ئابوری
لە راگەیەندراوێکدا، وەزارەتی دارایی هەرێم دەڵێت، "بەغداد 120 ملیار دیناری لەکۆی تەمویلی موچە بڕیوە".
وەزارەتی دارایی هەرێم رایگەیاندووە: تەمویلی موچەی مانگی حوزەیران خرایە سەر هەژماری بانكی وەزارەتەکەمان.
وەزارەتی دارایی هەرێم دەشڵێت: زیاتر لە 841 ملیار دینار خرایە سەر هەژماری بانكی وەزارەتی دارایی، بەڵام وەزارەتی دارایی فیدراڵ 120 ملیار دیناری لە كۆی تەمویلی موچە بڕیوە.
بەپێی راگەیەندراوەکەی وەزارەتی دارایی هەرێم: زیاتر لە سێ ملیار دینار لە شایستەی موچەی مانگەكانی رابردووی خانەنشینانی شارستانی و سەربازی نەنێردراوە
سەبارەت بە کاتی دابەشکردنی موچە، وەزارەتی دارایی هەرێم ئاماژەی بەوەداوە: دوای تەواوكردنی رێكارەكان و وەرگرتنی پارەكە بە كاش لیستی موچە بڵاودەكرێتەوە.
سەرچاوەیەکی تایبەت بۆ کوردسات نیوز ئاشکرایکرد ، حکومەتی عیراق بڕی زیاتر لە 841 ملیار دیناری وەک پارەی موچەی مانگی حوزەیرانی (شەش)ی فەرمانبەرانی هەرێم، خستووەتە سەر هەژماری بانکیی وەزارەتی دارایی و ئابوریی هەرێمی کوردستان.
سەرچاوەیەکی ئاگادار تایبەت بە کوردسات نیوزی رایگەیاند؛ بەغداد بە رەسمی پرۆسەی ناردنی شایستە داراییەکانی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستانی دەستپێکردووە و پارەکەی خستووەتەسەر هەژماری بانکیی وەزارەتی دارایی هەرێم لە لقی هەولێری بانکی ناوەندیی عیراق.
سەرچاوەکە ئاماژەی بەوەشکرد، ئەو بڕە پارەیەی کە لەلایەن حکومەتی فیدراڵییەوە بۆ موچەی مانگی حوزەیران (مانگی شەش) خەرجکراوە، بڕەکەی زیاترە لە 841 ملیار دینار.
بەپێی زانیارییەکان بڕیارە لە ماوەکانی داهاتوودا و دوای تەواوبوونی رێکارە بانکییەکان، وەزارەتی دارایی و ئابوریی هەرێمی کوردستان خشتەی دابەشکردنی ووچەی سەرجەم وەزارەت و دامەزراوەکان رابگەیەنێت.
وەزارەتی دارایی عیراق رێکارەکانی بۆ خەرجکردنی موچەی مانگی شەشی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان دەستپێکرد
سەرچاوەیەکی تایبەت لە نێو وەزارەتی دارایی عیراقەوە بە محەمەد عەبدولرەحمان، پەیامنێری کوردسات نیوزی راگەیاند، رێکارەکان لە بەشی بودجە لە نێو وەزارەتی دارایی عیراقەوە دەستپێکردوە، لە دوای تەواو بوونی لەو بەشە، نوسراوی خەرجکردنەکە رەوانەی بەشی ژمێریاری دەکرێت.
ئەو سەرچاوە تایبەتە بە پەیامنێری کوردسات نیوزی راگەیاند، هەوڵدەدەین ئەمڕۆ رێکارەکانی خەرجکردنی پارەی موچەی هەرێم کۆتایی پێبێت، وتیشی بەڕێوەبەری نوسینگەی وەزیری دارایی فەرمانەکەی دەرکردوە بۆ دەستپێکردنی رێکارەکان.
بەهۆی پەرەسەندنی گرژییە سەربازییەكانی نێوان ئەمریكا و ئێران و تێكچوونی ئاسایشی گەروی هورمز، نرخی نەوت لە سەرەتای ئەم هەفتەیەدا بە رێژەی زیاتر لە ٪3 بەرزبووەوە و نرخی نەوتی برێنت گەیشتە سەروو 78 دۆلار.
بەپێی ئامارە ئابورییەكان، لە سەرەتای ئەم هەفتەیەدا نرخی نەوت بە رێژەی زیاتر لە 3% بەرزبووەوە، ئەمەش دوای ئەوەی پەرەسەندنی گرژییە سەربازییەكانی نێوان ئەمریكا و ئێران نیگەرانییەكانی دەربارەی ئاسایشی گواستنەوەی وزە لە گەرووی هورمز زیاتر كرد.
ئامارە ئابورییەكان رایدەگەیەنن كە نرخی نەوتی خاوی برێنت بۆ 78.86 دۆلار بەرزبووەوە، ئەوەش دوای چەند سەعاتێك لە هێرشەكانی فەرماندەیی ناوەندی ئەمریكا بۆ سەر چەند ئامانجێك لە ناو ئێران بە مەبەستی تێكدانی تواناكانی تاران لە هێرشكردنە سەر كەشتییە بازرگانییەكان.
تێكەڵكردنی تۆمەتبارانی گەندەڵی لە یاسای لێبوردنی گشتیدا، دەنگدانەوە و ناڕەزایەتییەكی زۆری لە رای گشتیی عیراقدا دروستكردووە.
لە بەرانبەر ئەم نیگەرانییانەدا، ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەران روونكردنەوە دەدەن و دەیانەوێت سنوورێك بۆ ئەو تاوانانە دابنێن كە یاساكە دەیانگرێتەوە، بۆ ئەوەی ڕێگە نەدرێت گەندەڵكاران لە سزا دەربازیان بێت، لە كاتێكدا ململانێی لایەنە سیاسییەكان لەسەر دیاریكردنی سنوری تاوانەكان هێشتا بەردەوامە.
ئەم مشتومڕە كە ئێستا لە عیراق گەرمە، دەرگای گفتوگۆیەكی توندی لەسەر سنوورە یاساییەكانی جێبەجێكردنی ئەو یاسایە كردووەتەوە، لەكاتێكدا هەوڵەكانی حكومەت و دەسەڵاتی دادوەری بۆ بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی و گێڕانەوەی پارەی دەوڵەت بەردەوامە، ئەمەش پرسیاری جدی لای رای گشتی دروستكردووە كە ئایا ئەو لێبوردنە چۆن لەگەڵ سزادانی تاوانبارانی دارایی وڵاتدا یەكدەگرێتەوە!!
لەبارەی ڕەهەندە یاساییەكانی ئەم بابەتەوە، سائر كەعبی، ئەندامی لیژنەی یاسایی لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق بەر رۆژنامەی سەباحی نزیك لە حكومەتی راگەیاندووە، یاسای لێبوردنی گشتی پەیوەندی بە ناوبانگ یان پێگەی كەسەكانەوە نییە، بەڵكو بەندە بەوەی تا چەند مەرج و حوكمە یاساییەكانیان بەسەردا جێبەجێ دەبێت.
هەر كەسێك مەرجەكانی یاساكەی تێدا بێت، وەك هاووڵاتییەكی ئاسایی مامەڵەی لەگەڵ دەكرێت.
كەعبی جەختی لەوەشكردەوە، ئەمە بەو مانایە نییە كە چاوپۆشی لە تاوانەكانی دژ بە سامانی گشتی بكرێت، بەڵكو ئەنجومەنی نوێنەران یاسایەك دەردەكات كە دەبێت بەبێ جیاكاری بەسەر هەموواندا جێبەجێ بكرێت.
وتیشی، تا ئێستا هیچ بەڵگەیەكی رەسمی یان هەنگاوێكی كۆنكرێتی لەبەر دەستدا نییە كە بیسەلمێنێت فشاری سیاسی یان رێككەوتن هەیە بۆ گرتنەوەی تۆمەتبارانی گەندەڵی بەو لێبوردنە گشتییە.
لەلایەكی دیكەوە، ئەمیر دەعمی شارەزای یاسایی بە رۆژنامەكەی وتووە، دەستنیشانكردنی تۆمەتبارانی دزینی پارەی گشتی بە یاسای لێبوردنی گشتی، بەندە بە چەند هۆكارێكی یاسایی ئاڵۆز كە گرنگترینیان مێژووی ئەنجامدانی تاوانەكەیە.
یاسای لێبوردنی گشتی لە ساڵی 2016دەرچووە و دواتر هەمواركردنەوەی تێدا كراوە، لە كاتێكدا زۆربەی دۆسیەكانی گەندەڵی كە ئێستا باسیان لێوە دەكرێت، لە ساڵانی دوای ئەوەدا روویانداوە.
ئەمەش وادەكات، ئەوانەی یاساكە دەیانگرێتەوە، پێویستی بە وردبینییەكی یاسایی قورستر هەبێت بۆ هەر دۆسیەیەك بە جیا.
هەندێك یاسا ڕێكاری سووككردنی سزایان تێدایە لە حاڵەتێكدا ئەگەر تۆمەتبارەكە پارە دزراوەكان بگەڕێنێتەوە یان شوێنی پارە شاردراوەكان ئاشكرا بكات، بەڵام ئەمەش بە مانای لێخۆشبوونی ئۆتۆماتیكی هەموو تۆمەتباران نییە بە لێبوردنەكە، بەڵكو بڕیاری كۆتایی لای دادگایە.
ئەم ناكۆكییە یاسایی و سیاسییە لەكاتێكدایە كە حكومەتی عیراق لەسەر ئاستی جیاواز بەردەوامە لە راوەدوونانی گەندەڵكاران.
شارەزایان پێیانوایە دروستكردنی هاوسەنگی لەنێوان جێبەجێكردنی یاسا لێبوردەیی و رێگریكردن لە رزگاربوونی تاوانباران لە سزا، گەورەترین ئاڵنگاری بەردەم دامەزراوەكانی دەوڵەت و دادگایە.
ئاژانسی بلومبێرگ، ئەمڕۆ پێنجشەممە، ئاشکرای کرد ئێران لە ماوەی 24 سەعاتی رابردوودا پەلەی کردووە لە هەناردەکردنی نزیکەی 11 ملیۆن بەرمیل نەوتی خاو، ئەمەش هەنگاوێکە بە ئامانجی خێراکردنی پرۆسەکانی بارکردن لە کاتێکدا گرژییە ئەمنییەکان لە ناوچەکەدا روویان لە هەڵکشان کردووە.
بەگوێرەی راپۆرتەکە، تاران ژمارەیەک کەرتی گواستنەوە و تانکەری نەوتی ناچار کردووە بە شێوەیەکی هاوکات لە بەندەرەکانی هەناردەکردنەوە بەڕێ بکەون، ئەمەش وەک هەوڵێک بۆ گواستنەوەی زۆرترین بڕی گونجاوی نەوتی خاو پێش هەر پێشهاتێک کە رەنگە کار بکاتە سەر جووڵەی دەریاوانی یان صادراتی نەوتی وڵاتەکە.
راپۆرتەکە ئاماژەی بەوەش کردووە. ئەم زیادبوونە نائاساییە لە خێرایی هەناردەکردندا، لە سۆنگەی مەترسییەکانی توندکردنەوەی کۆتوبەندەکان لەسەر جووڵەی گواستنەوەی دەریایی دێت، هاوکات لەگەڵ بەردەوامیی گرژییەکانی نێوان ئێران و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ئەو مەترسییانەی کە هاوپێچن لەگەڵیدا و هەڕەشە لە لێشاوی وزە لە ناوچەکەدا دەکەن.
ئەم قەبارە گەورەیە لە هەناردەکردن لە ماوەی بڕگە کاتێکی کورتدا، بە نیشانەیەک دادەنرێت بۆ هەوڵەکانی ئێران بە ئامانجی کەمکردنەوەی ئەو مەترسییە ئەگەرپێشخراوانەی کە روبەڕووی کەرتی نەوتی وڵاتەکە دەبنەوە، کە یەکێکە لە گرنگترین سەرچاوەکانی داهاتی ئابووریی ئێران؛ ئەمەش لە کاتێکدایە بازاڕە جیهانییەکان بە وردی چاودێریی پەرەسەندنی دۆخەکە و کاریگەرییەکانی لەسەر نرخ و دابینکردنی نەوت دەکەن.
دۆسیەی داراییە بلۆككراوەكانی ئێران لە قەتەر، كە بەها كەی دەگاتە شەش ملیار دۆلار، وەك یەكێك لە ئاڵۆزترین دۆسیە دارایی و دیپلۆماسییەكان لە قەڵەم دەدرێت، لەكاتێكدا تاران بەنیازی گەرانەوەیەتی و ئەمریكاش مەرجی هەیە بۆ ئازادكردنی.
مەسعود پزیشكیان سەرۆك كۆماری ئێران رایگەیاند، ئەو شەش ملیار دۆلارە لە قەتەر ئازاد دەكرێت و دەگەڕێتەوە بۆ وڵات، بێئەوەی ووردەكارییەكەی ئاشكرا بكات.
لەلایەكی دیكەوە، ماجید ئەنساری، وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی قەتەر، جەختی كردەوە، تا ئێستا هیچ بڕە پارەیەك لەو داراییە بلۆككراوانە نەگوێزراوەتەوە بۆ تاران و پرسی ئازادكردنی بە تەواوی بەستراوەتەوە بە پێشكەوتنی دانوستانەكانی نێوان واشنتۆن و تاران.
دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكاش پێشتر چەند جارێك باسی لەوەكردبوو كاتێك ئەو پارە بلۆكراوانە ئازاد دەكەن، كەتەنها بۆ كڕینی كاڵای ئەمریكی بەكاربێن.
ئەو داراییانەی ئێستا لە هەژمارە بانكییەكانی قەتەردان، نوێ نین، بەڵكو بەشێكن لە تۆڕێكی گەورەی دارایی بلۆككراوی ئێران لە جیهاندا، كە سەرچاوەكەی بۆ داهاتی هەناردەكردنی نەوت دەگەڕێتەوە، پێش ئەوەی ئەمریكا سزای گشتگیر بەسەر ئێراند بسەپێنێت.
چیرۆكی گەیشتنی ئەو پارانە بۆ قەتەر دەگەڕێتەوە بۆ پاییزی ساڵی 2023، كاتێك نێوەندگیریی قەتەر سەركەوتوو بوو لە ئەنجامدانی گرێبەستێكی ئاڵوگۆڕی زیندانیان لە نێوان ئەمریكا و ئێراندا.
لە چوارچێوەی ئەو رێككەوتنەدا، واشنتۆن رەزامەندی دەربڕی لەسەر ئازادكردنی بڕی شەش ملیار دۆلار كە لە بانكەكانی كۆریای باشووردا بلۆككرابوون، و گواسترانەوە بۆ هەژمارێكی تایبەت لەژێر چاودێری بانكی ناوەندی قەتەردا.
بەپێی خەمڵاندنەكانی بانكی نێودەوڵەتی و پەیمانگای دارایی نێودەوڵەتی، ئەو بڕە تەنها بەشێكی بچووكە لە سامانە بلۆككراوەكانی ئێران لە جیهاندا كە بە 100 بۆ 120 ملیار دۆلار دەخەمڵێندرێت.
دوای ماوەیەك لە دانانی پارەكان لە قەتەر، رەوشی سیاسی ناوچەكە گۆڕا؛ دوای هەڵكشانی گرژییەكانی ناوچەكە و وەستانی دانوستانەكان، بڕیارێكی ئەمریكی دەرچوو بۆ دووبارە بلۆككردنەوەی ئەو پارانە و تا ئێستاش هەژمارەكە بە داخراوی ماونەتەوە.
چاودێرانی رەوشی رۆژهەڵاتی ناوەراست پێیانوایە ، ئەو پارانە ئەگەر ئازادیش بكرێن، ناچنە گەنجینەی ئێرانەوە بۆ پڕكردنەوەی كورتهێنانی بودجە، زیادكردنی مووچە یان كاروباری سەربازی، چونكە بەپێی مەرجەكانی ئەمریكا دەبێت تەنها بۆ كڕینی پێداویستییە مرۆییەكان خەرج بكرێن.
گەرانەوەی ئەو برەپارەیە بەستراوە، بە گۆڕانكارییە سیاسییەكانەوە چارەنووسیان لە نێوان هیوای تاران، مەرجە توندەكانی واشنتۆن و بێلایەنیی نێوەندگیریی قەتەردا بە هەڵواسراوی دەمێنێتەوە، بەتایبەتی دوای لێدوانەكەی ترەمپ لە بارەی كۆتایی هاتنی ، لێكتگەیشتنەكەیان لەگەڵ ئێران
ئۆپراسیۆنی دژ بە گەندەڵی لە عیراق كە لەلایەن حكومەتەكەی عەلی زەیدییەوە دەستیپێكردووە، ناكۆكی لە نێوان حكومەت و سەركردەكانی پارتە شیعەكاندا دروستكردووە و كە پێدەچێت ببێتە رێگر لەبەردەم جێبەجێكردنی فەرمانی دەستگیركردنی تۆمەتبارانی دۆسییەكانی گەندەڵی.
بەپیی راپۆرتێكی رۆژنامەی شەرقولئەوسەت چوارچێوەی هەماهەنگی هەوڵدەدات رێوشوێنەكانی دەستگیركردن و دادگاییكردنی گەندەڵكاران بەپێی بەرژەوەندی خۆی دابڕێژێتەوە، بەڵام ئەو هەوڵە پێدەچێت تووشی بەربەست بێت بەهۆی ویستی ئەمریكاوە بۆ بەكارهێنانی ئەو ئۆپراسیۆنە بە مەبەستی وشككردنی سەرچاوەكانی قاچاخكردنی پارە بۆ ئێران.
هاوكات، زانیارییەكان ئاماژە بەوەدەكەن، دەسەڵاتداران دەستیانكردووە بە رێككەوتن و پێكهاتن لەگەڵ ژمارەیەكی دیاریكراو لە تۆمەتباران، بەو مەرجەی پارە دزراوەكان بۆ گەنجینەی دەوڵەت بگەڕێننەوە.
بەپێی ئەو راپۆرتە هاوپەیمانی ئاوەدانكردنەوە و گەشەپێدان بە سەرۆكایەتی محەمەد شیاع سودانی، نیگەرانە لەو ئۆپراسیۆنەو پێیوایە ئەو ئۆپراسیۆنە بە شێوەیەكی راستەوخۆ تەنهائەوان دەكاتە ئامانج.
ئۆپراسیۆنەكە دەستگیركردنەكان ترسی گەورەی لەناو پەرلەمانتاراندا دروستكردووە، بە جۆرێك هەندێكیان لە ترسی دەستگیركردن خۆیان لە ئامادەبوون لە دانیشتنەكانی پەرلەمان دەدزنەوە، لایەنەكان سەرۆكی پەرلەمان بەوە تۆمەتبار دەكەن كە بەشێوەیەكی بێلایەن كاری نەكردووە، پارێزگاری لە هەندێك پەرلەمانتار دەكات و پارێزبەندی لەسەر هەندێكی تر لادەبات.
لەم چوارچێوەیەدا، سەمیعە غەلاب، پەرلەمانتاری پارتی تەقەدووم بە سەرۆكایەتی محەمەد حەلبوسی، بە توندی رەخنەی لە شێوازی دەستگیركردنی پەرلەمانتاران گرت و شێوازەكەی بە نمایش وەسفكرد، دواتر، پارتی تەقەدووم دژایەتی خۆی بۆ لێدوانەكانی ئەو پەرلەمانتارەی نیشاندا و سزای لێپرسرینەوەی بەسەردا سەپاند.
چاودێرانیش پێیانوایە، پارتە سیاسییەكان سیاسیەتێكی دژبەیەك بەكاردەهێنن لەلایەك دەیانەوێت ئەو ئۆپراسیۆنە نەگاتە كەسایەتیە هەستیارەكان، لە لایەكی دیكەوە دەیانەوێت بە گێرانەوەی ئەو پارەیە و دەستگیكردنی چەند كەسێك توڕەی شەقامی عیراقی دابمركێنەوە و قەربووی ئەو زیانە بكەنەوە كە بەهۆی گەندەڵییەوە لە ساڵانی رابردوودا بە رناوبانگی عیراق كەتووە
لە هورمزەوە بۆ بانیاس، عیراق دەروازەكانی هەناردەكردنی نەوت هەمەجۆر دەكات و بیر لە رێگای نوێ دەكاتەوە.
حكوومەتی عیراق بە نیازە رێڕەوی هەناردەكردنی نەوت لە رێگەی سووریاوە كارا بكاتەوە، ئەمەش لە چوارچێوەی هەوڵەكانیدا دێت بۆ هەمەجۆركردنی دەروازەكانی هەناردەكردن و كەمكردنەوەی پشتبەستن بە گەروی هورمز.
داخستنی گەروی هورمز لە گەرمەی گرژییەكانی رۆژهەڵاتی ناوەراست كاریگەری نەرێنی لەسەر عیراق دروستكرد تا ئێستاش بەردەوامە.
عاسم جیهاد، شارەزای نەوتی عیراقی، رایگەیاند، وڵاتەكەی زیانی گەورەی بەركەوتووە كە گەیشتووەتە نزیكەی سێ ملیۆن و 300 هەزار بەرمیل نەوت لە رۆژێكدا.
ئاماژەی بەوەشكرد، وەزارەتی نەوتی عیراق دەستیكردووە، بە گەڕان بەدوای ڕێڕەوی جێگرەوەدا، لە پێشەنگیشیاندا زیادكردنی بڕی نەوتی هەناردەكراو لە ڕێگەی بەندەری جەیهانی توركییەوە. لە ئێستادا هەناردەكردن لەو دەروازەیەوە لە نێوان 150 بۆ 200 هەزار بەرمیلدایە لە رۆژێكدا، لەگەڵ ئەگەری بەرزكردنەوەی بۆ 250 تا 300 هەزار بەرمیل.
روونیشكردەوە، وەزارەتی نەوت لە مانگی نیسانی رابردوودا نەوتی رەشی لە رێگەی بەندەری بانیاسەوە هەناردە كردووە و ئێستاش ئامادەكاری دەكات بۆ هەناردەكردنی نزیكەی 50 هەزار بەرمیلی دیكە لە رۆژێكدا لە نەوتی بەسرا لە رێگەی تانكەرەوە بۆ بەندەری بانیاس، وەك پێشەكییەك بۆ دووبارە هەناردەكردنەوەی بۆ بازاڕەكانی جیهان.
جەختیشیكردەوە، بۆری نەوتی نێوان عیراق و سوریا شیاوی بەكارهێنان نییە بۆ هەناردەكردن و دروستكردنی بۆری نوێ باشترین بژاردەیە بۆ بەگەرخستنەوەی ئە كەنالەی هەناردەكردنی نەوتی عیراق لەلایەكی دیكەوە، عەلی ناجی، سەرۆكی روانگەی ئیكۆ عیراق رایگەیاند، دەستپێكردنەوەی هەناردەكردنی نەوتی عیراق لە رێگەی سوریاوە، رێڕەوێكی جێگرەوە بە عیراق دەبەخشێت، بەڵام سەرەڕای لایەنە ئەرێنییەكان، عەلی ناجی ئاماژەی بە چەند ئاڵنگاری كرد كە ڕووبەڕووی پڕۆژەكە دەبنەوە، لەوانە گواستنەوەی نەوت بە تانكەر تێچووی زۆر زیاترە بەراورد بە بۆرییەكان، هەروەها ئەو بڕە نەوتەی بەم شێوازە دەگوازرێتەوە كەم و سنووردارە، ئەمە جگە لە بەردەوامیی مەترسییە ئەمنییەكان بە درێژایی ڕێگا وشكانییەكان.
عیراق لە ئێستادا بۆ هەناردەكردنی زۆربەی نەوتی خاوی خۆی پشت بە بەندەرەكانی بەسر دەبەستێت لە رێگەی گەروی هورمزەوە، بەڵام پشێوییەكانی ئەم دواییەی ناوچەی كەنداو و هاتوچۆی دەریایی، حكوومەتی نەچار كردووە پەلە بكات لە گەڕان بەدوای دەروازەی نوێدا بۆ پاراستنی ئاسایشی نەوتەكەی.
بانکی ناوەندیی عیراق، ئەمڕۆ چوارشەممە، رێنمایی نوێی بۆ رێکخستنی پشکی دراوی بیانی بۆ گەشتیاران دەرکرد.
نووسینگەی راگەیاندنی بانکەکە لە بەیاننامەیەکدا رایگەیاند: رێنماییەکان بریتی بوون لە دیاریکردنی سەقفی پشکی نەختی بۆ هەر گەشتیارێکی تەمەن پێگەیشتوو بە بڕی 2000 دۆلاری ئەمریکی لە مانگێکدا لەبری 3000 دۆلار، ئەمەش لە چوارچێوەی پەرەپێدانی بەڕێوەبردنی پرۆسەکانی فرۆشتنی دراوی بیانی، بەهێزکردنی کارایی دابەشکردنی سەرچاوەکان، و بە شێوازێک کە لەگەڵ باشترین پەیڕەوە بانکییە نێودەوڵەتییەکاندا بگونجێت.
بەیاننامەکە ئاماژەی بەوەش کردووە: ئەم رێوشوێنە لە چوارچێوەی پاکێجێکی چاکسازیی رێکخستندایە کە بانکی ناوەندی جێبەجێی دەکات، بە ئامانجی دەستەبەرکردنی گەیشتنی دراوی بیانی بە دەستی هەموان، ئەمەش بەشدار دەبێت لە بەهێزکردنی سەقامگیریی بازاڕی نەختی و بەرزکردنەوەی کارایی بەڕێوەبردنی سەرچاوەکان.
بانکەکە جەختی کردووەتەوە : ئەم رێوشوێنانە تەنها رێکخستنین، لە چوارچێوەی پرۆسەی بەهێزکردنی تواناکانی بانکەکە بۆ رووبەڕووبوونەوەی گۆڕانکارییە ئابوورییەکان بە کارایی و بەردەوامی، هەروەها بۆ هاوتەریببوون لەگەڵ پێشکەشە جیهانییەکانی سیستمی پارەداندا، ئەمەش لە رێگەی هاندانی بەکارهێنانی کارتەکانی پارەدانی ئەلیکترۆنی وەک ئامرازێکی سەرەکی و ئارام بۆ دابینکردنی خەرجییەکانی گەشتکردن بۆ دەرەوەی عیراق.
بانکی ناوەندی باسی لەوەش کردووە کە ئەم هەنگاوە پێدانی زیاتر بۆ هاووڵاتییان دەستەبەر دەکات، پرۆسەی گۆڕانکاری بەرەو ئابووریی دیجیتاڵی بەهێزتر دەکات، لەگەڵ پێوەرە بانکییە هاوچەرخە نێودەوڵەتییەکاندا دەگونجێت، بە شێوازێک کە پاڵپشتی لە متمانەی کەرتی بانکی بکات و خزمەت بە بەرژەوەندییە باڵاکانی ئابووریی وڵات بگەیەنێت.
بەپێی راپۆرتێكی یەكەی توێژینەوەی وزە لە واشنتۆن، بۆ ساڵی 2025 عیراق لە پلەی دەیەمی وڵاتانی عەرەبیدا بووە لە بەرهەمهێنانی غازدا.
یەكەی توێژینەوەی وزە لە واشنتۆن راپۆرتی خۆی لەبارەی بەرهەمهێنانی غاز لە جیهاندا بۆ ساڵی 2025 بڵاوكردەوە و بەپێی راپۆرتەكە، عیراق بە بەرهەمهێنانی 10.9 ملیار مەترسێجا لە پلەی دەیەمی وڵاتانی عەرەبیدا بووە.
لە راپۆرتەكەدا هاتووە، عیراق لە ساڵی 2025دا 4.3٪ رێژەی بەرهەمهێنانی زیادی كردووە و لەدوای وڵاتانی بەحرەین و كوەیت و لیبیا دێت.
لە ساڵی رابردوودا بەرهەمهێنانی غازی سروشتی لە 10 گەورەترین وڵاتانی عەرەبی گەیشتووەتە 614.4 ملیار مەترسێجا، ئەمەش بەراورد بە ساڵی 2024 شەش ملیار و 400 ملیۆن مەترسێجا زیادی كردووە، لەگەڵ ئەوەشدا لە 10 یەكەمی ریزبەندییەكەدا، چوار وڵات بەرهەمهێنانیان كەمبووەتەوە بەراورد بە ساڵی 2024.
لە ریزبەندییەكەدا، قەتەر بە بەرهەمهێنانی 183.5 ملیار مەترسێجا لە پلەی یەكەمدایە و سعودیەش بە بەرهەمهێنانی 133.8 ملیار مەترسێجا لە پلەی دووەمدایە، هاوكات، جەزائیر سەرەڕای ئەوەی بەرهەمهێنانی غازی بە رێژەی 1.9٪ كەمی كردووە، بەڵام لە پلەی سێیەمدایە.
تائێستا دەست بەڕێکارەکانی کۆکردنەوەی داهاتی نانەوتی نەکراوە، سەرچاوەیەکیش لە وەزارەتی دارایی هەرێم ئاشکرایدەکات، ئەگەر بەغداد بڕی 120 ملیار دینار وەک داهات بگێڕێتەوە کێشەی گەورە بۆ موچە دروست دەبێت.
سەرچاوەیەکی ئاگادار لە وەزارەتی دارایی و ئابوری حکومەتی هەرێمی کوردستان بە کوردسات نیوزی راگەیاند، تا ئێستا وەزارەت هیچ هەنگاوێکی رەسمی بۆ کۆکردنەوەی داهاتی نانەوتی لە هەرێمی کوردستان دەست پێ نەکردووە.
بەپێی ئەو سەرچاوەیە، وەزارەتی دارایی لەبەردەم کێشەیەکی گەورەدایە، چونکە هێشتا کورتیی داهاتی مانگی رابردوو پڕ نەکراوەتەوە، هەروەها ئەگەر حکومەتی عیراق لەم مانگەش بڕی 120 ملیار دینار پارەی موچەی موچەخۆرانی هەرێم بگێڕێتەوە، ئەوا کێشەیەکی گەورە بۆ دابەشکردنی موچەی فەرمانبەران دروست دەبێت.
سەرچاوەکە ئاماژەی بەوەشکرد، پێشبینی دەکرێت ئەم مانگە زیاتر لە 50 ملیار دینار داهاتی نانەوتی کۆبکرێتەوە، لە هەمان کاتدا هەوڵەکان بۆ کەمکردنەوەی بڕی ئەو داهاتەی داوای لێدەکرێت لەلایەن حکومەتی عیراقەوە بەردەوامن، بەڵام تا ئێستا بەغداد هەر سورە لەسەر پێویستی دابینکردنی 120 ملیار دینار.
ئۆپێك پڵەس بەرەو زیادكردنی بەرهەمهێنانی نەوت بە بڕی 188 هەزار بەرمیل لە رۆژێكدا لە مانگی ئابدا هەنگاو دەنێت.
ئاژانسی رۆیتەرز لە زاری سەرچاوەیەكی ئاگادار لە دانوستانەكانی هاوپەیمانی ئۆپێك پڵەس، ئاشكرایكرد، گروپەكە بە شێوەیەكی سەرەتایی رەزامەندی نیشانداوە لەسەر بەرزكردنەوەی ئامانجەكانی بەرهەمهێنانی نەوت بە بڕی 188 هەزار بەرمیل لە رۆژێكدا بۆ مانگی ئابی داهاتوو، ئەمەش پێش كۆبوونەوەی رەسمی هاوپەیمانییەكە كە بڕیارە درەنگانی ئەمڕۆ بەڕێوەبچێت.
وتیشی، رێككەوتنە سەرەتاییەكە لە چوارچێوەی سیاسەتی هاوپەیمانییەكە بۆ بەڕێوەبردنی ئاستی خستنەڕوو لە بازاڕە جیهانییەكاندا، بڕیاردەدات بە زیادكردنی پشكی بەرهەمهێنان بە بڕی 188 هەزار بەرمیل لە رۆژێكدا.
دوو سەرچاوەی دیكەش بۆ ئاژانسەكە پشتڕاستیان كردووەتەوە، پێدەچێت ئەو زیادكردنە بە رەسمی لە كاتی كۆبوونەوەی ئۆپێك پڵەس پەسەند بكرێت.
ئەم بڕیارە لە كاتێكدایە كە سیاسەتی كەمكردنەوەی بەرهەمهێنانی ئۆپێك رووبەڕووی ناڕەزایەتی بەغداد بووەتەوە؛ بەو پێیەی وەزارەتی نەوتی عیراق هەڕەشەی كشانەوەی لە رێكخراوەكە كردووە ئەگەر ئاستی بەرهەمهێنانی تەرخانكراو بۆ عیراق زیاد نەكرێت.
وەزارەتی دارایی و ئابووریی حکومەتی هەرێمی کوردستان، لە چوارچێوەی بڵاوکردنەوەی پەرتووکی کار و چاکسازییەکانی خۆیدا بۆ ساڵانی (2019 تا 2025)، تەرازووی پێداچوونەوەی خەرجی و داهاتی حەوت ساڵی رابردووی راگەیاند، کە تێیدا دەرکەوتووە کۆی داهاتەکان نەیانتوانیوە خەرجییە گشتییەکان پڕ بکەنەوە.
بەپێی داتاکانی وەزارەت، کۆی گشتیی داهاتی ناوخۆ (نەوتی و نانەوتی) لەگەڵ تەمویلی حکومەتی فیدراڵی لەو حەوت ساڵەدا 84.8 ترلیۆن دینار بووە، لە بەرانبەردا کۆی خەرجییە کردارییەکان گەیشتووەتە 87.5 ترلیۆن دینار؛ بەوەش 2.7ترلیۆن دینار کورتهێنان تۆمارکراوە. ئەمەش بێجگە لە هەژمارکردنی مووچە نەدراوەکان و شایستەی کۆمپانیا، بەڵێندەران و کەرتی کارەبا کە قەرزن لەسەر حکومەت.
بەپێی داتاکانی کۆتایی تەرازووی پێداچوونەوەی وەزارەتی دارایی و ئابووری بۆ ساڵانی2019 تا 2025، پێکهاتەی داهاتە نەوتی و نانەوتییەکانی هەرێمی کوردستان و رێژەی پڕکردنەوەی خەرجییە کردارییەکان بەم شێوەیە رونکرامەتەوە:
_تا پێش راگرتنی هەناردەکردن لە مانگی 3ی 2023، کۆی داهاتی نەوتی گەیشتووەتە 22.5 ترلیۆن دینار، کە دەکاتە 44٪ی کۆی داهاتی ناوخۆ و تەنها 26٪ی کۆی خەرجییە کردارییەکانی حەوت ساڵی رابردووی داپۆشیوە.
_کۆی گشتییەکەی 9.5 ترلیۆن دینار بووە، کە دەکاتە 19٪ی داهاتی نانەوتی و 11٪ی کۆی خەرجییە گشتییەکان.
_بڕی 5.4 ترلیۆن دینار کۆکراوەتەوە، کە 11٪ی داهاتی نانەوتی پێکدەهێنێت و تەنها 6٪ی کۆی خەرجییە کردارییەکانی پڕکردووەتەوە.
_ گەیشتووەتە 13.8 ترلیۆن دینار، بە رێژەی 27٪ لە کۆی داهاتی نانەوتی و 16٪ی کۆی خەرجییەکانی هەرێم.
ئەم داتایانە دەریدەخەن کە کۆی گشتی داهاتەکان بە تێکڕا نەیانتوانیوە هاوسەنگی دارایی بپارێزن و ساڵانە کورتهێنان لە بودجەدا دروستبووە.
وەزارەتی دارایی ئاماژەی بەوە کردووە کە کۆی گشتیی داهاتی نەوتی و نانەوتی هەرێم تەنها 59٪ی کۆی گشتیی خەرجییە کردارییەکانی پڕکردووەتەوە، ئەمەش بووەتە هۆی دروستبوونی کورتهێنانی بەردەوامی ساڵانە.
فەرمانگەی میدیا و زانیاری حکومەتی هەرێمی کوردستان، ئاماری تەواوی خەرجی و داهاتەکانی بۆ ساڵانی (2019 - 2025) بڵاوکردەوە و تێیدا هاتووە: لەو ماوەیەدا بەغداد تەنها نزیکەی چارەکێکی پشکی هەرێمی ناردووە.
لە بڵاوکراوەکەدا ئەوەش هاتووە، لە حەوت ساڵی رابردوودا، لە کۆی 146.4 ترلیۆن دینار کە وەک پشکی هەرێم دیاریکرابوو، حکومەتی فیدراڵی تەنیا 33.4 ترلیۆن دیناری ڕەوانە کردووە.
ئاماژەی بەوەش داوە، کۆی داهاتی هەرێمیش (بە نەوتی و نانەوتییەوە) لەو ماوەیەدا گەیشتووەتە 51.3 ترلیۆن دینار.
هاوکات تا مانگی ئاداری ساڵی 2023، کۆی داهاتی نەوتیی زیاتر لە 22.5 ترلیۆن دینار بووە و داهاتە نانەوتییەکانیش 28.7 ترلیۆن دینار بووە.
سەرچاوەیەکی تایبەت بە کوردسات نیوزی راگەیاندووە، بەغداد ئامادەیی دەربڕیوە بۆ خەرج کردنی موچەی مانگی شەشی موچەخۆرانی هەرێم بەبێ ئەوەی چاوەڕێی 120 ملیارەکە بکات.
فالح ساری وەزیری دارایی عیراق بە لێپرسراوێکی باڵای کوردی وتووە، هیچ کێشەیەک لەبەردەم خەرجکردنی موچەی مانگی شەشی موچەخۆرانی هەرێمی کوردستاندا نییە و لەگەڵ موچەی دامودەزگاکانی حکومەتی فیدڕاڵ، موچەی موچەخۆرانی هەرێمیش خەرج دەکەن.
محەمەد عەبدولرەحمان پەیامنێری کوردسات نیوز ئەوەشی ئاشکراکرد، وەزیری دارایی عیراق بەو لێپرسراوە کوردەی راگەیاندووە، چاوەڕێی حکومەتی هەرێمی کوردستان ناکەن بۆ رادەستکردنی 120 ملیار دینارەکە، بەڵکو لای خۆیانەوە لێبڕینی بۆ دەکەن و باقی پارەی موچەی مانگی شەشی هەرێم رەوانە دەکرێت، بەڵام هێشتا خەریکی دابەشکردنی موچەی دامودەزگا و وەزارەتەکانی حکومەتی فیدراڵن.
وەزیری دارایی حکومەتی فیدڕاڵ دڵنیایی داوەتە ئەو لێپرسراوە کوردە کە خەرجکردنی موچەی موچەخۆرانی هەرێمی کوردستان پەیوەستنەکراوە بە گفتوگۆکانی نێوان هەرێم و بەغداد لەبارەی رێکەوتن لەسەر داهاتی نانەوتی، بەڵکو موچەی فەرمانبەرانی هەرێم رێڕەوی خۆی گرتووە و لەگەڵ دامودەزگاکانی حکومەتی فیدڕاڵ خەرج دەکرێت.
لەلایەکی دیکەوە پەیامنێری کوردسات نیوز ئەوەشی زانیوە، بڕیارە ئەمڕۆ تا سبەی وەزارەتی دارایی عیراق موچەی هەر سێ سەرۆکایەتییەکەی حکومەتی فیدڕاڵیش خەرج بکات.