بەلەمێکی لاستیکی کۆچبەران بە ٧٠ سەرنشینەوە کە سەرجەمیان خەڵکی ھەرێمی کوردستان بوون، گەیشتنە خاکی بەریتانیا و لەلایەن ھێزەکانی ئەو وڵاتەوە رزگارکران، دوای ئەوەی لە ئاوەکانی فەڕەنسا گیریانخوارد و داوای بەھاناوەچوونیان کرد. 

بەرەبەیانی ئەمڕۆ، دوو بەلەمی لاستیکی کۆچبەران، لە ئاوەکانی فەڕەنسا بەرەو بەریتانیا بەڕێککەوتن، بەلەمێکیان بەسەلامەتی گەیشت، بەلەمی دووەم کە ٧٠ کۆچبەری کوردی لەسەر بوو، بەھۆی شەپۆلی دەریاوە دووچاری مەترسی بوون، بەلەمەکەیان لەکارکەوت و سوتەمەنییان پێنەما و دوای چەند سەعاتێک رزگارکران. 

نەوزاد کامیل بەڕێوەبەری گشتی بازرگانی لە وەزارەتی بازرگانی ھەرێم بە کوردسات نیوزی راگەیاند، پارەی گەنمی جوتیارانی ھەرێم بۆ ساڵی ٢٠١٥ _ ٢٠١٦ خراوەتە سەر ئەژماری وەزارەتی بازرگانی ھەرێم، سەرەتای ھەفتەی داھاتوو بەسەر جوتیاراندا دابەش دەکرێت.

 وتیشی، بۆ ساڵی ٢٠١٥ ، پارێزگای ھەولێر ٦٠ ملیار و ٥٦٩ ملیۆن و ٧٤٨ ھەزار دینارە، سلێمانی ٤٤ ملیار و ١٢٩ ملیۆن و ١٠٤ ھەزار دینارە، دھۆکیش ٣٤ ملیار و ٩٨٧ ملیۆن و ٩١١ ھەزار دینار، کۆی گشتی دەکاتە، ١٣٩ ملیار و ٦٨٧ ملیۆن و ٦٣ ھەزار دینارە.

سەبارەت بە پارەی گەنمی ساڵی ٢٠١٦ وتیشی، پارێزگای ھەولێر ٥٦ ملیار و ١٠٣ ملیۆن و ١٩٨ ھەزار دینار، سلێمانی ٢٩ ملیار و ٧٦١ ملیۆن و ١٢٧ ھەزار دینارە،  دھۆک ٤٥ ملیار و ٥٠٤ ملیۆن و ٧٨١ و ٥٠٠ دینارە، کۆی گشتی پارەی ئەو ساڵەش دەکاتە، ١٣١ ملیار و ٣٦٩ ملیۆن و ١٠٦ ھەزار دینارە.

عەباس ئەکرەم، وتەبێژی وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی بە کوردسات نیوزی راگەیاند، لەسەر داواکاریی وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی فەرمانی خەرجکردنی پاڵپشتی دارایی بۆ خوێندکاران و قوتابیانی زانکۆکانی ھەرێمی کوردستان بۆ ئەمساڵیش درێژکرایەوە، بۆ ئەو مەبەستەش بریاردرا بە خەرجکردنی زیاتر لە ٧ ملیار و ٢٥٠ ملیۆن دیناری مانگانە وەک پاڵپشتی بۆ خوێندکارانی زانکۆ و پەیمانگاکانی ھەرێمی کوردستان، دابینکردنی خزمەتگوزاری بەشە ناوخۆییەکان بۆ ساڵی خوێندنی  ٢٠٢٢ بۆ ٢٠٢٣.

ئەم بڕە پارەیەش ھاوشێوەی ساڵی رابردوو لەسەر بودجەی زانکۆ و پەیمانگەکان تەرخان دەکرێت.

لەوژمارەیەش ٢٥٧ گوندان دەکەونە سنووری پارێزگای ئەرزەڕۆم، ١٢١ گوند لە سنوری پارێزگای ئاگری، ٥٣ گوند لە ئەردەخان، ١٧ گوندیش لە سنوری پاریچزگای قەرس داخراون.

بەڕێوەبەرایەتیی گشتی پۆلیسی ھەرێم لە روونکردنەوەیەکدا ئاماژەی بەوەکردووە، وەک بەڕێوەبەرایەتیی گشتی پۆلیسی ھەرێم- بەڕێوەبەرایەتی بەڵگەکانی تاوانی ھەرێم- تاقیگەی بایۆلۆجی DNAەیان ھەیە و پشکنینی باوکایەتیی ئەنجام دەدەن، ئەو خزمەتگوزارییە بێبەرامبەرە و لە وێبسایتی وەزارەتی ناوخۆ لە بەشی خزمەت بڵاوکراوەتەوە.

ئاماژەی بەوەشکردووە، بە پێی رێنمایی حکومەتی ھەرێم، تەنھا تاقیگەی وەزارەتی ناوخۆ بۆی ھەیە ئەو پشکنینە ئەنجام بدات و ھیچ تاقیگەیەکی تر بۆی نیە ئەو پشکنینانە بکات، لە دادگاکانیش تەنھا ئەنجامی پشکنینی تاقیگەکانی سەر بە وەزارەتی ناوخۆ پەسەند دەکرێت و بەھای یاسایی ھەیە.

بەڕێوەبەرایەتیی گشتی پۆلیسی ھەرێم راشیگەیاندووە، تاقیگەکەیان لەلایەن وەزارەتی ناوخۆ نوێترین ئامێری پشکنینی DNAی بۆ دابینکراوە و بە ستانداردی نێودەوڵەتی کاردەکات، ئەفسەر و کارمەندی پسپۆڕ و خاوەن بڕوانامە کارەکانی بەڕێوەدەبەن.

دەشڵێت، ھەموو کاتێک ئامادەن بۆ ئەنجامدانی پشکنینی یاسایی لە تاقیگاکانی بەڵگە و تاوانی ھەرێم و یەکلاکردنەوەی کێشەکان بە شێوەیەکی زانستی و یاسایی و بە کەمترین ماوە.

 

ئەحمەد ئەنوەر سەرۆکی دەستەی دەستپاکیی ھەرێم لە کۆنفرانسێکی رۆژنامەوانیدا ئاماژەی بۆ ئەوەشکرد، لە عێراق و ھەرێمی کوردستان کێشەی پارە و داھات نییە، کێشەی ئیدارەدانی خراپ و گەندەڵی ھەیە. 

وتیشی، سەرەڕای ئەو داھات و پارە زۆرەی لە عێراق و ھەرێمی کوردستان ھەیە، بەڵام لە ٢٥%ی خەڵک لەژێر ھێڵی ھەژارییەوەن.

قوباد تاڵەبانی جێگری سەرۆکی حکومەتیی ھەرێم ، لە پەیامێکدا رۆژی جیھانی زمانی دایک پیرۆز دەکات و دەشڵێت، زمانەکەیان ناسنامەیانە.

دەشڵێت، ئێستا کە وەک نەتەوە ماون لەبەرئەوەیە باو و باپیرانی ئەوان بە ھەر نرخێک بووبێت زمانەکەیانیان پاراستووە، لێرە بە دواوەشەوە ئەرکی ئەوانە بیپارێزن.

بانکی ئیقلیمی بازرگانی (ئارتی بانک) لە روونکردنەوەیەکدا رایگەیاند، دانانی دیناری عێراقی لە بانکەکە بۆ وەرگرتنی دۆلار بە نرخی بانکی ناوەندی راگیراوە.

بانکەکە ئاماژەی بە ھۆکاری راگرتنی  فرۆشتنی دۆلار نەکردووە و تەنھا باسی لەوەکردووە کە لەکاتی دووبارە دەستکردنەوە بە پڕۆسەکە گەشتیارن ئاگاداردەکاتەوە.

راگرتنی فرۆشتنی دۆلار بە نرخی رەسمی لە ھەولێر دوای ئەوە ھات کە رۆژی دووشەممە گرفت بۆ فرۆشتنی دۆلار دروستبوو، بەھۆیەوە بەشێک لە گەشتیاران نەیانتوانی لەکاتی خۆیدا گەشت بکەن و گەشتەکانیان دواکەوت.

بەپێی بڕیاری بانکی ناوەندیی عێراق، لەو بانکانەی کە مۆڵەتی بانکەکەیان ھەیە، بڕی حەوت ھەزار دۆلار بە گەشتیاران و سێ ھەزار دۆلار بە عەمرەکاران دەدرێت بە نرخی ١٠٠ دۆلار بە ١٣٢ ھەزار دینار.

تیمی پارێزەرانی سەرۆک بافڵ جەلال تاڵەبانی لە راگەیەنراوێکدا رایگەیاند، ئەنجومەنی باڵای دادوەری عێراق، دەستەی دادوەرانی ھەڵبژاردن بڕیاری کۆتایی لە بارەی دۆسیەکەی (لاھور جەنگی) دەرکرد  بەوەی سەرۆک بافڵ جەلال تاڵەبانی سەرۆکی یەکێتی نیشتمانی کوردستانە و تەواوی رێکارەکان یاسایین.

ئاماژەی بەوەشکردووە، بڕیارەکە لە بەرژەوەندی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و سەرۆک بافڵ جەلال تاڵەبانی دەرچووە و بڕیارەکە بە ھیچ جۆرێک شیاوی تانە لێدان نیە.

لای خۆیەوە، باڤێڵ حەکیم سەرۆکی تیمی پارێزەرانی بافڵ جەلال تاڵەبانی و پارێزەری تایبەت لەدۆسیەکە بە کوردسات نیوزی رایگەیاند، پێشتر پارێزەری لاھور جەنگی لە بەشی کاروباری تایبەت بە پارتە سیاسییەکان لە کۆمسیۆنی ھەڵبژاردنەکان سکاڵای تۆمارکردبوو، لەبارەی نایاسایی بوونی ھەمواری پەیڕەوی یەکێتی، دەرکردنی لاھور جەنگی، دانانی ژمارەیەک ئەندامی نوێی مەکتەبی سیاسی، دانانی بافڵ جەلال تاڵەبانی بەسەرۆکی یەکێتی.

وتیشی ئەنجومەنی کۆمسیاران لە ٣٠-١-٢٠٢٣ بە بڕیاری ژمارە سێ سکاڵاکەی رەتکردەوە و جەختیکردەوە کە بڕیارەکان یاسایی بوون و پێشتر لە دادگای سلێمانی بڕیاری لەبارەوە دراوە، دواتریش پارێزەری لاھور جەنگی لە  ئەنجومەنی باڵای دادوەری عێراق، دەستەی دادوەرانی ھەڵبژاردن تانەی لە بڕیارەکەدا.

 باڤێڵ حەکیم باسی لەوەشکرد، دەستەی دادوەرانی ھەڵبژاردن لە ٢١-٢-٢٠٢٣ تانەکەی رەتکردەوە و بڕیارەکەی پێشووی پەسەندکرد لەبارەی یاسایی بوونی تەواوی رێکارەکان، بەوەش کۆتایی بەو دۆسیەیە ھات، بەو پێیەی بڕیارەکە بە ھیچ جۆرێک شیاوی تانە لێدان نییە.

شوان جەبار بەڕێوەبەری ئاماری پارێزگای سلێمانی بە کوردسات نیوزی رایگەیاند، پێدانی موچەی خانەنشینان بە ئەلیکترۆنی رۆژی پێنج شەممە ٢٣ ی ئەم مانگە دەستپێدەکات، سەرەتا ئەو خانەنشینانە موچەیان پێدەدرێت کە کارتەکانیان وەرگرتووەتەوە و دەتوانن سەردانی ئەو بنکانە بکەن کە دیاریکراون.

وتیشی بۆ ئەوانەی کارتەکانیان وەرنەگرتووە پڕۆسەکە بەردەوامە و رۆژانە بانگھێشت دەکرێن و کارتەکانیان پێدەدرێت بۆ ئەوەی بەشێوەی ئەلیکترۆنی موچە وەربگرن.

بەڕێوەبەری ئاماری پارێزگای سلێمانی باسی لەوەشکرد، خانەنشینان ھیچ جۆرە رسوماتێکیان لێوەرناگیرێت لەبەرامبەر دروستکردنی کارتی ئەلیکترۆنی بۆ وەرگرتنی موچەکانیان.

بەپێی راگەیەندراوێکی وەزارەتەکە، ڕێکارە یاساییەکان بۆ تەملیکرنی ئەو موڵکانە بەردەوامە کە لە لایەن بازرگانان و وەبەرھێنەران لەکاتی وەرگرتنی قەرزی ئاسانکاری لە ڕێی بانکەکانەوە وەک بارمتە دانراوە.      
ئاماژە بەوەشکراوە، بڕی ئەو قەرزەی لای بازرگان و وەبەرھێنەرانە ٣٧٥ملیار و ٤٤٤ ملیۆن و ١٨٩ ھەزار و ٤٦٥ دینار سودی چوەتە سەر.

وەزارەتی دارایی و ئابوری دەڵێت، لەدوای گرتنەبەری ڕێوشوێنەکان ١٧ ملیار و ٧٤٣ ملیۆن و ٩٦٧ ھەزار و ٧٢٤ دینار بە شێوەی نەقدی گەڕاوەتەوە بۆ خەزێنەی گشتی حکومەتی ھەرێم .

دەشڵێت، لە ڕێگەی بانکەکانەوە دەستیکردووە بە تەملیککردن و فرۆشتنی ئەو موڵکانەی بە بارمتە دانراون، لەو چوارچێوەیەشدا بە بەھای ٣٤ ملیار و ١٥٣ ملیۆن و ٨٠ ھەزار دینار موڵکی بەبارمتە دانراو فرۆشراوە، حەوت موڵکی نوێش لە سەر بانکەکانی وەزارەتی دارایی تۆمار کراون.

نەرمین مەعروف، ئەندامی لیژنەی دارایی لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق لە راگەیەنداوێکدا بڵاویکردەوە، سەرجەم کۆمپانیا و کارگە و پڕۆژە موڵەتدارەکان لە ھەرێمی کوردستان تا ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ مافی پێدانی دۆلارییان پێدەدرێت لە رێگەی سەکۆ ئەلکترۆنییەکەی بانکی ناوەندییەوە.

دەشڵێت، مەرجە بەڵگەنامەکانیان وەرگێرابێتە سەر زمانی عەرەبی بەشێوەی یاسایی، بەڵام دوای ئەو وادە پێویستە لە دامەزراوە پەیوەندیدارەکانی حکومەتی فیدڕاڵ تۆمار بکرێن و مۆڵەتی کارکردن وەربگرن.

ئەندامەکەی لیژنەی دارایی ئاشکراشیکرد، ئەو بڕیارە لە ئێستادا سوودێکی باشی دەبێت بۆ خاوەنکارانی ھەرێم ، بەڵام لە کۆتایی ئەمساڵ و داھاتووشدا بوونی ئەو مەرجە گرفتی گەورە بۆ خاوەنکاران و ئابووری ھەرێم 
دروستدەکات و پێویستە بە ھەموو شێوەیەک رێگری لەو زیانانە بکەن کە بەھۆی ناجێگیری بەھای دینار بەر ئابووری ھەرێمی کوردستان دەکەوێت.

بەپێی ئامارێکی رێکخراوی ھەنگاو بۆ مافەکانی مرۆڤ، لە سەرەتای خۆپیشاندانەکانی رۆژھەڵاتی کوردستان و ئێران دژی گیانلەدەستدانی ژینا ئەمینی و رەوشی وڵاتەکە، زیاتر لە  ٧٥٠٠ ھاوڵاتی کوردی رۆژھەڵات لەلایەن ناوەندە ئەمنییەکانی ئێرانەوە دەستبەسەر کراون کە ناسنامەی ٢١٥٠ کەسیان ئاشکرا بووە.

ئاماژە بەوەشکراوە، لەنێو ئەو کەسانەی ناسنامەیان ئاشکرا بووە، ١٨٩ منداڵ و ٢٢٠ ژن و کچی تێدایە.

پێشتریش رێکخراوی مافی مرۆڤی ھێرانا بڵاویکردبووەوە، ئاماری کوژراوانی خۆپیشاندانەکانی رۆژھەڵاتی کوردستان و ئێران بۆ ٥٢٩ کەس بەرزبووەتەوە و نزیکەی ٢٠ ھەزار خۆپیشاندەریش لە سەرتاسەری ئێران دەستگیرکراون.

رێکخراوی مافی مرۆڤی ھەنگاو بڵاویکردەوە، لەسەر رێگای روانسەری سەر بە پارێزگای کرماشان، لە نزیک گوندی شوانکارە، ئۆتۆمبێلێکی ھەڵگری کۆڵبەران تووشی رووداوی ھاتووچۆ بووە، لە ئاکامدا کۆڵبەرێک گیانیلەدەستداوە و چوار کۆڵبەری دیکەش برینداربوون کە باری تەندروستی دوو کەسیان ناجێگیرە.

ئاماژە بەوەشکراوە، ئەو کۆڵبەرەی گیانیلەدەستداوە، ناوی سامان یەعقوبی و خەڵکی گوندی سەرخبانی جوانڕۆ بووە.

ھەنگاو ئاشکراشیکردووە، دوو کۆڵبەری دیکەی خەڵکی مەریوان بە ناوەکانی شۆڕش و یادگار لە سنورەکانی نەوسود کەوتوونەتە بەر دەستڕێژی گولـلەی ھێزە ئەمنییەکانی ئێران و بە سەختی برینداربوون، بۆ وەرگرتنی چارەسەری پزیشکی رەوانەی ناوەندە تەندروستییەکان کراون.

شیروان زرار وتەبێژی کۆمیسیۆنی باڵای ھەڵبژاردن و راپرسی ھەرێمی کوردستان بە کوردسات نیوزی راگەیاند، ئەگەر لایەنە سیاسییەکانی ھەرێمی کوردستان، تاکو مانگی نیسان یان ئایار نەگەنە رێککەوتن، ئەستەمە ئەمساڵ ھەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان ئەنجامبدرێت، چونکە کۆمسیۆن لە رووی تەکنیکیی و ئامادەکارییەوە شەش مانگی پێویستە بۆ بەڕێوەبردنی ھەڵبژاردن.

وتەبێژی کۆمیسیۆن ئاماژەی بەوەشکرد، پێشوازی لە پەیامەکەی بافڵ جەلال تاڵەبانی سەرۆکی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و نێچیرڤان بارزانی سەرۆکی ھەرێمی کوردستان دەکەن لەبارەی ھەڵبژاردن تاکو کۆتایی بە ئەم چەقبەستووییە بھێندرێت و پارێزگاریی لە شەرعییەتی ھەرێمی کوردستان بکرێت.

شیروان زرار لەبارەی ئەنجومەنی کۆمسیاران و ھەمواری یاسای ھەڵبژادن وتی، تائێستا چوار جار داوایان لە سەرۆکایەتی پەرلەمان کردووە یان متمانە بە ئەم ئەنجومەنەی ئێستا بداتەوە کە لە ٢٠١٩وە ماوەکەی تەواوبووە یان ئەنجومەنێکی نوێ ھەڵبژێردرێت و ئەگەریش رێککەوتن ھەبێت بە یەک دانیشتنی پەرلەمان ئەم کێشەیە چارەسەردەبێت. 

لەبارەی ھەمواری یاسای ھەڵبژاردنیش وتی، لە ئێستادا لایەنە سیاسییەکان رێککەوتوون و تەنھا کێشەی پێکھاتەکان ماوە و ئەگەر ئیرادە ھەبێت ئەوەش چارەسەردەکرێت.

کاروان گەزنەیی لە راگەیەنراوێکدا ئاماژەی بۆ ئەوەکردووە، کابینەی نۆی حکومەتی ھەرێم بەناوی ڕێکخستنەوەی باج، زۆرترین پارە لە خاوەن کارەکان وەردەگرێت، بەجۆرێک لە بەشێک لە کۆمپانیا و خاوەن کارەکان بەشێوەی مەزەندە و دوور لە ھەموو یاسا و ڕێنماییەک، باج وەردەگرێت.

راشیگەیاندووە، کابینەی نۆ بە دوو شێوە باج لە ھاووڵاتییان وەردەگریێت، باجێک بەناوی خزمەتگوازارییەوە لە ڕێگەی کۆمپانیا تایبەتەکانەوە کە یان ھی بەرپرسێکن یان بازرگانێک کە خاوەندارێتی ھاوبەشیان ھەیە لەگەڵ بەرپرسان، باجێکی تریش حکومەت بە رەسمی وەریدەگرێت.

ئاماژەی بۆ ئەوەشکردووە، لە ماوەکانی ڕابردوودا داوا لە بەشێک لە خاوەن کارەکانی ناوچەی پیشەسازی کراوە دەبێت باج بدەن بە حکومەت بەشێوەی مەزەندە کردن، ئەگەر سکاڵاش بکەن لەو باجەی بۆیان دیاریدەکرێت، دەبێت لە ساڵی ١٩٨٠ەوە باج بدەن؛ واتا پێیانراگەیەنراوە دەبێت باجی عەقار بدەن لە کاتێکدا زەوییەکەیان کرێییە و لەلایەن شارەوانییەوە بە شێوەی مساتەحە پێیان دراوە.

جەختی لەوەشکردوەتەوە، ھەموو دۆسیەکانی باج وەرگرتنی ناڕەوایان بەناو و بەڵگە رادەستی سەرۆکایەتی پەرلەمان و حکومەت و لیژنەکانی پەرلەمان کردووە بۆ دۆزینەوەی چارەسەر.