کوردستان
ئاژانسی رۆیتەرز بڵاویکردەوە، ھەرێمی کوردستان دەبێت بە بەھای شەش ملیار دۆلار نەوت بدات بە چەند کۆمپانیایەک کە پێشتر پارەکەی وەرگرتووە.
رۆیتەرز لە زاری چەند سەرچاوەیەکەوە ئاشکرایکردووە، کۆمپانیای ڤیتۆل و پێتراکۆ دوو لەو کۆمپانیایانەن کە ھەریەکەیان ٧٥٠ بۆ ٨٠٠ ملیۆن دۆلاریان داوە بە ھەرێمی کوردستان لەبەرامبەر وەرگرتنی نەوتی خاودا، بەڵام ئێستا کە ھەناردەی نەوتی ھەرێم راگیراوە کێشە بۆ ئەو مامەڵەیەش دروستبووە.
راوێژکارێکی یاسایی لە وەزارەتی نەوتی عێراق بە رۆیتەرزی وتووە، حکومەتی عێراق ئامادە نیە بچێتە ژێر باری دانەوەی قەرزی حکومەتی ھەرێمی کوردستان کە بە چەندین ملیار دینار مەزەندە دەکرێت لەکاتێکدا بەغداد ئاگاداری نەبووە و بەشداری تێدا نەکردووە.
رۆیتەرز لە زاری سەرچاوەیەکی دیکەی وەزارەتی نەوتەوە ئەوەشی خستووەتەڕوو کە تاوەکو ئێستا ھیچ بەرەوپێشچوونێک لەبارەی قەرزەکانی ھەرێمی کوردستان رووینەداوە.
رۆژی ٢٥/٣/٢٠٢٣ دادگای ناوبژیوانی نێودەوڵەتی کە بارەگاکەی لە پاریسی پایتەختی فەرەنسایە بڕیارێکی لە بەرژەوەندی عێراق دەرکرد و بەگوێرەی بڕیارەکە تورکیا ناتوانێت بەبێ رەزامەندی بەغدا، نەوتی ھەرێمی کوردستان لە بەندەری جەیھانەوە بۆ بازارەکانی جیھان بگوازێتەوە، دوای دەرکردنی بڕیارەکە ھەناردەکردنی نەوتی ھەرێم لە بەندەری جەیھانەوە راگیرا.
ھاوکات حکومەتی ھەرێمی کوردستان لەگەڵ حکومەتی عێراق لە گفتوگۆدایە بۆ دۆزینەوەی میکانیزمێک بۆ ھەناردەکردنی نەوتی ھەرێم.
لە بارەگای مەکتەبی سیاسیی یەکێتیی نیشتیمانیی کورستان لە شاری ھەولێر، سەعدی ئەحمەد پیرە پێشوازی لە وەفدێکی یۆنامی کرد، لە کۆبوونەوەکەدا بارودۆخی سیاسی و دوایین گۆڕانکارییەکانی عێراق و ھەرێمی کوردستان و پەیوەندییەکانی نێوان ھەرێمی کوردستان و بەغداد و کێشە ھەڵپەسێردراوەکانی نێوان ھەردوولا تاوتوێکران.
سەعدی ئەحمەد پیرە جەخیکردەوە، کە یەکێتیی نیشتیمانیی کوردستان، خوازیاری چارەسەرکردنی ھەموو کێشە و گرفتەکانە بە گفتوگۆ و لەیەکتر گەیشتن، کە دواجار بەسوود و بەرژەوەندی کۆمەنی خەڵکی کوردستان بکەوێتەوە.
وتیشی، یەکێتی ساڵانێکی زۆرە و پێش بڕیارەکەی دادگای پاریس ھەوڵی چارەسەرکردنی کێشە ھەڵپەسێردراوەکان بە تایبەت دۆسیەی نەوتی لە نێوان ھەولێر و بەغداد دەدات.
قائیمقامیەتی سلێمانی، لە راگەیەندراوێکدا بڵاویکردەوە، بۆ رێگریکردن لە بەرزبوونەوەی نرخی گۆشت و بەرووبومی ئاژەڵی، رۆژی سێشەممە لە دیوانی قائیمقامیەت، لیژنەی دیاریکردنی ھاوسەنگی بەروبومی ئاژەڵی پارێزگای سلێمانی کۆبونەوەی مانگانەی ئەنجامدا.
راشیگەیاند، لە کۆبونەوەکەدا بڕیاردرا لە مانگی نیساندا بە رەچاوکردنی لایەنی تەندروستی، کارئاسانی بۆ ھاوردەکردنی ئاژەڵی زیندوو بکرێت، بە تایبەتی ئاژەڵی بچووک. ھەروەھا، لەپێناو پڕکردنەوەی خواستی ھاووڵاتیان و رێگریکردن لە بەرزبوونەوەی نرخ، رێگری لە ناردنە دەرەوەی ئاژەڵ دەکرێت بۆ پارێزگاکانی ناوەڕاست و باشوری عێراق.
کۆمپانیای دی ئێن ئۆ، لە راگەیەندراوێکدا بڵاویکردەوە، ئەمڕۆ دەستیانکردووە بە داخستنی کێڵگە نەوتییەکانیان لە ھەرێمی کوردستان، دوای چوار رۆژ لە ئاگادارکردنەوەیان سەبارەت بە راگرتنی ھەناردەی نەوتی ھەرێم بەشێوەیەکی کاتی بۆ بەندەری جەیھان.
کۆمپانیاکە کە لە ھەردوو کێڵگەی "تاوکێ" و "فیشخاپور" لە دھۆک کاردەکات لە بواری نەوت و غاز راشیگەیاند، لە بەرھەمھێنانی نەوت بەردەوامبوون، بەڵام توانای کۆگاکردنیان سنوردارە.
ناوەندی تێکڕای بەرھەمھێنانی نەوتی ئەو کۆمپانیایە لە کێڵگەی "تاوکێ" و "فیشخاپور" لە ساڵی ٢٠٢٢ لە رۆژێکدا ١٠٧ ھەزار بەرمیل بووە، کە یەک لەسەر چواری ھەناردەکانی ھەرێمی کوردستان پێکدەھێنێت، ھەر بەپێی راگەیەندراوەکە، بەرھەمھێنان لە کێڵگەی "فیشخاپور" شەوی رابردوو راگیرا و داخستنی کێڵگەی "تاوکێ"ش دەستیپێکردووە، بەڵام بەھۆی زۆری بیرە نەوتەکانەوە کە نزیکەی ١٠ کیلۆمەتر درێژ دەبنەوە، رێکارەکان کاتی زیاتری پێویستە.
موسافر رەحمانی، بەڕێوەبەری جێبەجێکاری کۆمپانیای دی ئێن ئۆش رایگەیاند، نیگەرانە لەوەی گەیشتوونەتە ئەم رەوشە، چونکە کاریگەری لەسەر نرخی نەوت لە بازاڕەکانی جیھان دەبێت.
وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی ھەرێم راگەیەندراوێکی بڵاوکردەوە و تیایدا ئاماژە بۆ ئەوە دەکات، رۆژی سێشەممە لە دیوانی وەزارەتی خوێندنی باڵا د. ئارام محەمەد وەزیری خوێندنی باڵا و یاریدەدەری سەرۆکی زانکۆکانی کوردستان بۆ کاروباری زانستی تاوتوێی دوایین ھەنگاوەکانی ئامادەکاری بۆ ڕاگەیاندنی خوێندنی باڵا کرد.
راشیگەیاند، سەعات ١٢ی نیوەڕۆی ئەمڕۆ لە کۆنفرانسێکی رۆژنامەوانیدا پڕۆسەی پێشکەشکردن بۆ خوێندنی ماستەر و دکتۆرا و دبلۆمی باڵا لە زانکۆکانی ھەرێم ڕادەگەیەنن.
بە پێی راپۆرتێکی رێکخراوی ھەنگاو بۆ مافەکانی مرۆڤ، گەنجێک بە ناوی ئازاد ڕەزایی، تەمەن ٢٥ ساڵ، پەیڕەوی ئایینی یارسان و دانیشتووی گەڕەکی دەرەدێژی شاری کرماشان، لە دەوروبەری گۆڕەپانی نیایشی ئەو شارە، بە تەقەی راستەوخۆی ھێزە ئەمنییەکانی ئێران کوژراوە.
بە وتەی سەرچاوەیەکی ئاگادار، ھێزە ئەمنییەکان لە پشتەوە تەقەیان لە ئۆتۆمبێلەکەی ئازاد رەزایی کردووە و سەری پێکراوە، بەو ھۆیەشەوە دەستبەجێ گیانی لەدەستداوە.
ئازاد رەزایی لەگەڵ سێ ھاوڕێی دیکەی لەناو شاردا سوڕاونەتەوە و ناوبراو شۆفێری ئۆتۆمبێلەکە بووە، ھێزە ئەمنییەکانی کرماشان رایانگەیاندووە کە لە خاڵێکی پشکنینی ئەو ھێزانەدا ڕانەوستاوە و بەوھۆیەوە تەقەیان لێکردووە، بەڵام ئەو دەنگۆیە لەلایەن خانەوادەی رەزایی و ھاوڕێکانییەوە رەتکراوەتەوە.
بەشی پێشبینییەکانی وەزارەتی گواستنەوە و گەیاندنی ھەرێم، لە راگەیەنراوێکدا ئاماژەی بەوەکردووە، پێشبینیدەکرێت لە درەنگانی شەوی پێنجشەممەوە بارستە ھەوایەکی سارد ناوچەکە بگرێتەوە و رۆژی ھەینیش تەواوی ھەرێمی کوردستان دەگرێتەوە.
بە پێی پێشبینییەکەی وەزارەتی گواستنەوە، لەگەڵ گەیشتنی ئەو بارستە ھەوا ساردە، پلەکانی گەرما بەچەند پلەیەک نزمدەبنەوە، پێشبینیشدەکرێت کەمێک باران و بەفر لەسەر لووتکەی شاخە بەرزە سنوورییەکان ببارێت.
وەزارەتی گواستنەوە دەشڵێت، چڕترین ماوەی بەفربارین دەکەوێتە شەوی ھەینی و بەرەبەیانی رۆژی شەممە، ئاستی بەفری پێشبینیکراویش لەنێوان (٥-١٥)سانتیمەردا دەبێت، ھەروەھا رۆژی شەممە نزمترین پلەکانی گەرما لە قەزا و ناحیەکانی ناوچە شاخاوییەکان نزیکدەبێتەوە لە سفر پلەی سیلیزی و لە سەنتەری پارێزگاکانیش لە نێوان (٢-٤) پلەی سیلیزی دەبێت.
ئومێد ئەحمەد، وتەبێژی وەزارەتی کارەبای حکومەتی ھەرێمی کوردستان بە فەرمانگەی میدیا و زانیاری ڕاگەیاندووە، بەرھەمھێنانی کارەبا لە ھەرێم جگە لە وێستگەکانی گاز و نەوتی ڕەش و گازوایل، پشت بە دوو وێستگەی گەورەی کارۆئاوی دەبەستێت، ئەوانیش وێستگەی دەربەندیخان و دوکانن.
روونیشیکردەوە، ئەو دوو وێستگەیە پشت بە ئاوی باراناو دەبەستن و خۆشبەختانە لەچەند ڕۆژی ڕابردوودا بەنداوەکانی دەربەندیخان و دوکان ئاوێکی زۆریان گلداوەتەوە، بەوەش کارەبای زیاتر بەرھەمدەھێنن و تێکەڵ بە تۆڕی کارەبای نیشتمانی دەکرێت.
وەزارەتی دارایی و ئابوری حکومەتی ھەرێمی کوردستان، لە نوسراوێکدا ئاماژەی بەوەکردووە، بەپێی ڕێنمایی دارایی ژمارە (٢) کە لە ٢٠ ئازاری ٢٠٢٣ دەرچووە و لە ڕۆژنامەی وەقایعی کوردستان بڵاوکراوەتەوە، بڕیاردراوە بە بەدامەزراندنی سندوقێک بەناوی سندوقی ماددە ھۆشبەرەکان و کارتێکەرە عەقڵیەکان.
ئەوەشی خستووەتەڕوو، ئەو سندوقە پارەدار دەکرێت لەو سزاو پێبژاردنانەی کە لەیاساکەدا دەقی لەسەر نوسراوەو لەسەرجەم دام و دەزگاکانی حکومەتی ھەرێمی کوردستان لەو سندوقە سپاردە دەکرێت.
بە پێی بڕگەیەکی ڕێنماییەکە پارەی ناو سندوقەکە تەنھا بۆ ئەو دامەزراوە تەندروستیانە خەرجدەکرێت کە لەمادەی ٣٨ یاساکەدا ھاتووە و بۆ ھیچ مەبەستێکی دیکە خەرجناکرێت، ھەروەھا ئەو بڕە پارانەی بەپێی یاسا وەردەگیرێت بۆ مەبەستی سندوق دەکرێتە داھاتی کۆتایی بۆ گەنجینەی حکومەتی ھەرێم و ڕاستەوخۆ دەکرێتە سەر ھەژماری سندوقەکە.
ھاوکات لیژنەی باڵا دەسەڵاتی خەرجکردنی بڕی تەنھا یەک ملیۆن دیناری ھەیە بۆ ئەو لایەنەی کە ماددە ھۆشبەرەکە دەستبەسەردادەگرێت.
بەڵێن ئیسماعیل، ئەندامی لیژنەی پەرلەمانی کوردستان بۆ دیاریکردنی سیڤی کاندیدان بە کوردسات نیوزی راگەیاند، ئەمڕۆ لیژنەکەیان کۆبووەتەوە و بڕیاریداوە لە ٥ تاوەکو ١٥ی نیسان سیڤی ئەو کاندیدانە وەربگیرێت کە دەیانەوێت خۆیان بۆ ئەنجومەنی کۆمسیاران کاندید بکەن.
ئاماژەی بەوەشکرد، بەپێی رێککەوتنی نێوان لایەنە سیاسییەکان، حزبەکان سەرپشکن لە گۆڕینی نوێنەرەکانیان لە ئەنجومەنی کۆمسیارانی کۆمسیۆنی ھەڵبژاردن و راپرسی ھەرێم یاخود متمانە پێدانەوەیان بۆ خولێکی دیکە.
ئەندامەکەی لیژنەی پەرلەمان بۆ دیاریکردنی سیڤی کاندیدان وتیشی، بەڵام دوو کورسی پارتی لە ئەنجومەنی کۆمسیاران چۆڵبوون و پەرلەمان دەنگ لەسەر دوو کەسی نوێ بۆ پڕکردنەوەی شوێنەکانیان دەدات.
سەعید مونتەزێر مەھدی، وتەبێژی پاسەوانی سنوری ئێران رایگەیاند، وڵاتەکەی بەدرێژی زیاتر لە ھەشت ھەزار و ٧٧٥ کیلۆمەتر، سنوری ئاوی و وشکانی ھەیە، سەرجەم ئەو سنورانەش لەژێر چاودێری ھێزەکانیاندایە، وتیشی لە ٢١/٣/٢٠٢٢ تا ٢١/ ٣/ ٢٠٢٣ دەیان تۆن ماددەی ھۆشبەر لەسەر سنورەکان دەستی بەسەرداگیراوە و زیاتر لە ٦٣٠ قاچاخچی ماددەی ھۆشبەر و ٧٣ چەکدار و تێکدەریش دەستگیرکراون.
ئاماژەی بەوەشکرد، ھەر لە ماوەی ئەو ساڵەدا، ھێزەکانی پاسەوانی سنوری ئێران رێگەیان لە بردنەدەرەوەی زیاتر لە ٣٠ ملیۆن لیتر سوتەمەنی و ٥٠ کیلۆ زێڕ و نزیکەی ٥٠ ھەزار سەر ئاژەڵ گرتووە.
وتیشی، کۆبونەوەکە بۆ گفتوگۆکردنە لەسەر ھەمواری یاسای ھەڵبژاردن و کاراکردنەوەی کۆمیسیۆنی ھەڵبژاردن و تاوتوێکردنی ئەو ماددانەی بۆچونی جیاوازیان لەسەر ھەیە.
ئەم کۆبوونەوەیە لەکاتێکدایە کە پێشتر دەزگای ھەڵبژاردنی ھەردوولا دووجار کۆبوونەتەوە، لەسەر ھەموارکردنەوەی یاسای ھەڵبژاردن و کاراکردنەوەی کۆمیسیۆن ھاوڕابوون، سەبارەت بە پێکھاتەکان یەکێتی سوورە لەسەر ئەوەی پێکھاتەکان خاوەنی ئیرادەی خۆیان بن لە ھەڵبژاردندا.
ماوەیەکە کاسبکار و دوکاندارانی خان خورمای شاری کەرکوک بە ھۆی شوێنی کارەکەیانەوە، رووبەڕووی کێشە و گرفت بوونەتەوە، بۆیە دڵنیایان دەکەمەوە کە لایەنە پەیوەندیدارەکانم لەو کێشەیە ئاگادار کردووەتەوە تاوەکو بە زوویی چارەسەری بکەن، بە شێوەیەک کە کاسبکار و دوکاندارەکان پێی رازییبن، بە پێچەوانەوە گەر پێویستی کرد خۆم دەچمە خان خورما و لەگەڵ کاسبکار و دووکانداراندا خۆپیشاندان مەدەنی رادەگەیەنیین، تا ئەوکاتەی کێشەکەیان چارەسەر دەکرێت.
بە پێی راپۆرتێکی رێکخراوی ھەنگاو بۆ مافەکانی مرۆڤ، ھاووڵاتییەکی رۆژھەڵاتی کوردستان بەناوی پەیمان میرزایی، ٢٣ رۆژ لەمەوبەر لە کەمپێکی پەنابەرانی ئەنقەرە لەلایەن پۆلیسی تورکیاوە دەستبەسەرکراوە و لەگەڵ خێزانەکەی مەترسی دیپۆرتکردنەوەیان بۆ ئێران لەسەرە.
ئەو خێزانە ساڵی ٢٠٠٩ ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ئێرانیان جێھێشتووە و روویان لە ھەرێمی کوردستان کردووە، دواتر و لەکاتی شەڕی دژ بە داعش ھەرێمی کوردستانیان جێھێشتووە و چوونەتە تورکیا.
ھاوکات چالاکێکی سیاسی خەڵکی بۆکان بەناوی ناسر سەیدی، پاش ئەوەی لە تورکیا بۆ شاری ئەعزازی پارێزگای حەلەبی سوریا دیپۆرتکراوە، چارەنووسی ناڕوونە و بەھۆی رەوشی نالەباری ئەو ناوچەیە گیانی لە مەترسیدایە.
ناسر سەیدی، پێشتر ئەندامی یەکێک لە حزبەکانی رۆژھەڵاتی کوردستان بووە و ساڵی ٢٠١٥ بەمەبەستی گەیشتن بە ئەوروپا رووی لە تورکیا کردووە، کۆتایی ساڵی رابردوو ھەوڵیداوە خۆی بگەیەنێتە ئەوروپا، بەڵام لەلایەن ھێزەکانی پاسەوانی سنوریی بولگاریا دەستبەسەرکراوە و ڕادەستی تورکیا کراوەتەوە، سێ ھەفتە پێش ئێستاش لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانی تورکیاوە رەوانەی شاری ئەعزاز لە سوریا کراوە.
.jpg&w=2048&q=75)
پەیامنێری کوردسات نیوز رایگەیاند، رووداوەکە پێش نیوەڕۆی ئەمڕۆ لە نزیک کەمپی ئاوارەکانی دیبەگە روویداوە و دوو شوانکار کە بران دەستکاری گولـلە ھاوەنێکی کۆنیان کردووە و پێیاندا تەقیوەتەوە و لە ئەنجامدا ھەردوو شوانکارەکە گیانیان لەدەستداوە.
راشیگەیاند، ئەو دوو شوانکارە لە نەتەوەی عەرەبن و تەمەنیان ١٣ساڵ و ١٦ ساڵان بووە.
دوای رووداوەکە ھێزە ئەمنییەکان چوونەتە شوێنەکە و لێکۆڵینەوەیان دەستپێکردووە، بەڵام بەھۆی ئەوەی ھێشتا لێکۆڵینەوەکان تەواونەبوون، ھیچ لێدوانێکیان لەسەر رووداوەکە نەداوە.
زیندانییە سیاسییە ئازادبووەکانی بادینان رایانگەیاند، ئەو لێدوان و بەیاننامانەی حکومەتی ھەرێم ڕەتدەکەینەوە کە لە دژی خواستی ئەمەریکا بۆ فراوانکردنی ئازادی ڕادەربڕین بڵاویدەکەنەوە و وەکو زیندانیە سیاسیە ئازادبووەکانی بادینان تەواوی خاڵەکانی بەیاننامەی وەزارەتی دەرەوەی ئەمەریکا پشتڕاست دەکەنەوە و دروستن.
ئاماژە بۆ ئەوەش دەکەن، ئازادی ڕادەربڕین و ڕاگەیاندن لە ھەرێم، لە خراپترین ئاستدان و بەدەیان ڕۆژنامەنووس و چالاکوان دەستگیرکراون. دەشڵێن، ئەو دەسەڵاتەی ئێستا لە ھەرێمی کوردستان ھەیە شەرعیەتی یاسایی نەماوە و نوێنەرایەتی گەلی کوردستان ناکات.
داواش دەکەن، ئەمریکا بەردەوام بێت لە فشارەکانی بۆ بەرەو پێشبردنی ئازادی ڕاگەیاندن و ڕادەربڕین و چەسپاندنی بنەماکانی دیموکراسی و ڕاستکردنەوەی دەسەڵاتی ئێستا کە بکەوێتە خزمەتی ھاووڵاتیان.