وەزارەتی دارایی و ئابووری هەرێم رایگەیاند، ئەو فەرمانبەرانەی تەمەنی یاساییان تەواو كردووە و كەسوكاری پلە یەك و دووی شەهیدن، تا تەمەنی 65 ساڵی خانەنشین ناكرێن.

ئەمڕۆ وەزارەتی دارایی و ئابووری هەرێم گشتاندنێكی بۆ سەرجەم وەزارەتەكان كردووە و رایگەیاندووە، پشت بەست بە هەمواری یاسای خانەنشینی یەكگرتووی لە ساڵی 2014 و 2019 بڕیاردراوە تەمەنی خانەنشینی كەمبكرێتەوە بۆ 60 ساڵی، هەر فەرمانبەرێك تەمەنی 60 ساڵی تەواو كرد پێویستە خانەنشین بكرێت. 

راشیگەیاندووە، پاڵپشت بە ماددەی 2ی یاسای ژمارە 26ی 2019 تەمەنی پرۆفیسۆر و پرۆفیسۆری یاریدەدەر و پزیشكانی دادوەری و پزیشكانی سڕكردنی و پزیشكانی دەروونی و راوێژكاران و راوێژكارانی یاریدەدەر لە ئەنجومەنی شورای هەرێم و كاپتنی فڕۆكە تا تەمەنی 63 ساڵی خانەنشین ناكرێن. 

هەروەها، ئەو فەرمانبەرەی كە یاسای فەسڵكراوانی سیاسیی فیدراڵی و ئەوانە كەسوكاری پلە یەك و پلە دووی شەهیدن و ئەوانەی یاسای ئیمتیازاتی زیندانیكراو و راگیراوی سیاسی كوردستانین تا تەمەنی 65 ساڵی خانەنشین ناكرێن.

دادگای دادی كارگێڕیی بەغداد سەرجەم سكاڵاكانی دژ بە پێكهێنانی حكومەتی خۆجێی كەركوك رەتكردەوە و رایگەیاند، ئیدارەكە یاساییە.

پەیامنێری كوردسات نیوز رایگەیاند، ئەمڕۆ دادگای دادی كارگێڕیی بەغداد لە بارەی سكاڵایەكی بەرەی توركمانی و هاوپەیمانی عەرەبی, سەبارەت بە كۆبونەوەكەی هۆتێل رەشید و پێكهێنانی حكومەتی خوجێی لە كەركوك كۆبوویەوە، لە ئەنجامدا دادگاكە ئەو سكاڵای رەتكردەوە و رایگەیاند، پێكهێنانی حكومەتی خوجێی كەركوك یاساییە.

هاوكات، خالید شوان وەزیری دادی عیراق هیوای خواست ئەو بڕیارەی دادگا دەرفەت برەخسێنێ بۆ گەڕانەوەی تەواوی لایەنەكان بۆ هۆڵی ئەنجومەنی پارێزگا، تاكو هەموو پێكەوە لە ئەنجومەنێكی خزمەتگوزاردا خزمەت بە هەموو پێكهاتەكانی كەركوك بكەن.

وەزارەتی سامانە سروشتییەکان رایدەگەیەنێت، یەکەم کاروانی نەوتی سپی عیراق گەیشتە سلێمانی و دهۆک، ئەو بڕە نەوتەش سەرەتا بەسەر خێزانەکانی هەردوو پارێزگاکە لە ناوچە شاخاوییەکان دابەشدەکرێت.

وەزارەتی سامانە سروشتییەکانی هەرێمی کوردستان لە راگەیەنراوێکدا بڵاویکردەوە، یەکەمی کاروانی نەوتی سپی لە وەزارەتی نەوتی عیراقەوە گەیشتە پارێزگای سلێمانی و پێشتر چەند کاروانێک گەیشتبووە پارێزگای دهۆک.

ئاماژەی بەوەشکرد، ئەو بڕە نەوتە سەرەتا بەسەر خێزانەکانی هەردوو پارێزگاکە لە ناوچە شاخاوییەکان دابەشدەکرێت.

وەزارەتی سامانە سروشتییەکان ئاشکراشیکرد، وەزارەتی نەوتی عیراق تەنیا رەزامەندیی لەسەر لە 19%ـی پشکی هەرێم لە نەوتی سپی داوە.

بەپێی ریزبەندی بوارەکانی خوێندن بۆ ساڵی 2025 ، Subject Rankings 2025 زانکۆی سلێمانی لە چوار زانستی سەرەکیدا پلەی یەکەمی سەر ئاستی زانکۆکانی عیراقی بەدەستهێناوە.

ریزبەندییەکە دامەزراوەی تایمز بۆ خوێندنی باڵا ئەنجامی داوە و لەنێوان دوو هەزار و ٢٩ زانکۆی جیهاندا کراوە، لەسەر ئاستی عیراق زانکۆی سلێمانی لە بوارەکانی ئەندازیاری، زانستە فیزیکییەکان و پزیشکی و تەندرووستی، پلەی یەکەمی لەسەر ئاستی سەرجەم زانکۆکانی عێراق بەدەستهێناوە.

لە ئەنجامدانی هەڵسەنگاندنەکەدا، دامەزراوەی تایمز هەمان پێوەرەکانی ریزبەندیی زانکۆکانی جیهانی بەکارهێناوە، کە بەراوردکارییە لەسەر ئاستی ژینگەی فێربوون، ژمارە و ناوبانگی توێژینەوە، گواستنەوەی زانیاری و بەنێودەوڵەتی بوون.

ساڵانە دامەزراوەی تایمز ریزبەندی زانکۆکانی جیهان ئەنجام دەدات و سەرجەم ساڵەکانیش لەسەر ئاستی عیراق زانکۆی سلێمانی لەپلەی یەکەم و پێشینەی ریزبەندییەکەدایە.

زانکۆی سلێمانی یان زانکۆی دایک، یەکەم زانکۆی هەرێمی کوردستانە و لە ساڵی ١٩٦٨ دامەزراوە، ئەگەرچی لە ساڵی ١٩٨١دا، رژێمی بەعس زانکۆى سلێمانی بە زەبری هێز بۆ هەولێر گواستەوە و ناوەکەی بۆ 'زانکۆی سەلاحەدین' گۆڕی، بەڵام لە ساڵی ١٩٩٢دا، بۆ جارى دووەم دامەزرێنرایەوە.

زانکۆی سلێمانی لەڕووی ئەکادمییەوە هەردوو پڕۆگرامی بەکالۆریۆس و خوێندنى باڵا پێشکەشدەکات و بڕوانامەی بەکالۆریۆس، بڕوانامەی دیبلۆمی باڵا، ماستەر و بڕوانامەی دکتۆرا دەبەخشێت، هەروەها چەندین گۆڤاری ئەکادیمی بڵاودەکاتەوە و لە پێنج کامپ و شەش سەنتەر پێکهاتووە.

ئەمڕۆ 22ی 1ی 2025، کە بە مانگی کوردی هاوکاتە بە 2ی رێبەندان، 79 ساڵ بەسەر دامەزراندنی کۆماری کوردستان لە مهاباد تێدەپەڕێت، ئەو کۆمارەی تەمەنی ساڵی پڕ نەکرد، بەڵام دوای 79 ساڵ هێشتا شانازییەکی گەورەی کوردە و جێدەستی بە مێژووی ئەو دەیان ساڵەی رابردووەوە دیارە.

کۆماری کوردستان لە مهاباد لە دۆخێکی لەباردا دامەزرێنرا، دوای ئەوەی لە ساڵی دووەمی جەنگی دووەمی جیهانیدا 1941 هێزەكانی یەكێتی سۆڤێت، ناوچەكانی باكوری ئێران و باكوری رۆژهەڵاتی كوردستان و هێزەكانی بەریتانیا و ئەمریكا ناوچەكانی باشوری ئێرانیان داگیركرد، شای ئێرانیان ناچاركرد واز لە دەسەڵات بهێنێت.

هەر لەو ماوەیەدا وەفدێکی کورد بە سەرۆکایەتی قازی محەمەد چوون بۆ باکۆ و لەگەڵ یەکێتیی سۆڤیەت کۆبوونەوە. وەفدەکە لەگەڵ باقرۆف سەرۆک وەزیرانی ئازەربایجان کۆبووەوە و چەندین رێککەوتننامەیان لەگەڵ ئیدارەی سۆڤیەت ئیمزا کرد.

دوای ئەو هەماهەنگیەی کورد لەگەڵ یەکێتی سۆڤیەت هەیبوو، دوای لەسەرکارلادانی رەزا شا، دۆخی سیاسیی ئێران تاڕادەیەک گۆڕا و کرانەوەیەک دروست بوو، لە رابردوودا رەزا شا بە تەواوی هەوڵی سەرکوتکردنی سەرجەم دەنگەکانی دەدا و دەیویست نەتەوەکانی دیکە لەناو فارسا نقوم بکات، دوای رووخانیشی لە مەهاباد بۆشایی سیاسیی دروست بوو.

هەموو ئەو دۆخانە بوون بە زەمینەیەکی لەبار و لە ئابی ساڵی 1942دا 11 گەنجی کورد، کە سەرجەمیان خوێندەوار بوون و بیری کوردسایەتی و بەرەوپێشبردنی کورد لە سەریاندا بوو، کۆمەڵەی ژیانەوەی کورد 'ژێکاف'یان دروست کرد. کە سەرەتا بە نهێنی کارەکانیان دەکرد، لە ساڵی ١٩٤٣دا کۆنگرەیەکیان بەست و لەوێشەوە 'گۆڤاری نیشمان'یان دەرکرد، کە زمانحاڵی کۆمەڵەکە بوو.

قازی محەمەدیش کە پەیوەندی بە کۆمەڵەکەوە کردبوو، بەهۆی ئەوەی کەسایەتییەکی دیاری هەبوو و لەهەمان کاتیشدا دادوەری شاری مهاباد بوو، وەک سەرۆکی ژێکاف دیاری کرا.

هەر لە ئەیلوولی 1942 و دوای دامەزراندنی ژێکاف دەوڵەتی تورک ترسی لێنیشتبوو و پەیامێکی بۆ لەندەن نارد و باسی لە رێکخستنە کوردییەکانی ناوچەکە کرد.

لە ساڵی 1944دا سێ رێکخستنی کوردی بە ناوەکانی کۆمەڵە (ژێکاف)، خۆییبوون و هیوا کۆبوونەوە و رێککەوتنێکیان بە ناوی 'سێ سنوور' ئیمزا کرد. 

دوای چوار ساڵ لە کار و چالاکییەکانیان، ئیتر ئەو شێوەی کارە دەرەقەتی سیستمی سیاسیی و بەڕێوەبردنی ئەوکاتی ئێران و ناوچەکە نەدەهات و بڕیاریان دا حزبێک بەناوی 'حزبی دیموکراتی کوردستان' دابنێن، کە قازی محەمەد وەک سەرۆکی ژێکاف بڕیاری گۆڕینی کۆمەڵەکەی بۆ حزب دا.

قازی محەمەد بەهۆی کەسایەتییە بەهێزەکەی پەیوەندی لەگەڵ سۆڤیەتدا باش بوو، ئەوەش رێگای خۆشکردبوو بۆ راگەیاندنی کۆماری کوردستان و دواجار لە 22ی 1ی 1946دا لە مەیدانی چوارچرا لە مهاباد کۆمارەکەیان راگەیاند.

لە رێورەسمی راگەیاندنی کۆمارەکەدا ژمارەیەکی زۆر لە دانیشتووانی ناوچە جیاوازەکانی کوردستان و سەرۆکهۆزە کوردەکانی ناوچەی موکریان و نوێنەری پارچەکانی دیکەی کوردستان بەشدار بوون.

دواتر سنووری كۆماری كوردستان زۆرترین ناوچەی موكریانی لە رۆژهەڵاتی كوردستان گرتەوە، بەجۆرێك شارەكانی مهاباد، بۆكان، شنۆ، پیرانشار، سەردەشت و نەغەدە بەشێك بوون لە كۆمارەكە و لە باشووریشەوە، سنووری كۆمارەكە تاوەكو شارەكانی بانە و سەقز درێژ بووەوە.

یەکەم گۆڤاری منداڵان بە زمانی کوردی دەرکرا بەناوی 'گڕوگاڵی منداڵانی کورد'

کۆماری کوردستان توانی چەندین کاری گرنگ ئەنجام بدات، لەوانەش پەرەدان بە زمانی کوردی و دەرکردنی چەندین گۆڤار، بە جۆرێک گۆڤاری تایبەت بە منداڵانیشی دەرکرد بە ناوی "گڕوگاڵی منداڵانی کورد"، کە یەکەم گۆڤاری منداڵانە بە زمانی کوردی.

ئامانجەکانی کۆماری کوردستان

ئامانجەکانی کۆمارەکە لە خزمەت کورد و دامەزراندنی دەوڵەتی کورددا بوون، لە دیارترینیشیان ئەوە بوو، زمانی كوردیی بكرێتە زمانی راگەیاندن و خوێندن و بەڕێوەبردن.

هەروەها بەشێک لە ئامانە سەرەکییەکانی دیکەش بریتی بوون لە: ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگا بۆ كوردستان بەمەبەستی چاودێری دەوڵەت و بابەتە كۆمەڵایەتییەكان، ھەموو لێپرسراوەكان لە خەڵكی ناوچەكە ھەڵبژێردرێن، یاسایەك ھەبێت كە بەیەك شێوە مامەڵە كرێكار و كەسایەتییە باڵاكاندا بكات.

کۆمارەکە بەهۆی ئەو پشتگیرییە زۆرەی بەدەستی هێنابوو زوو گەشەی کرد و دوای نزیكەی 20 رۆژ و لە 11ی مانگی 2ـی 1946دا، بە مەرسومێكی كۆماری، كە لە رۆژنامەی كوردستانی زمانحاڵی حزبی دیموكراتی كوردستان و كۆماری كوردستان بڵاوكرایەوە، حكومەتی كوردستان پێكهێنرا، كە پێكهاتبوو لە 13 وەزارەت و "حاجی بابەشێخ" سەرۆك وەزیران بوو. 

ئەگەرچی تەمەنی کۆماری کوردستان ساڵی بەسەردا نەسوڕا، بەڵام چەندین کاری گرنگی ئەنجامدا کە تاوەکو ئێستاش کورد لە بەری ئەو رەنجە دەخوات، لە گرنگترینیان دانانی ئاڵای کوردستان و دانانی سرودی ئەی رەقیب و ناوی پێشمەرگە بوو.

کۆماری کوردستان لەو ماوەیەدا خوێندنی کردە زۆرەملێ و دەرفەتی دایە ژنان بەشداری لە کایەی سیاسیی و بەڕێوەبردندا بکەن. قازی محەمەد لەگەڵ دەسەڵاتی عەشیرەتدا نەبوو و دەیویست لەرێگای خوێندەوارییەوە ئەو بیرە لەناو ببات.

ئاڵای کۆماری کوردستان 

ئاڵای کوردستان لە سەردەمی کۆماری کوردستاندا بە دوو شێوە دیزاینی بۆ دانرا، کە یەکەمیان لەلایەن فاتیمە ئەسەد شاھینەوە دیزاین کرا و بە تەواوی نزیک بوو لە ئاڵای ئێستای هەرێمی کوردستانەوە، تەنها شێوەی تیشکەکانی خۆرەکە جیاواز بوو.

دیزاینی دووەمیش لەلایەن فاتیمە سەید مەناف حوسێنی کرا و دواتریش ئەو ئاڵایە کرا بە ئاڵای رەسمیی، کە لە بری خۆری ناوەندی ئاڵاکە دوو چڵە گەنم و قەڵەمێک و خۆرێک لە پاڵ رەنگەکانی سوور و سپی و سەوزدا هەن. کە نیشانەی گرنگیدانی کورد بووە بە خوێندن و خوێندەواری و خاک و ئاشتی و بەرهەم و بەپیتی خاک، لە پاڵ ئەوانەشدا سروشتی کوردستان و ئومێد و هیوا بە داهاتوو.

ئەی رەقیب

دڵداری شاعیر، کە ناوی تەواوی یونس رەئوفە، لە ساڵی 1938 هۆنراوەی 'ئەی رەقیب'ی داناوە، کۆماری مهاباد لە ساڵی 1946دا ئەو هۆنراوەیەی بە سرودی رەسمی خۆی ناساند، کە ئێستا سرودی نیشتمانی هەرێمی کوردستانە.

ناوی پێشمەرگە

کەریم زەند گەڕیدە و مێژوونووسی کورد باس لەوەدەکات، لە سەردەمی کۆماری کوردستاندا لیژنەیەک دانراوە بۆ ئەوەی ناوێکی گونجاو بۆ سوپای کوردستان هەڵبژێردرێت.

وەک کەریم زەند کە خۆی لە لیژنەکەدا بووە دەیگێڕێتەوە، لیژنەکە هەژار موکریانی و هێمن موکریانی و محەمەد تۆفیق وەردی تێدا بووە.

بۆ ناوی سوپای کوردستان سەرەتا ناوەکانی کۆماندۆ، گەریلا، چریک، جەنگاوەر، سەرباز و فیدائی پێشکەشکراون، بەڵام کەسێک بەناوی میرزا رەشیدی لەوکاتەدا ناوی پێشمەرگەی وتووە، کە دواتریش ناوەکەیان پێشکەشی قازی محەمەد کردووە و ناوەکە پەسەند کراوە.

لاوازبوونی کۆمارەکە 

هەر لە ئازاری 1946دا فشاری هێزەکانی رۆژئاوا لە ناوچەکە زیادبوو و روسیا لەگەڵ ئیراندا رێککەوت و لە ناوچەکە کشایەوە، لە ئایاری هەمان ساڵیشدا کە سوپای یەکێتی سۆڤیەت لە ناوچەکە نەما کۆمارەکە پشتیوانی نەما، ئەوەش بووە هۆی ئەوەی کۆماری کوردستان لاواز ببێت و هیچ پاڵپشتییەکی دارایی نەمێنێت، سەرئەنجام لە 17ی کانونی یەکەمدا سوپای ئێران چووە ناو مهابادەوە و قازی محەمەدیان دەستگیر کرد.

لە 23ی کانوونی دووەمی 1947 و دادگای سەربازیی ئێران سزای لەسێدارەدانی بۆ قازی محەمەد دەر کرد و دواجار لە 31ی ئازاری ٤٧دا، هەر لە گۆڕەپانی چوارچرا قازی محەمەد و دوو هاوکاری  بە ناوەکانی سەیفی قازی و سەدری قازی لەسێدارەدران.

لەبارەی لەسێدارەدانی قازی محەمەدەوە شاعیری کورد شەهید مەلا عەلی دەڵێت:

مەرگی ئاوا ناگۆڕمەوە بەسەد ژین

ژینێک سەرم بۆ دوژمنم بێ بە پەرژین

سەربەرزییە، کە پێڵاوم ئەبینن

بەسەر سـەری دوژمنەوە لە بەرزین

بەرپرسی پەیوەندییەکانی دەرەوەی بەڕێوەبەرایەتیی خۆسەری باکوور و رۆژهەڵاتی سوریا ستایشی وتەکانی وەزیری دەرەوەی سوریا دەکات.

ئیلهام ئەحمەد بەرپرسی پەیوەندییەکانی دەرەوەی بەڕێوەبەرایەتیی خۆسەری باکوور و رۆژهەڵاتی سوریا لە هەژماری تایبەتی خۆی لە تۆڕی کۆمەڵایەتی X پەیامێکی بڵاوکردووەتەوە و دەڵێت، "ستایشی وتەکانی ئەحمەد شیبانی وەزیری دەرەوەی سوریا دەکەین".

دەشڵێت، "کورد کاتێک بە رەنگی خۆیەوە لە سوریادا دەبێت کە مافەکانی لە دەستوردا پارێزراوبێت".

"دەتوانین پێکەوە سوریایەکی فرە رەنگی لامەرکەزی بونیاد بنێین"، ئیلهام ئەحمەد وادەڵێت.

ئەمە لەکاتێکدایە کە ئەسعەد حەسەن شەیبانی وەزیری دەرەوەی سوریا رایگەیاندبوو، كورد جوانی و روناكی بۆ رەنگاورەنگی گەلی سوریا زیادكردووە و گەلی كورد لە سوریا روبەڕوی ستەمبوونەتەوە لەلایەن رژێمی ئەسەدەوە، هەروەها پێكەوە وڵاتێك بونیاددەنێین هەمووان تیایدا هەست بە یەكسانی و دادپەروەری بكەن".

کەشناسیی هەرێم پێشبینی نوێی بۆ کەشوهەوای ئەمڕۆ و سبەی بڵاوکردەوە و رایگەیاندووە، پلەکانی گەرما دادەبەزن و لە ناوچە سنوورییەکان بەفر و باران دەبارێت.

کەشناسیی هەرێم رایگەیاندووە، ئەمڕۆ چوارشەممە، ئاسمان ساماڵ و پەڵەهەور دەبێت و لە شەودا بۆ نیمچەهەور دەگۆڕیت، پلەکانی گەرماش کەمێک بەرز دەبنەوە.

ئاماژەی بەوەشکردووە، سبەی پێنجشەممە، ئاسمان نیمچەهەور دەبێت بەگشتی و لە ئێوارەدا دەگۆڕێت بۆ هەوری تەواو، بەتایبەت لەسەر ناوچە شاخاوییە بەرزەکان و ناوچە سنورییەکان، لەگەڵ دابارینی کەمێک بەفر و نمەباران لەو ناوچانە. پلەکانی گەرماش نزم دەبنەوە.

بەرزترین پلەکانی گەرمای پێشبینیکراو بە پلەی سیلیزی :

هەولێر: 14 پلەى سیلیزى

سلێمانی:  10پلەى سیلیزى

دهۆک: 13 پلەى سیلیزى

کەرکوک  : 16 پلەى سیلیزى

زاخۆ:  14 پلەى سیلیزى

هەڵەبجە : 11  پلەى سیلیزى

حاجی ئۆمەران: 1 پلەى سیلیزى

سۆران: 10 پلەى سیلیزى

گەرمیان  : 17 پلەى سیلیزى

وەزیری دەرەوەی سوریا رایگەیاند، كورد جوانی و رووناكی بۆ رەنگاورەنگی گەلی سوریا زیادكردووە و بەیەكەوە وڵات بنات دەنێنەوە.

ئەسعەد حەسەن شەیبانی وەزیری دەرەوەی سوریا لە تۆڕی كۆمەڵایەتی ئێكس رایگەیاند، كورد جوانی و روناكی بۆ رەنگاورەنگی گەلی سوریا زیادكردووە و گەلی كورد لە سوریا روبەڕوی ستەمبوونەتەوە لەلایەن رژێمی ئەسەدەوە.

دەشڵێت، پێكەوە وڵاتێك بونیاددەنێین هەمووان تیایدا هەست بە یەكسانی و دادپەروەری بكەن.

ئەمە یەكەمین جارە دەسەڵاتی نوێی سوریا پەیام بە زمانی كوردی بڵاوبكاتەوە و پێدەچێت پەیوەندی بە دانوستانەكانی ئەمدوایەی نێوان هەسەدە و دەسەڵاتی نوێی سوریاوە بێت.

سبەینێ لە بەغداد كۆبونەوەیەك بە ئامادەبوونی وەزارەتە پەیوەندیدارەكانی هەرێم و عیراق بۆ چارەسەركردنی دۆسیەی منداڵە ونبووەكان بەڕێوەدەچێت.

چرۆ حەمە شەریف ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق رایگەیاند، لەگەڵ شۆڕش خالید بریكاری وەزارەتی دەرەوەی عیراق كۆبوەوە و داوایكردووە كێشەی منداڵە ونبووەكان چارەسەر بكرێت.

دەشڵێت، لەسەر ئەو بابەتە بڕیارە ئەمڕۆ لە بەغداد كۆبونەوەیەك بە ئامادەبوونی وەزارەتی شەهیدان و ئەنفالكراوانی هەرێم و دەزگای شەهیدانی عیراق و وەزارەتەكانی ناوخۆ و تەندروستی عیراق و باڵیۆزخانەی ئێران بەڕێوەبچێت.

چرۆ حەمە شەریف راشیگەیاند، وەك فراكسیۆنی یەكێتی دوو ساڵە بە چڕی كار لەسەر دۆسیەی منداڵە ونبووەكان و ئاشكراكردنی چارەنووسیان دەكەن.

وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی هەرێم پرۆژەیەك جێبەجێ دەكات، كە زەمینەی زیاتر بۆ سەربەخۆی زانكۆكان و دەرفەتی داهێنان بۆ دامەزراوەكانی خوێندنی باڵا دەستەبەر دەكات.

عەباس ئەكرەم، وتەبێژی وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی هەرێم بە كوردسات نیوزی راگەیاند، بە سەرپەرشتی د.ئارام محەمەد وەزیری خوێندنی باڵا، لیژنەی تایبەتمەندی وەزارەتیان كۆبوەوە و لە كۆبونەوەكەدا وەزیر وتی، دەبێت زانكۆكان و لایەنە پەیوەندیدارەكان پێكەوە كاربكەن بۆ جێبەجێكردنی پڕۆژەكە.

وەزیری خوێندنی باڵا راشیگەیاند، پێویستە كار بكرێت بۆ رێكخستنەوە و هەمواركردنەوەی ئەو یاسا و رێنماییەكانی سەربەخۆی زانكۆكان زیاتر دەكەن.

قوباد تاڵەبانی جێگری سەرۆک وەزیرانی هەرێم بەبۆنەی پەسەندکردنی پڕۆژەیاسای هەڵوەشاندنەوەی بڕیارەکانی بەعس، کە تایبەتە بە گەڕاندنەوەی زەوی و زار بۆ خاوەنەکانیان رەسەنەکانیان، پەیامێکی پیرۆزبایی بڵاوکردەوە و ئاماژەی بەوەکرد، پەسندکردنی ئەم یاسایە بەرهەمی چەندین ساڵ هەوڵ و پێداگری و پێکەوەکارکردنی لایەنە کوردستانییەکانە لەپێناو چەسپاندنی دادپەروەری.

دەقی پەیامەکە...

بەبۆنەی پەسەندکردنی "پڕۆژەیاسای هەڵوەشاندنەوەی بڕیارەکانی ئەنجومەنی سەرکردایەتیی بەعسی هەڵوەشاوە" کە تایبەتە بە گەڕاندنەوەی زەوی و زار بۆ خاوەنە رەسەنەکانیان، گەرمترین پیرۆزبایی ئاراستەی خەڵکی کوردستان و بە تایبەت دانیشتوانی کەرکوک و ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم دەکەم و سوپاسی دەستەی سەرۆکایەتیی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق و پەرلەمانتارانی سەرجەم فراکسیۆنە کوردستانییەکان و هەموو ئەو پەرلەمانتار و لایەنانە دەکەم کە رۆڵیان بینیوە لە پەسندکردنی ئەم یاسایەدا.

پەسندکردنی ئەم یاسایە بەرهەمی چەندین ساڵ هەوڵ و پێداگری و پێکەوەکارکردنی لایەنە کوردستانییەکانە لەپێناو چەسپاندنی دادپەروەری. ئەم سەرکەوتنەش جارێکی دیکە وەبیری هەموو لایەکمان دەخاتەوە کە لە پرسە نیشتمانییەکاندا و بۆ بەدیهێنانی ئامانج و داواکارییەکانی خەڵکی کوردستان دەبێت نوێنەرانی کورد و لایەنە کوردستانییەکان لە بەغداد هەمیشە یەکڕیز و یەکدەنگ بن و بەبێ پێکەوەکارکردن و یەکڕیزی ناتوانین خواست و داواکارییە رەواکانی گەلەکەمان بەدیبهێنین.

هێشتا زۆر داواکاری دەستوری دیکەی خەڵکی کوردستان جێبەجێ نەکراوە، ئێمە هیوادارین ئەم هەنگاوەی ئەمڕۆ دەستپێکی قۆناغێکی نوێ بێت و هاندەربێت بۆ پێکەوەکارکردنی زیاتری نوێنەرانی کورد بۆ جێبەجێکردن و دابینکردنی هەموو مافە دەستورییەکانی دیکە.

بە پێویستیشی دەزانم وەبیری هەموو لایەنە سیاسییە عیراقییەکان لە پێکهاتەکانی دیکە بخەمەوە کە هەر هەوڵێک بۆ چەسپاندنی دادپەرەوەری و نەهێشتنی ستەم متمانەی نێوان پێکهاتەکان بەهێزتر دەکات و دەرگا بەڕووی پێکەوەکارکردنی زیاتر بەرەو سەقامگیری و گەشەپێدانی عێراق دەکاتەوە.

بافڵ جەلال تاڵەبانی رایگەیاند، گەڕاندنەوەی هەزاران دۆنم زەوی ناوچە جێناكۆكەكان بۆ گەلی كورد و توركمان، دەرفەتێكی گرنگە بۆ كورد تا لە داهاتوودا بەرگری لە مافی كەسوكار و هاووڵاتیان بكەن لە سەرجەم ناوچە جیاوازەكان.

بافڵ جەلال تاڵەبانی سەرۆكی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان راگەیەندراوێكی بڵاوكردەوە و تیایدا سوپاسی نوێنەرانی كورد لە بەغداد دەكات بۆ یەكگرتوویی و یەكهەڵوێستییان سەبارەت بە تێپەڕاندنی پرۆژەیاسای گەڕاندنەوەی زەوییە كشتوكاڵییەكانی جوتیارانی كورد و توركمان لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق.

وتیشی، هەڵوەشاندنەوەی بڕیارەكانی بەعسی رووخاو كە دوای 50 ساڵ لە تەعریب هەزاران دۆنم زەوی دەگەڕێنێتەوە بۆ گەلی كورد و توركمان لە سنووری ناوچە جێناكۆكەكان، دەرفەتێكی گرنگە بۆ كورد تا لە داهاتوودا بە یەكگرتوویی بەرگری لە مافی كەسوكار و هاووڵاتیان بكەن لە سەرجەم ناوچە جیاوازەكان.

سەرۆكی یەكێتی دواكاریشە هەموولایەنەكان بە رۆحێكی نیشتمانی و كوردانەوە هاوكاربن بۆ كۆتاییهێنان بەو ستەمانەی رژێمی پێشوو بەسەر گەلی كوردیدا هێنابوو، كاری پێكەوەیی هێمای بەهێزییانە و با پێكەوە هەنگاوی گەورەتر بنێن.

ئەمڕۆ كۆبوونەوەكانی هەردوو تیمی تەكنیكی وەزارەتی دارایی هەرێم و عیراق لە هەولێر دەستیپێكرد و تا رۆژی پێنج شەممە بەردەوام دەبێت.

پەیامنێری كوردسات نیوز رایگەیاند، تیمەكان راپۆرتێك لەسەر داهات و خەرجی ساڵی 2024ـی هەرێم و موچەی خانەنشینان و فەرمانبەرانی گرێبەست ئامادە دەكەن و لە كۆبونەوەی داهاتووی وەفدی دارایی هەرێم و عیراق كە بڕیارە رۆژی یەكشەممەی داهاتوو لە بەغداد بەڕێوەبچێت، دەخرێتەڕوو.

پەیامنێری كوردسات نیوز ئاماژەی بەوەشدا، تەوەرێكی دیكەی گفتوگۆكانی نێوان هەردوو تیمی تەكنیكی، ئامادەكردنی لیستی موچەی موچەخۆران و تەرازوی پێداچوونەوەی مانگانەیە.

وەفدی تەكنیكی یەكێتی و پارتی لە مەكتەبی سیاسی یەكێتی لە هەولێر كۆبونەوە و تاوتوێی دۆسیەكانی پەیوەست بە پێكهێنانی حكومەتی نوێی هەرێمیان كرد.

پەیامنێری كوردسات نیوز رایگەیاند، لە كۆبونەوەكەدا گفتوگۆكراوە لەبارەی خاڵە ناكۆكەكانی نێوان یەكێتی و پارتی بۆ پێكهێنانی كابینەی نوێی حكومەت.

ئاماژەی بەوەشدا، هەر لە كۆبونەوەكەدا تیشكخراوەتەسەر رێكخستنەوەی خەرجی و داهاتی هەرێم و پرسی دەروازە سنوورییەكان، هەروەها تاوتوێی پرسی بەبانكیكردنی موچەی موچەخۆران و پەیوەندییەكانی نێوان هەولێر و بەغداد كراوە.

پەیامنێری كوردسات نیوز وتیشی، باسی دابەشكردنی پۆستە حكومییەكان نەكراوە، بەڵام كۆبونەوەكانی وەفدی تەكنیكی یەكێتی و پارتی بەردەوامییان دەبێت، تاكو لەسەر خاڵە ناكۆكەكان دەگەنە لێكتێگەیشتن و دواتر وەفدی باڵای هەردوولا كۆدەبنەوە بۆ دابەشكردنی پۆستە حكومییەكان.

وەزیری دادی عیراق و دەستەی ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم، پێشوازی لە پەسەندكردنی پرۆژەیاسایی گەڕاندنەوەی زەوی بۆ خاوەنەكانیان دەكەن و دەشڵێن، ئەو پرۆژەیاسایە زوڵمێكی گەورە رژێمی بەعس لەسەر جوتیارانی كورد و توركی سنووری كەركوك لادەبات.

 فەهمی بورهان، سەرۆكی دەستەی ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم، لە پەیامێكیدا بەوبۆنەیەوە دەڵێت، ئەم هەنگاوە دەرئەنجامی هەوڵی هاوبەشی حكومەتی هەرێم و وەزیر و نوێنەرانی هەرێمی كوردستانە لە بەغداد، كە جگە لە گەڕاندنەوەی زەوی بۆ خاوەنە راستەقینەكانیان، گیانی كاری پێكەوەیی نێوان پێكهاتەكانی عیراق قوڵتر دەكاتەوە و متمانەی نێوان لایەنە سیاسییەكان فراوانتر دەكات. 

هاوكات وەزیری دادی عیراق لە پەیامەكیدا دەڵێت، زیاتر لە 20 ساڵە كار لەسەر گەڕاندنەوەی ئەو زەوییانەی سنووری كەركوك بۆ خاوەنەكانیان دەكەن و دواجار بە پەسەندكردنی ئەو پرۆژەیاسایە زوڵمێكی گەورەی رژێمی بەعس لەسەر جوتیارانی كورد و توركمان لادەبرێت، هەروەها میكانیزنێكی دادپەروەرانەش بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ لێكەوتەكانی یاساكە بۆ جوتیارە عەرەبەكان دابیندەكرێت.

دوای ئەوەی شەپۆلێکی بەفربارین ناوچە جیاجیاکانی هەرێمی گرتەوە، کەشناسیی هەرێم رێژەی بەفربارینی لە ناوچە جیاجیاکانی هەرێم بڵاوکردەوە و بەپێی ئامارەکان، زۆرترین بەفر لە حاجی ئۆمەران باریوە.

بەپێی ئاماری کەشناسیی هەرێم، لە حاجی ئۆمەران زۆرترین رێژەی بەفر باریوە کە 18 سانتیمەتر بووە، لە پلەی دووەمیشدا پێنجوێن و بەرزنجە و تەوێڵە دێن کە 11 سانتیمەتر بەفریان لێباریوە.

 لەدوای ئەوانیش زۆرترین بەفر لە مێرگەسور باریوە کە 7 سانتیمەتر بووە و شوێنەکانی دیکەش بەم جۆرە بوون: 

یاخسەمەر 4 سم

چۆمان 3 سم

 چوارتا 2 سم

ئامێدى 1 سم

چەمانکێ 1 سم

کانى ماسى 2 سم