عیراق
پێگەیەکی هەواڵی بەریتانیا ئاشکرای کردوە، عیراق و سوریا و ئەمریکا رێککەوتنێک بۆ زیندووکردنەوەی هێڵی نەوتی مێژویی (کەرکوک- بانیاس) ئیمزادەکەن و ئەندازیاری رێککەوتنەکەش تۆم باراکە.
پێگەی (میدل ئیست ئای)ـی راپۆرتێکی بڵاوکردوەتەوە و ئاشکرای کردوە هەرشێ وڵاتی عیراق، سوریا و ئەمریکا سەرقاڵی ئیمزاکردنی رێککەوتنێکن لەسەر دەستپێکردنەوەی هەناردەی نەوت لە رێگەی بۆری (کەرکوک- بانیاس)ـەوە، کە درێژییەکەی نزیکەی 800 کیلۆمەتر و تا کەناراوەکانی سوریا درێژ دەبێتەوە.
پێگە بەریتانییەکە، لە راپۆرتێکیدا ئاشکرای کردوە، بڕیارە بەم نزیکانە رێککەوتنەکە رابگەیەندرێت، ئەمەش لە چوارچێوەی ئەو رێکەوتنانەدایە کە بە سەرۆکایەتی تۆم باراک، نێردەی تایبەتی ئەمریکا بۆ سوریا ئەنجام دەدرێت.
وەک لە راپۆرتەکەدا هاتووە، تۆم باراک تەواوی هەوڵەکانی خستوەتەگەڕ، بۆ کۆتاییهێنان بە وردەکارییەکانی پڕۆژەکە پێش سەردانەکەی عەلی زەیدی، سەرۆک وەزیرانی عیراق بۆ ئەمریکا.
ئاماژە بەوەشکراوە، تۆم باراک کاراکردنەوەی هەناردەی نەوت لە بۆرییەکەوە وەک مۆدێلێک بۆ پڕۆژەکانی یەکخستنی ئابووری و بازرگانی لە ناوچەی لێڤانت دەڕوانێت، دیدگایەک کە پێشتر لە چەندین بۆنەدا بانگەشە بۆ بەهێزکردنی پەیوەندییە ئابوورییەکانی نێوان وڵاتانی ناوچەکە کردووە.
بە گویرەی زانیارییەکان، بڕیارە دوای سەردانەکەی عەلی زەیدی، ئەسعەد شەیبانی، وەزیری دەرەوەی سوریاش سەردانی ئەمریکا بکات، بۆ ئەوەی بەشداربێت لە رێوڕەسمی ئیمزاکردنی رێککەوتنەکە.
جێ باسە، بۆری کەرکوک- بانیاس یەکێکە لە کۆنترین بۆری هەناردەکردنی نەوت لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لە ساڵانی 1930 بۆ گواستنەوەی نەوتی عیراق لە کێڵگە نەوتییەکانی کەرکوکەوە بۆ بەندەری بانیاس لەسەر دەریای ناوەڕاست دروستکراوە و دوای هاتنی ئەمریکا لە سآڵی 2003 هەنردەکردن لەو بۆرییەوە کەمیکرد و لە سآڵی 2011 لەگەڵ سەرهەڵدانی شۆرشی سوریا بە تەواوەتی هەناردەکردنی نەوت لە بۆریەکەوە وەستێندرا.
دەستەی دەسپاکی فیدراڵی، ئەمڕۆ شەممە، ئامادەکردنی رەشنووسی چەند یاداشتنامەیەکی لێکتێگەیشتنی نێودەوڵەتی راگەیاند بە مەبەستی گەڕاندنەوەی پارە و تۆمەتباران بۆ عیراق.
عباس متعب، بەڕێوەبەری گشتیی فەرمانگەی گەڕاندنەوە لە دەستەی دەسپاکی، لە لێدوانێکدا بۆ ئاژانسی (واع) رایگەیاند: هەندێک وڵات هەن کە بەهۆی هۆکاری تایبەت بە خۆیانەوە، هاوکار نین لە دۆسیەی گەڕاندنەوەی پارەی گەندەڵکاراندا، لە بەرانبەریشدا هەندێک وڵاتی تر هەن کە لەم بوارەدا هاوکارن.
ناوبراو لە درێژەی قسەکانیدا وتی: فەرمانگەکەمان رەشنووسێکی ئامادە کردووە بۆ ئیمزاکردنی یاداشتی لێکتێگەیشتن لەگەڵ ئەو وڵاتانەدا بۆ گەڕاندنەوەی پارە و تۆمەتباران، ئێمە بەردەوام بەدواداچوون لەگەڵ وڵاتان و گۆڕانکارییەکاندا دەکەین، بەڵام یاسا ناوخۆییەکانی هەندێک وڵات رێگە بە گرتنەبەری ئەو رێکارە دیاریکراوانە نادەن کە عیراق داوایان دەکات.
وتیشی: عیراق پەنا دەباتە بەر رێگەی دانوستان، و چەندین شێوازی جێگرەوەش لەگەڵ ئەو وڵاتانەدا هەن بۆ هێنانەکایەی هاوکاری، ئاماژەی بەوەش کرد: زۆرێک لە وڵاتان بەهۆی چەندین هۆکاری جیاوازەوە هاوکاری ناکەن، لەوانە هۆکاری ئابووری یان هۆکاری پەیوەست بە لایەنی مرۆییەوە، هەندێک جاریش گەندەڵکارەکە مافی پەنابەری لەو وڵاتانە وەرگرتووە، بۆیە رادەستکردنەوەیان رووبەڕووی قورسی دەبێتەوە.
وەزارەتی دارایی، ئەمڕۆ شەممە، روونکردنەوەی تری دا لەسەر میکانیزمی دانەوەی ئەو بڕە پارانەی لە ئەستۆی سزادراواندایە، و ئاماژەی بەوەش کرد کە هەر میکانیزمێک پێویستە گەرەنتی وەرگرتنەوەی تەواوی مافەکانی گەنجینە بکات.
وزارەتەکە لە بەیاننامەیەکدا رایگەیاندووە: ئاماژە بەو بەیاننامەیەی کە دوێنێ لەلایەن ئەنجومەنی باڵای دادوەرییەوە دەرکرا، جەخت دەکەینەوە کە رۆڵی وەزارەتەکەمان لەو دۆسیانەی پەیوەندییان بە گەڕاندنەوەی ئەو پارانەوە هەیە کە لە کەیسەکانی گەندەڵییەوە بەدەستهاتوون، تەنها لە لایەنە داراییەکان و گەڕاندنەوەی مافەکانی گەنجینەی گشتیدا کورت دەبێتەوە.
ویشی: هەر میکانیزمێک بۆ دانەوەی ئەو بڕە پارانەی کە لە ئەستۆی سزادراواندایە، پێویستە گەرەنتی وەرگرتنەوەی تەواوی مافەکانی گەنجینەی گشتی بکات، و پابەندکەر و جێبەجێکراو بێت، بە شێوازێک کە سامانی گشتی و مافەکانی دەوڵەت بپارێزێت.
سەبارەت بە رێکارە دادوەرییەکان یان ئەو داواکارییانەی لێبووردن کە پێشکەشی دادگاکان دەکرێن، وەزارەتی دارایی تەئکیدی کردووەتەوە کە: ئەمە لە تایبەتمەندییە تەنها و حەسرییەکانی دەسەڵاتی دادوەرییە، کە بەپێی رێڕەوە یاساییە پەسەندکراوەکان دەسەڵاتەکانی خۆی پیادە دەکات، هاوکات دووبارە پەرۆشی خۆی نیشاندا بۆ تەواوکاریی و هەماهەنگی لەگەڵ دەسەڵاتی دادوەری و لایەنە چاودێرییە تایبەتمەندەکاندا، بە شێوازێک کە هەوڵەکانی پاراستنی سامانی گشتی بەپێی یاسا بەهێزتر بکات.
ئەنجومەنی باڵای دادوەری عیراق رایگەیاند، ستراتیژی نوێ بۆ گەڕاندنەوەی پارە دزراوەکانی مۆڵکی گشتیی جێبەجێدەکات، کە بریتییە لە گەڕاندنەوەی پارە دزراوەکان لەلایەن گەندەڵکارانەوە لە بەرانبەر سوککردنی سزاکەیان.
ئەنجومەنی باڵای دادوەری عیراق ستراتیژی نوێی دادگاکانی راگەیاند، کە خۆی لە دوو ئامانجی هاوتەریبدا دەبینێتەوە، سزادانی گەندەڵکاران و گەڕاندنەوەی پارە دزراوەکانی دەوڵەت، ئەمەش لە رێگەی سوککردنی سزای ئەو تۆمەتبارانەی کە ئامادەن بە شێوازی خۆبەخشانە مال و سامانی گشتی بگەڕێننەوە.
سەبارەت بە دۆسیەی دزی سەدە، دادگا رونی کردەوەتەوە، کە تۆمەتباری سەرەکی (نور زوهێر) دوای گەڕاندنەوەی 365 ملیار دینار بە کەفالەت ئازادکرا، بەڵام بەهۆی راکردنی بۆ دەرەوەی وڵات، حوکمی غیابی 10 ساڵ زیندانی بەسەردا سەپێندراوە؛ لە ئێستاشدا دۆسیەکەی بەهۆی یاسای نوێی لێبووردنی گشتی و چاوەڕوانی وەڵامی وەزارەتی دارایی هەڵپەسێردراوە.
ئەنجومەنی باڵای قەزایی عیراق ئاماژەی بەوەشکردوە، لێکۆڵینەوە لەگەڵ سەرۆک وەزیرانی پێشوو بەهۆی نەبوونی بەڵگەوە داخراوە و حوکمی زیندانی بۆ 12 فەرمانبەر و چەند بەرپرسێکی باڵای پێشوو دەرچووە.
لە کۆتاییدا، ئەنجومەنی قەزا جەختی کردەو، کە هەمان رێکاری گەڕاندنەوەی پارە لە بەرانبەر سووککردنی سزا، بەسەر تۆمەتبارانی دۆسیەی "پاڵاوگەکانی باکوور" و پەرلەمانتارە تێوەگلاوەکاندا جێبەجێ دەبێت ئەگەر تاوانەکەیان پێش یاسای لێبووردنی نوێ بێت و لە ئێستاشدا بە هەماهەنگی لەگەڵ عەلی زەیدی، سەرۆک وەزیران کار لەسەر نەخشەڕێگایەکی یاسایی نوێ دەکرێت بۆ وەرگرتنەوەی تەواوی داراییەکانی دەوڵەت.
یەکێتیی نێودەوڵەتیی تۆپی پێ (فیفا)، ئەمڕۆ هەینی بە رەسمی تەرخانکردنی پاداشتێکی دارایی بە بڕی نۆ ملیۆن دۆلار بۆ هەڵبژاردەی عیراق راگەیاند، ئەمەش دوای کۆتاییهاتنی کاروانی یارییەکانی لە مۆندیالی 2026.
فیفا لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوە کردووە، ئەم بڕە پارەیە وەک پاداشت دەدرێتە هەر هەڵبژاردەیەک کە لە قۆناغی کۆمەڵەکاندا ماڵاوایی کردبێت، جگە لەمەش پێشتر بڕی 1.5 ملیۆن دۆلار بە هەر هەڵبژاردەیەکی سەرکەوتوو دراوە کە بەشداری مۆندیالی 2026ـی کردبێت.
بەمەش کۆی گشتی ئەو پارەیەی پێشکەش بە هەڵبژاردەی عیراق دەکرێت، دەبێتە 10.5 ملیۆن دۆلار.
لە هەمان کاتدا فیفا خشتەی پاداشتەکانی تری تیروپشکەکەی ئاشکرا کرد، کە تێیدا پاڵەوانی مۆندیال بڕی 50 ملیۆن دۆلار، خاوەن پلەی دووەم 33ملیۆن دۆلار، پلەی سێیەم 29 ملیۆن دۆلار و پلەی چوارەمیش 27 ملیۆن دۆلار وەردەگرن.
جێی باسە هەڵبژاردەی عیراق، لە قۆناغی 48ـی پاڵەوانێتیەکە کرایە دەرەوە و نەی توانی بگاتە قۆناغی 32ـی جامەکە.
لە كاتێكدا عیراق بەدەست قەیرانی دارایی و ناجێگیریی بەهای دراوەكەیەوە دەناڵێنێت، پەیوەندییەكانی نێوان بەغداد و واشنتۆن پێدەنێتە قۆناغێكی نوێی پڕ لە فشار و مەرجداركردن.
بەپێی راپۆرتێكی رۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵ كە لە زاری لێپرسراوانی ئەمریكی و عیراقییەوە بڵاوكراوەتەوە، حكومەتی عیراق رەزامەندی نیشانداوە لەسەر جێبەجێكردنی كۆمەڵێك رێكاری توندی دارایی نوێ بە مەبەستی بڕینی سەرچاوە دۆلارییەكان كە دەگەنە دەست ئێران و گروپە چەكدارییەكان.
ئەو هەنگاوەش لە بەرانبەر بڕیارێكی ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆكی ئەمریكا دێت بۆ هەڵگرتنی گەمارۆی چوار مانگە لەسەر ناردنی دۆلار بۆ بەغداد.
رۆژنامەكە راشیگەیاندووە، پشتگیری كۆشكی سپی بۆ عەلی زەیدی، سەرۆك وەزیرانی عیراق بە دورخستنەوەی گروپە چەكدارەكان لە پێكهاتەی حكومەتی داهاتوو مەرجدار كراوە، ئەوەش بەمەبەستی كەمكردنەوەی هەژموونی ئێران لە عیراق.
هەر ئەوەش وایكردووە، سەرۆك وەزیران فەرمانی بەو گروپانە بکات کە چەكەكانیان رادەستی حکومەت بكەن و بچنە ژێر ركێفی دەوڵەتەوە.
شیكەرەوانیش هۆشداریدەدەن، ئەو داواكارییانەی ئەمریكا تێچوویەكی سیاسی گەورەی بۆ زەیدی دەبێت و پرۆسەی بێهێزكردنی ئەو گروپانە زۆر خاو دەبێت، چونكە سەرۆك وەزیرانەکانی پێشتریش بەهۆی قورسایی و پێگەی ئەو گروپانە لە ناو پەرلەماندا نەیانتوانیوە روبەڕوویان ببنەوە.
ئەو گروپانە دوای داگیركاریی ئەمریكا لە ساڵی 2003 و دواتریش لە شەڕی دژ بە داعش لە ساڵی 2014 بوونە هێزێكی سەرەكی و لەلایەن ئێرانەوە پڕچەك كران، ئێستاش بەشێكیان لە ناو سیستمی ئەمنیی رەسمی دەوڵەتدان.
یاساكانی واشنتۆن رێگە نادەن ئەو گروپانەی لە لیستی تیرۆردان، موچە لە گەنجینەی دەوڵەت وەربگرن، بەڵام تێكەڵاوییەك لە نێوان هێزە رەسمییەكان و گروپەكان هەیە.
لێكۆڵەران ئاشكراشیانكردووە، سەركردەی گروپە چەكدارەكان سود لە موچەی سەربازە بندیوارەكان، ئەو ناوانەی تەنها لەسەر كاغەزن و بوونی راستەقینەیان نییە، وەردەگرن بۆ دابینكردنی دارایی خۆیان.
لە لایەكی دیكەشەوە، رۆژنامەی نیویۆرك تایمز لە زاری حەیدەر عەبوودی وتەبێژی سەرۆك وەزیران و مەزهەر محەمەد ساڵح راوێژكاری دارایی بڵاویكردەوە، ئەمریكا ناردنی بارە دۆلارەكانی بە رێگەی ئاسمانی بۆ عیراق دەستپێكردووەتەوە.
ئەمەش دوای ئەوە دێت كە لە مانگی نیسانی رابردوودا واشنتۆن بارێكی نەقدی بە بەهای 500 ملیۆن دۆلار راگرت و بەشێك لە هاوكارییە ئەمنییەكانی هەڵپەسارد، وەك ئامرازێكی فشار بۆ سەر حكومەتی بەغداد.
وەزیرانی نەوتی عیراق و وزەی توركیا رێككەوتن لەسەر بەردەوامیدان بە گفتوگۆ و دانوستانەكان لەبارەی رێككەوتنی هەناردەی نەوت و زیادكردنی بڕی نەوتی هەناردەكراو لەڕێگەی بەندەری جەیهانەوە.
باسم عەبادی، وەزیری نەوتی عیراق لەگەڵ ئاڵپ ئارسڵان بایرەكتار، وەزیری وزە و سەرچاوە سروشتییەكانی توركیا كۆبوونەوە، بەپێی راگەیەنراوێكی وەزارەتی نەوتی عیراق، هەردوولا گفتوگۆیان لەبارەی چۆنیەتیی بەهێزكردنی هەماهەنگی نێوانیان لە بواری پڕۆژە هاوبەشەكان لە هەردوو كەرتی نەوت و غاز و رێككەوتنی نێوان عێراق و توركیا لەبارەی بۆریی گواستنەوەی نەوت لە رێگەی بەندەری جەیهانی توركیاوە، كردووە.
هەر بەپێی راگەیەنراوەكەی وەزارەتی نەوتی عیراق، هەردوولا رێككەوتوون لەسەر بەردەوامیدان بەگفتوگۆ و دانوستانەكانی تایبەت بە رێككەوتنی گواستنەوەی نەوت و زیادكردنی توانا و بڕی نەوتی هەناردەكراو و چۆنیەتیی بەشداریكردنی كۆمپانیاكانی توركیا لە پڕۆژە وەبەرهێنانە ستراتیژییەكان لە كەرتی نەوتدا.
ئەوەش لە كاتێكدایە لەسەرەتای ئەم مانگەدا عێراق و توركیا لەسەر پرۆتۆكۆڵی هەناردەی نەوتی عیراق و هەرێم لەرێی بەندەری جەیهانی توركیاوە بۆ ماوەی ساڵێك رێككەوتن لەبارەی تاوەكو دەگەنە رێككەوتنی كۆتایی.
پێگەیەكی ئەمریكی رایگەیاندووە، لە كۆبونەوەی زەیدی و وەزیری دەرەوەی ئێران گرژی دروستبووە لەسەر گروپە چەكدارەكان، زەیدی وتویەتی، پێویستیان بە راوێژكارانی سوپای پاسداران نەماوە.
پێگەی ئەلحورە لە زاری سێ سەرچاوەی عیراقی بڵاویكردووەتەوە، عەلی زەیدی سەرۆك وەزیرانی عیراق لە كۆتاییەكانی مانگی حوزەیران دوو دیداری جیاوازی لەگەڵ عەباس عراقچی وەزیری دەرەوەی ئێران و ئیسماعیل قائانی فەرماندەی سوپای قودس ئەنجامداوە و كۆبوونەوەكان گرژییەكی روونی پێوەدیار بووە، بەهۆی پرسی گروپە چەكدارەكانەوە.
زەیدی راستەوخۆ پرسی گروپە چەكدارەكانی وروژاندووە لە میانی دیدارەكەیدا لە عراقچی پرسیوە، ئایا رازی دەبن من كۆنتڕۆڵی كاروباری ئەمنی یان سەربازیی ئێوە بكەم؟ دەستوەردان لە كاروبارتان قبوڵ دەكەیت؟ ئایا رێگەم پێدەدەن گرووپی چەكدار دروست بكەم؟.
زەیدی وتویەتی، كەواتە بۆچی رێگە بەخۆتان دەدەن گروپە چەكدارەكان بەهێز دەكەن لەسەر حیسابی دەوڵەت.
زەیدی بە دەنگی بەرز بە قائانی وتووە، پێویستە ئێران پشتیوانی دەوڵەتی عیراق بکات نەک گروپە چەكدارەكان.
فەرمانگەی راگەیاندنی ئەنجومەنی نوێنەران لە بەیاننامەیەکدا رایگەیاند: ئەمڕۆ پێنجشەممە، ئەنجومەنی نوێنەران دەنگی دا لەسەر لادانی حەیدەر مەکییە، سەرۆکی دەستەی نیشتمانیی وەبەرهێنان لە پۆستەکەی".
فەرمانگەی راگەیاندن ئاماژەی بەوەش کردووە: دۆسیەکانی ناوبراو رەوانەی دەستەی دەسپاکی کراون.
تا ئێستا شەش ملیۆن چەك لە عیراق لە چوارچێوەی پڕۆسەی كۆنتڕۆڵكردنی چەكدا تۆماركراون و وەزارەتی ناوخۆی عیراقیش وادەی تۆماركردنی چەكی تا كۆتایی ئەمساڵ درێژكردەوە.
وەزارەتی ناوخۆی عیراق رایگەیاند، لە چوارچێوەی پڕۆژەی نیشتمانیی كۆنتڕۆڵكردنی چەك لەدەستی دەوڵەتدا، تا ئێستا نزیكەی شەش ملیۆن چەك لە بنكەی زانیاریی نیشتمانییدا تۆماركراون.
ئاماژەی بەوەشكرد، تا ئەم ساتە زیاتر لە 350 هەزار هاووڵاتی كە سەرۆك خێزانن چەكەكانیان تۆماركردووە و هەفتانە پڕۆسەكە بەردەوامە.
پڕۆسەی تۆماركردنی چەك لە عیراق بە دوو قۆناغی سەرەكی دەكرێت، كە یەكەمیان دروستكردنی بانكێكی نیشتمانیی چەكە بۆ دامەزراوە ئەمنییەكان و دووەمیشیان تۆماركردنی چەكی هاووڵاتیانە لەرێگەی 845 نوسینگە لە سەرتاسەری عیراقدا جگە لە هەرێمی كوردستان.
بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆش، وادەی تۆماركردنی چەك تا رۆژی 31ی مانگی 12ی ئەمساڵ درێژكراوەتەوە و بێبەرانبەر مۆڵەتی پێنج ساڵ بۆ چەكەكان وەردەگیرێت، لەدوای ئەو وادەیەشەوە، تۆماركردنی چەكەكان دەبێت بە پارە.
هاوكات، لە قۆناغی دوای تۆماركردنی چەكەكانیشدا، هێزە ئەمنییەكان دەست دەكەن بە پشكنین و دەستبەسەرداگرتنی هەر چەكێكی بێ مۆڵەت لە وڵاتەكەدا.
دەسەڵاتی دادوەریی عیراق بڕی 14 ملیار دیناری دیکەیان دۆزییەوە کە لە ناو حەشارگەیەکی تایبەتی ئاوەڕۆی باراندا شاردرابووەوە، ئەمەش وەک بەشێک لە لێکۆڵینەوە بەردەوامەکان لە دۆسیەی گەندەڵی و بەفیڕۆدانی سامانی گشتی، عەدنان جومەیلی بریکاری وەزارەت نەوتی عیراق.
بەپێی راگەیەندراوێکی دادوەرێتی لێکۆڵینەوەی دادگای تاوانەکانی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی ناوەندی، ئەم بڕە پارە زۆرە دوای بەدواداچوونی ورد و چاودێریکردنی ئەو داهاتە داراییانە دەستبەسەردا گیراوە کە لە ئەنجامی گەندەڵی و بەفیڕۆدانی پارە لەو پڕۆژانەی لەلایەن تۆمەتبار و هاوکارانی جێبەجێ کراون، بەدەست هاتوون.
دادگاکە هاوپێچ لەگەڵ زانیارییەکان، چەند وێنەیەکی بڵاوکردووەتەوە کە تێیدا شوێنی شاردنەوەی پارەکان لە ناو یەکێک لە چاڵی ئاوەرۆکانی تایبەت بە ئاوی باران نیشان دەدات.
دەسەڵاتی دادوەری جەختی کردوەتەوە، کە لێکۆڵینەوەکان بەردەوامن بۆ دەستنیشانکردن و دەستگیرکردنی سەرجەم ئەو لایەن و کەسانەی کە لەم دۆسیەیەدا دەستیان هەبووە.
دەستەی دەستپاکی عیراق ئاشکرای کرد، کە کەرەستەی کارەبایی بە بەهای دوو ملیار دینار لە لقی کۆمپانیای گشتیی دابەشکردنی کارەبا لە پارێزگای دیالە دزراوە و چوار کەسیان بە تۆمەتی دزینەکە دەستگیر کردوە.
دەستەکە ئاماژەی بەوە کردووە، تیمێکی تایبەتی نوسینگەی لێکۆڵینەوەی دیالە، دوای وردبینیکردنی بەڵگەنامەکانی گواستنەوەی کۆگا بۆ ساڵانی (2022-2025) و هاوتاکردنیان لەگەڵ سیستمی کۆمپیوتەریی کۆگاکاندا، بۆیان دەرکەوتووە، کە کەرەستەکانی نێو دوو بەڵگەنامەی رەسمی نەخرابوونە ناو کۆگاکانی کۆمپانیاکەوە، سەرەڕای ئەوەی لەلایەن کەسی رێگەپێدراوەوە وەرگیرابوون.
ئاماژە بەوەکراوە، لە ئەنجامی بەدواداچوونەکانیشدا، چوار فەرمانبەر بە تۆمەتی دزینی ئەو کەرەستە کارەباییانە کە بەهاکەیان دەگاتە زیاتر لە دوو ملیار دینار دەستگیرکران.
وەک دەستەکە بڵاویکردوەتەوە، لە ئێستا پەراوی لێکۆڵینەوە بۆ تۆمەتباران کراوەتەوە و رادەستی دادوەری دادگای لێکۆڵینەوەی بەعقوبە کراون بۆ گرتنەبەری رێکاری یاسایی پێویست لە دژیان.
لە ئۆپراسیۆنێكی تردا بۆ دەستگیركردنی گەندەڵكاران شەوی رابردوو دوو لێپرسراوی باڵای عیراق دەستگیر كران.
سەرچاوەیەكی ئەمنی بە میدیا ناوخۆییەكانی عیراقی راگەیاندووە، لە چوارچێوەی هەڵمەتەكانی روبەڕوبوونەوەی گەندەڵی، ئۆپەراسیۆنێكیان لە كۆمەڵگەی دەروازەی عیراق لە ناوەڕاستی بەغدا ئەنجامدا و تیایدا لێپرسراوێكی باڵا دەستگیركراوە، بەڵام هیچ وردەكاریی تری لەسەر ناو و ئیش و كاری ئەو لێپسراوە نەخستووەتە روو.
ئەو سەرچاوە ئەمنییە ئاماژەی بەوەشكرد، هەر لە ئۆپەراسیۆنەكانی شەوی رابردوودا حسێن تاڵب بەڕێوەبەری بەرهەمە نەوتییەكانی سەر بە وەزارەتی نەوتی عیراقیان دەستگیركردووە.
لە لایەكی ترەوە، وەزارەتی ئاوەدانكردنەوە و نیشتەجێكردنی عیراق، دەنگۆی دەستگیركردنی مەتین چادرچی بریكاری وەزارەتەكەی بۆ كاروباری كارگێڕی و دارایی رەتكردەوە.
ئۆپراسیۆنی دژ بە گەندەڵی لە عیراق كە لەلایەن حكومەتەكەی عەلی زەیدییەوە دەستیپێكردووە، ناكۆكی لە نێوان حكومەت و سەركردەكانی پارتە شیعەكاندا دروستكردووە و كە پێدەچێت ببێتە رێگر لەبەردەم جێبەجێكردنی فەرمانی دەستگیركردنی تۆمەتبارانی دۆسییەكانی گەندەڵی.
بەپیی راپۆرتێكی رۆژنامەی شەرقولئەوسەت چوارچێوەی هەماهەنگی هەوڵدەدات رێوشوێنەكانی دەستگیركردن و دادگاییكردنی گەندەڵكاران بەپێی بەرژەوەندی خۆی دابڕێژێتەوە، بەڵام ئەو هەوڵە پێدەچێت تووشی بەربەست بێت بەهۆی ویستی ئەمریكاوە بۆ بەكارهێنانی ئەو ئۆپراسیۆنە بە مەبەستی وشككردنی سەرچاوەكانی قاچاخكردنی پارە بۆ ئێران.
هاوكات، زانیارییەكان ئاماژە بەوەدەكەن، دەسەڵاتداران دەستیانكردووە بە رێككەوتن و پێكهاتن لەگەڵ ژمارەیەكی دیاریكراو لە تۆمەتباران، بەو مەرجەی پارە دزراوەكان بۆ گەنجینەی دەوڵەت بگەڕێننەوە.
بەپێی ئەو راپۆرتە هاوپەیمانی ئاوەدانكردنەوە و گەشەپێدان بە سەرۆكایەتی محەمەد شیاع سودانی، نیگەرانە لەو ئۆپراسیۆنەو پێیوایە ئەو ئۆپراسیۆنە بە شێوەیەكی راستەوخۆ تەنهائەوان دەكاتە ئامانج.
ئۆپراسیۆنەكە دەستگیركردنەكان ترسی گەورەی لەناو پەرلەمانتاراندا دروستكردووە، بە جۆرێك هەندێكیان لە ترسی دەستگیركردن خۆیان لە ئامادەبوون لە دانیشتنەكانی پەرلەمان دەدزنەوە، لایەنەكان سەرۆكی پەرلەمان بەوە تۆمەتبار دەكەن كە بەشێوەیەكی بێلایەن كاری نەكردووە، پارێزگاری لە هەندێك پەرلەمانتار دەكات و پارێزبەندی لەسەر هەندێكی تر لادەبات.
لەم چوارچێوەیەدا، سەمیعە غەلاب، پەرلەمانتاری پارتی تەقەدووم بە سەرۆكایەتی محەمەد حەلبوسی، بە توندی رەخنەی لە شێوازی دەستگیركردنی پەرلەمانتاران گرت و شێوازەكەی بە نمایش وەسفكرد، دواتر، پارتی تەقەدووم دژایەتی خۆی بۆ لێدوانەكانی ئەو پەرلەمانتارەی نیشاندا و سزای لێپرسرینەوەی بەسەردا سەپاند.
چاودێرانیش پێیانوایە، پارتە سیاسییەكان سیاسیەتێكی دژبەیەك بەكاردەهێنن لەلایەك دەیانەوێت ئەو ئۆپراسیۆنە نەگاتە كەسایەتیە هەستیارەكان، لە لایەكی دیكەوە دەیانەوێت بە گێرانەوەی ئەو پارەیە و دەستگیكردنی چەند كەسێك توڕەی شەقامی عیراقی دابمركێنەوە و قەربووی ئەو زیانە بكەنەوە كە بەهۆی گەندەڵییەوە لە ساڵانی رابردوودا بە رناوبانگی عیراق كەتووە
لە هورمزەوە بۆ بانیاس، عیراق دەروازەكانی هەناردەكردنی نەوت هەمەجۆر دەكات و بیر لە رێگای نوێ دەكاتەوە.
حكوومەتی عیراق بە نیازە رێڕەوی هەناردەكردنی نەوت لە رێگەی سووریاوە كارا بكاتەوە، ئەمەش لە چوارچێوەی هەوڵەكانیدا دێت بۆ هەمەجۆركردنی دەروازەكانی هەناردەكردن و كەمكردنەوەی پشتبەستن بە گەروی هورمز.
داخستنی گەروی هورمز لە گەرمەی گرژییەكانی رۆژهەڵاتی ناوەراست كاریگەری نەرێنی لەسەر عیراق دروستكرد تا ئێستاش بەردەوامە.
عاسم جیهاد، شارەزای نەوتی عیراقی، رایگەیاند، وڵاتەكەی زیانی گەورەی بەركەوتووە كە گەیشتووەتە نزیكەی سێ ملیۆن و 300 هەزار بەرمیل نەوت لە رۆژێكدا.
ئاماژەی بەوەشكرد، وەزارەتی نەوتی عیراق دەستیكردووە، بە گەڕان بەدوای ڕێڕەوی جێگرەوەدا، لە پێشەنگیشیاندا زیادكردنی بڕی نەوتی هەناردەكراو لە ڕێگەی بەندەری جەیهانی توركییەوە. لە ئێستادا هەناردەكردن لەو دەروازەیەوە لە نێوان 150 بۆ 200 هەزار بەرمیلدایە لە رۆژێكدا، لەگەڵ ئەگەری بەرزكردنەوەی بۆ 250 تا 300 هەزار بەرمیل.
روونیشكردەوە، وەزارەتی نەوت لە مانگی نیسانی رابردوودا نەوتی رەشی لە رێگەی بەندەری بانیاسەوە هەناردە كردووە و ئێستاش ئامادەكاری دەكات بۆ هەناردەكردنی نزیكەی 50 هەزار بەرمیلی دیكە لە رۆژێكدا لە نەوتی بەسرا لە رێگەی تانكەرەوە بۆ بەندەری بانیاس، وەك پێشەكییەك بۆ دووبارە هەناردەكردنەوەی بۆ بازاڕەكانی جیهان.
جەختیشیكردەوە، بۆری نەوتی نێوان عیراق و سوریا شیاوی بەكارهێنان نییە بۆ هەناردەكردن و دروستكردنی بۆری نوێ باشترین بژاردەیە بۆ بەگەرخستنەوەی ئە كەنالەی هەناردەكردنی نەوتی عیراق لەلایەكی دیكەوە، عەلی ناجی، سەرۆكی روانگەی ئیكۆ عیراق رایگەیاند، دەستپێكردنەوەی هەناردەكردنی نەوتی عیراق لە رێگەی سوریاوە، رێڕەوێكی جێگرەوە بە عیراق دەبەخشێت، بەڵام سەرەڕای لایەنە ئەرێنییەكان، عەلی ناجی ئاماژەی بە چەند ئاڵنگاری كرد كە ڕووبەڕووی پڕۆژەكە دەبنەوە، لەوانە گواستنەوەی نەوت بە تانكەر تێچووی زۆر زیاترە بەراورد بە بۆرییەكان، هەروەها ئەو بڕە نەوتەی بەم شێوازە دەگوازرێتەوە كەم و سنووردارە، ئەمە جگە لە بەردەوامیی مەترسییە ئەمنییەكان بە درێژایی ڕێگا وشكانییەكان.
عیراق لە ئێستادا بۆ هەناردەكردنی زۆربەی نەوتی خاوی خۆی پشت بە بەندەرەكانی بەسر دەبەستێت لە رێگەی گەروی هورمزەوە، بەڵام پشێوییەكانی ئەم دواییەی ناوچەی كەنداو و هاتوچۆی دەریایی، حكوومەتی نەچار كردووە پەلە بكات لە گەڕان بەدوای دەروازەی نوێدا بۆ پاراستنی ئاسایشی نەوتەكەی.
مستەفا سەنەد، وەزیری پەیوەندییەکانی عیراق، ئەمڕۆ چوارشەممە، پوولێکی پۆستەیی نوێی بەبۆنەی مەراسیمی بەخاکسپاردنی خامنەیی لە عیراق بەڕێوەچوو، وەک رێزلێنانێک بۆ کۆچی دوایی خامنەیی راگەیاند.
وەزارەتی پەیوەندییەکان رایگەیاند: دەرکردنی ئەم پوولە پۆستەییە وەک رێزلێنانێکە بۆ بەشداریکردنی بەرفراوانی خەڵکی عیراق لە مەراسیمی بەڕێکردنی تەرمی خامنەیی.