزەكانی هەردوولا لە بەنداوەكە.
ماوەی زیاتر لە مانگێكە گروپی چەكداری سوپای نیشتیمانی سوریا هێرشەكانیان بۆسەر مەنبج و دەوروبەری دەستپێكردووە، ماوەی چەند رۆژێكیشە بەنداوی تشرین و ٢٠ گوند بە درۆن و چەكی قورس هێرشی دەكرێتەسەر و لەلایەن شەرڤانانی هەسەدەشەوە بەرپەرچ دراونەتەوە.
پەرلەمانتارێكی كورد ناوەڕۆكی كۆبونەوەی لەگەڵ ئۆجەلان ئاشكرا دەكات و دەڵێت، پێویستە كورد دۆخە مێژوییەكەی بۆ ئاشتی بگۆڕێت.
عومەر ئۆجالان، پارلەمانتاری دەم پارتی لە پەرلەمانی توركیا كە هاوكات برازای ئۆجەلانە، رایگەیاندووە، لە ٢٣ی مانگی ١٠ دوای زیاتر لە چوار ساڵ و نیو دیداری لەگەڵ عەبدوڵا ئۆجالان ئەنجامداوە و تێیدا ئۆجەلان جەختی لە پڕۆسەی ئاشتیی لە توركیا و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست كردوەتەوە.
پەرلەمانتارەكە لە زای ئۆجەلانەوە بڵاویكردوەتەوە پێویستە كورد و تورك لە توركیا بە گفتوگۆ ناكۆكییەكانیان چارەسەر بكەن بۆ ئەوەی وڵاتەكە بەهێز بێت ئەوەش بە ئاشتیی دێتەئاراوە.
ئۆجالان وتوشیەتی، پێویست بوو لە ساڵی ٢٠٠٠-ەوە ناكۆكی و كێشەكان چارەسەر بكرێن ئەو پێكدادان و شەڕانەشی كە رودەدەن هەندێكیان لە روی ناچارییەوە بوون.
عومەر ئۆجالان ئاماژەی بەوەشكردوە كە ئۆجەلان بە بەردەوامی لە رێگەی چەند كەناڵێكی تەلەفیزیۆنیەوە جگە لە ئاگاداربونی لە پرسی كورد لە باكوری كوردستان هاوكات چاودێریی دۆخی كورد لە بەشەكانی دیكەی كوردستانیش دەكات.
سەرۆكی هەڵبژێردراوی ئەمریكا، ئەگەری هەڵگیرسانی شەڕ لەگەڵ ئێران بە نزیك دەزانێت.
دۆناڵد ترەمپ لە لێدوانێكدا بە رۆژنامەنوسانی راگەیاند، هەموو ئەگەرەكان بۆ سەرهەڵدانی شەڕ لەگەڵ ئێران نزیكن.
پشتڕاستیشی كردەوە گەیشتن بە چارەسەرێك بۆ دۆخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ڕەنگە ئاسانتر بێت لە چارەسەری قەیرانی ڕووسیا و ئۆكراین و دڵنیاییدا كە دۆخەكە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست چارەسەر دەبێت.
ترەمپ جەختی لە پاڵپشتی خۆی بۆ هەر دەستپێشخەرییەك كردەوە كە ئاشتی هەمیشەیی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەدەستبهێنێت و وتی: بیرۆكەی دیكە هەیە جگە لە چارەسەری دوو دەوڵەتی.
سەبارەت بە ئەگەری ڕێگەدان بە ئیسرائیل بۆ لكاندنی كەناری خۆرئاوای فەلەستین بەخۆیەوە، رایگەیاند، هەرچی بێت، گرنگ ئەوەیە ئاشتییەكی سەقامگیر و بەردەوام بەدوای خۆیدا بهێنێت.
وەزیری دەرەوە و سەرۆكی دەزگای هەوڵگری توركیا گەیشتنە دیمەشق.
هاكان فیدان وەزیری دەرەوەی توركیا و ئیبراهیم كاڵن سەرۆكی دەزگای میت گەیشتنە دیمەشقی پایتەختی سوریا ئەوەش یەكەم سەردانی لێپرسراوانی ئەو وڵاتەیە دوای روخانی بەشار ئەسەد.
تائێستا ئامانج و ئەجێنداكەی فیدان بۆ دیمەشق ئاشكرا نەكراوە، بەڵام پێدەچێت ئەو سەردانە خاڵێكی وەرچەرخانی پەیوەندی نێوان هەردوو وڵات بێت.
دوای كۆنتڕۆڵكردنی سوریا لەلایەن چەكدارانی تەحریر شام، هاكان فیدان رایگەیاند، وڵاتەكەی دەیەوێت سوریای نوێ پەیوەندییەكانی لەگەڵ وڵاتانی دراوسێیدا باش بێت و ئەوانیش هاوكاری دەكەن.
حكومەتی راگوزەری سوریا بڕیاریدا دەستور و پەرلەمانی ئەو وڵاتە بۆ ماوەی سێ مانگ هەڵپەسێردرێن.
ئاژانسی فرانس پرێس لە زاری عوبەیدە ئارناوت وتەبێژی ئیدارەی كاروباری سیاسی حكومەتی راگوزەری سوریا رایگەیاند، دەستور و پەرلەمان لەماوەی ڕاگوزەردا هەڵدەپەسێردرێن بۆ ماوەی سێ مانگ.
وتیشی، ئەو بڕیارە لە میانی كۆبوونەوەی وەزیرانی شۆڕش بەناوی حكومەتی ڕزگاری سوریا لەگەڵ وەزیرەكانی پێشووی حكومەتی سوریا دراوە، بەمەبەستی گواستنەوەی دەسەڵاتەكان كە ئەو قۆناغەش سێ مانگ دەخایەنێت، تاوەکو ئەوكاتەی حكومەتی نوێ پێكدەهێنرێت.
دەشڵێت، بێگومان لەو ماوەیەدا سەرلەنوێ دەستور دەنووسرێتەوە و پەرلەمانی نوێش دەستبەكار دەبێت.
ئەمەش دوای ئەوە دێت، لە ٢٧ی مانگی رابردووەوە، گرووپە چەکدارەکانی سەر بە ئۆپۆزسیۆن لەلایەک و هێزەکانی سوریای دیموکرات لەلایەکی دیکە دەستیان بە بەرەوپێشچوون کرد لە حەلەبەوە تاوەکو لەماوەی ١١ رۆژدا گەیشتنە دیمەشقی پایتەختی سوریا و دوای ١٢ رۆژ لە رووبەڕووبوونەوە، لە ٨ی ئەم مانگەدا بە تەواوی رووخانی رژێمەکەی بەشار ئەسەدیان راگەیاند.
دوای رووخانی رژێمەکەی ئەسەدیش، محەمەد بەشیریان وەک سەرۆکی حکومەتی راگوزەری سوریا راسپارد.
ئیدارەی خۆبەڕێوەبەری بڕیاریدا ئاڵای نوێی سوریا لەسەرجەم دامەزراوەكانی رۆژئاوای كوردستان هەڵبكات و دەڵێت، بەشێكی دانەبڕاون لە جوگرافیای سوریا.
ئەنجومەنی گەلی دیموكراتی لە ئیدارەی خۆبەڕێوەبەری باكور و رۆژهەڵاتی سوریا لە راگەیەنراوێكدا ئاماژەی بەوەكردووە، بەبۆنەی كۆتایهاتنی سەركوتكاری و خۆسەپێنی رژێمی بەشار ئەسەد كە لە ٥٠ ساڵی رابردوودا بەسەر خەڵكدا سەپێندرابوو، كە بەو هۆیەوە سورییەكان لە تاریكی و پەراوێزخستن دەژیان، بۆیە ئێستا مافی سوریەكانە خۆشی و شادی بگێڕن بەبۆنەی سەركەوتنی ئیرادەیان لە رووخانی ئەو رژێمە سەركوتكارە.
راشیگەیاندووە، لەژێر رۆشنایی ئەو گۆڕانكارییە مێژووییە كە روویداوە، ئاڵای نوێی سەربەخۆیی سوریا بە هەر سێ رەنگی سەوز و سپی و رەش، لەگەڵ سێ ئەستێرەی رەش، وەك قۆناغی نوێ كە ئاماژەیە بۆ ئاواتەكانی گەلی سوریا بەرەو ئازادی و یەكگرتووی.
ئاماژەی بەوەشكردووە، بەپشتبەستن بەو راستییەی كە ناوچەكانی ئیدارەی خۆبەڕێوەبەری بەشێكی دانەبڕاوە لە جوگرافیای سوریا و دانیشتوانی ئەو ناوچانە لە پێكهاتە رەسەنەكانی سوریا، بۆیە ئاڵای نوێی سوریا لەسەر هەموو ئەنجومەن و دامەزراوە و بەڕێوەبەرایەتییەكانی سەر بە ئیدارەی خۆبەڕێوەبەری هەڵدەكرێت. راشیگەیاند، ئەنجومەنی گەلی دیموكراتی جەخت لەسەر پابەندبوونی خۆی بە نوێنەرایەتیكردنی خواستەكانی گەلی سوریا و هەموو پێكهاتەكانی دیكە دەكاتەوە.
وەزیری دەرەوەی ئەمریكا لەبارەی دۆخی سوریا گەیشتە ئوردن و بڕیارە سبەینێش لەسەر هەمان پرس سەردانی توركیا بكات.
ئاژانسی فرانس پرێس رایگەیاند، ئەنتۆنی بلینكن وەزیری دەرەوەی ئەمریكا پاش نیوەڕۆی ئەمڕۆ گەیشتووەتە ئوردن و لەگەڵ شا عەبدوڵا شای ئوردن و وەزیری دەرەوەی ئەو وڵاتە كۆدەبێتەوە و تەوەری سەرەكی كۆبوونەوەكەش پێكهێنان و رادەستكردنی دەسەڵاتە بە حكومەتی راگوزەری سوریا.
دەشڵێت، ئەمریكا گرنگی بە حكومەتی نوێی سوریا دەدات كە رەچاوی مافەكانی مرۆڤ و مافی پێكهاتەكان بكات و دەیانەوێت رێگایەك بدۆزنەوە بۆ لەناوبردنی چەكی كیمیایی و چەكە كۆكوژەكانی بەشار ئەسەد.
بڕیارە، بلینكن سبەینێ سەردانی توركیاش بكات و باسی قۆناغی داهاتوی سوریا بكات لەگەڵ لێپرسراوانی باڵای ئەو وڵاتە.