بەهۆی کاریگەرییەکانی ئەو شەپۆلە گەرما توندەی لە کۆتایی مانگی حوزەیرانی رابردوودا وڵاتەکەی گرتەوە، ژمارەی گیانلەدەستدان لە ئەڵمانیا بە شێوەیەکی چاوەڕوان نەکراو رووی لە بەرزبوونەوە کردووە.

بەپێی ئامارە سەرەتاییەکانی نوسینگەی فیدراڵیی ئامار لە ئەڵمانیا، لە ماوەی تەنها یەک هەفتەدا لە 22 تا 28ی حوزەیران نزیکەی 23 هەزار و 900 حاڵەتی گیانلەدەستدان تۆمارکراون.

بەپێی ئامارەکە، ئەم ژمارەیە بە ڕێژەی 32٪ (نزیکەی یەک لەسەر سێ) زیاترە لە تێکڕای رێژەی گیانلەدەستدان لە هەمان ماوەی چوار ساڵی رابردوودا.

ئاماژە بەوەشکراوە، بەراورد بە دوو هەفتە پێش ئەو رۆژە، ژمارەی گیانلەدەستدان بە نزیکەی حەوت هەزار و 100 حاڵەت زیادی کردووە.

نوسینگەی ئامار جەختی کردووەتەوە، بەرزبوونەوەی پلەکانی گەرما لە مانگەکانی هاویندا راستەوخۆ بارگرانییەکی تەندروستیی گەورە لەسەر مرۆڤ دروست دەکات و دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی بەرچاوی ژمارەی گیانلەدەستدان.

ئامارەکانی نوسینگەی فیدراڵیی ئاماژە بەوەدەکەن، کۆی گشتیی گیانلەدەستدان لە چارەکی دووەمی ئەمساڵدا گەیشتووەتە 243 هەزار و 600 حاڵەت.

ئەم رێژەیەش لە مانگی نیساندا بە رێژەی 5٪ و لە مانگی ئایاردا بە رێژەی 2٪ کەمتر بووە بەراورد بە تێکڕای ساڵانی رابردوو، بەڵام لەگەڵ دەستپێکردنی شەپۆلی گەرماکە لە مانگی حوزەیراندا، رێژەی گیانلەدەستدان بە یەکجارەکی 9٪ بەرزبووەتەوە.

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، داوای قەرەبووی دارایی لە شەش وڵات دەکات لە بەرانبەر ئەوەی پێی دەڵێت پاراستنیان لە هەڕەشەکانی ئێران و پاسەوانیکردنی گەروی هورمز.

ترەمپ لە وەڵامی پرسیارێکدا سەبارەت بەوەی کێ بە دیاریکراوی قەرەبووی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دەکاتەوە، دوای ئەوەی ئاماژەی بەوە کردبوو: ئەمریکا کرێ لە بەرانبەر پاراستنی گەروی هورمز وەردەگرێت، پەیامەکەی بە شێوەیەکی راستەوخۆ ئاراستەی پایتەختەکانی کەنداوی عەرەبی کرد و وتی: بۆ نموونە، سعودیە، ئیمارات، قەتەر، بەحرێن، کوێت و ئیسرائیل.

ترەمپ وتیشی: ئێمە پارەیەکی زۆر بۆ ئەم وڵاتە دەوڵەمەندانە خەرج دەکەین، بۆیە لە بەرا نبەر ئەو پاراستنەدا قەرەبوو لەو وڵاتانە وەردەگرین کە یارمەتی پاراستنیان دەدەین. سەیری ئەم پێنج وڵاتە بکەن؛ ئەم ناوچەیە بە بەشێکی زۆر دەوڵەمەندی جیهان دادەنرێت.

ترەمپ لە قسەکانیدا تیشکی خستە سەر لایەنی سەربازی و ستراتیژی، بەوەی کە: ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پارەکانی لە بەرانبەر پاسەوانیکردنی گەروی هورمزدا دەستدەکەوێت، کە پێش دەستدرێژییەکانی ئەمریکا و سەهیۆنیزم بۆ سەر ئێران، لە بنەڕەتدا کراوە و ئارام بووە.

کاتێک لەلایەن یەکێک لە دەزگاکانی راگەیاندنەوە پرسیاری لێکرا سەبارەت بەو لایەنەی کە بە دیاریکراوی تێچووی ئەم کارە بە ویلایەتە یەکگرتووەکان دەدات، بە تایبەت دوای جەختکردنەوەی لەسەر ئەوەی کە ئەمریکا باجی پاراستن وەردەگرێت، ترەمپ میکانیزمی پارەدانەکەی دەستنیشان نەکرد، بەڵام بە هێنانەوەی ناوی ئەو پێنج وڵاتەی ناوچەکە دەرگاکەی بە کراوەیی هێشتەوە.

پێشتریش ترەمپ رایگەیاندبوو: ئەگەری زۆرە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کۆنترۆڵی گەروی هورمز بکات، و پێویستە قەرەبوو بکرێتەوە لە بەرانبەر بەڕێوەبردنی ئەم رێڕەوە ئاوییە گرنگەدا.

مۆبایلە زیرەکەکان دەبنە سیخوڕ بەسەر خاوەنەکانیانەوە؛ ئێران کەمپینێکی بەرفراوان بۆ چاودێریکردنی سوپای ئەمریکا لە ناوچەکە دەستپێدەکات و سێنتکۆمیش لە مەترسیی دزەکردنی زانیاریی سەربازەکانی هۆشداریدەدات.

لە سێبەر و چوارچێوەی گرژی و پێكدادانە سەربازییەکانی نێوان واشنتۆن و تاران، چەند راپۆرتێکی میدیایی ئاشکرایان کردووە،  کێبڕکێ و ململانێی دیجیتاڵی نێوان هەردوو وڵات گەیشتووەتە ئاستێکی نوێ، بە شێوەیەک ئێران کەمپینێکی رێکخراوی بۆ چاودێریکردن و شوێنپێهەڵگرتنی مۆبایلی ئەو سەربازە ئەمریکییانە دەستپێکردووە کە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا جێگیرکراون.

رۆژنامەی "فاینانشاڵ تایمز"ی بەریتانی بڵاویکردەوە، ئێران سود لەو داتا و زانیارییە جوگرافیانە وەردەگرێت کە لەلایەن ئەپڵیکەیشنە بازرگانییەکان و تۆڕەکانی ریکلامی دیجیتاڵییەوە کۆدەکرێنەوە، ئەمەش بە مەبەستی چاودێریکردنی وردی جوڵە و شوێنی مانەوەی هێزەکانی ئەمریکا.

چاودێری بەبێ پێویستی بە هاککردن

بەپێی راپۆرتەکە، ئەم جۆرە سیخوڕی و چاودێریکردنە پێویستی بە هاککردنی راستەوخۆی سیستمە سەربازییە پارێزراوەکانی ئەمریکا نییە، بەڵکو تەنها پشت بە کۆکردنەوەی زانیاریی ئاسایی ئەو ئەپ و خزمەتگوزارییە دیجیتاڵییانە دەبەستێت کە سەربازەکان رۆژانە لەسەر مۆبایلە تایبەتەکانیان بەکاریان دەهێنن، ئەمەش یارمەتی تاران دەدات وێنەیەکی روون و دروستی لەسەر شێوازی ژیانی رۆژانە، رێڕەوی هاتوچۆ و شوێنی کۆبوونەوەی هێزە ئەمریکییەکان دەستبکەوێت.

ئەم پەرەسەندنە ترس و دڵەڕاوکێی زۆری لای لایەنە ئەمنییەکان دروستکردووە سەبارەت بە بەکارهێنانی داتا بازرگانییەکان بۆ مەرامی هەواڵگری و سەربازی.

هۆشدارییەکانی سێنتکۆم

لەلای خۆشیەوە فەرماندەیی ناوەندیی هێزەکانی ئەمریکا 'سێنتکۆم' پێشتر هۆشداریی دابوو لە ئەگەری بەکارهێنانی داتای ئەپڵیکەیشنە بازرگانییەکان لەلایەن نەیارەکانیانەوە بۆ چاودێریکردن یان بەئامانجگرتنی هێزەکانیان لە ناوچەکانی ململانێدا، بە تایبەت لە کەنداو و گەروی هورمز کە گرژییەکان تێیدا لە لوتکەدان.

تائێستا لایەنە رەسمییەکانی ئێران هیچ لێدوانێکیان لەسەر ئەم راپۆرتە نەداوە، هاوکات وەزارەتی جەنگی ئەمریکاش 'پنتاگۆن' هیچ زانیارییەکی زیاتری لەسەر قەبارەی ئەم کەمپینە سیخوڕییە و کاریگەرییەکانی لەسەر ئۆپراسیۆنە سەربازییەکانی ئاشکرا نەکردووە.

ئەم روداوە تیشک دەخاتە سەر ئاستەنگە ئەمنییە نوێیەکانی بەردەم سوپا مۆدێرنەکان لە سەردەمی جەنگی دیجیتاڵیدا، کە تێیدا مۆبایلە زیرەکەکان و ئەپڵیکەیشنە مەدەنییەکان بوونەتە مەترسییەکی گەورەی ئەمنی بۆ سەر ژیانی سەربازان.

کەمپینی هێرشی (SS7 Pings) چییە؟

بەپێی ئەو داتایانەی کە لەلایەن پڕۆژەی توێژینەوەی 'Mobile Surveillance Monitor' ـەوە دراونەتە فاینانشاڵ تایمز، تۆڕەکانی مۆبایلی ناوچەکە تووبەڕووی شەپۆلێکی بەرفراوان لە ناردنی داواکاریی گوماناوی بوونەتەوە کە پێی دەوترێت "SS7 pings".

پڕۆتۆکۆلی SS7 سیستمێکی کۆنە لە تۆڕەکانی پەیوەندیدا کە رێگە دەدات بە دیاریکردنی شوێنی نزیکەیی ئەو مۆبایلانەی کە هێڵی "رۆمینگ" (Roaming) بەکاردەهێنن کاتێک لە دەرەوەی وڵاتی خۆیانن.

چاودێرانی ئەمنی توانیویانە شوێنپێی ئەم داواکارییە سیخوڕییانە هەڵبگرن و بەشێکیان بەستراونەتەوە بە "کۆمپانیایەکی مۆبایلی ئێرانییەوە"، ئەمەش وەک پەنجەمۆرێک وایە کە بیسەلمێنێت هێرشەکە لەلایەن ئێرانەوە کراوە.

یاسادانەران و کۆنگرێس هۆشداریدەدەن

ئەم بابەتە بووەتە هۆی نیگەرانییەکی توند لە کۆنگرێسی ئەمریکا. سیناتۆری دیموکراتەکان "رۆن وایدن" (Ron Wyden)، کە مێژوویەکی دوورودرێژی هەیە لە هۆشداریدان لەسەر مەترسییەکانی کڕینی داتای بازرگانی لەلایەن وڵاتانی ترەوە، بە رۆژنامەکەی راگەیاندووە :ئەمە یەکەمجارە لە جەنگێکی راستەقینەدا نەیارەکانی ئەمریکا داتای بازرگانیی شوێنپێهەڵگرتن بەکاربهێنن بۆ بەئامانجگرتنی راستەوخۆی هێزەکانمان."

ئەمە یەکەمجار نییە کە تەکنەلۆجیای مەدەنی دەبێتە مەترسی بۆ سەر هێزەکانی ئەمریکا، لە ساڵی 2018دا، دوای ئەوەی ئەپڵیکەیشنی وەرزشیی ناسراوی "Strava" نەخشەیەکی بڵاوکردەوە کە تێیدا شوێنی راکردن و راهێنانی بەکارهێنەرانی دیاری دەکرد، بەهۆیەوە شوێنی ورد و نەخشەی ناوخۆیی چەندین بنکەی سەربازیی نهێنیی ئەمریکا لە سوریا و ئەفغانستان بۆ رای گشتی ئاشکرا بوو، لەو کاتەوە، وەزارەتی جەنگی ئەمریکا بەکارهێنانی سەعاتی زیرەک و جی پی ئێسی لە زۆربەی ناوچە هەستیارەکاندا قەدەغە کردووە، بەڵام دۆسیەی مۆبایلە شەخسییەکان هێشتا وەک گەورەترین درزی ئەمنی ماوەتەوە.

ئەمریکا شەپۆلێکی نوێی هێرشە ئاسمانییەکانی بۆ سەر چەندین ئامانجی سەربازی لە ئێران راگەیاند.

سوپای ئەمریکا بە رەسمی رایگەیاند، هێزەکانیان شەپۆلێکی نوێی هێرشە ئاسمانییان بۆ سەر چەندین بنکە و ئامانجی سەربازی لە ناوخۆی ئێران بە سەرکەوتوویی کۆتایی پێهێناوە.

فەرماندەیی ناوەندیی هێزەکانی ئەمریکا 'سێنتکۆم' بەیانیی ئەمڕۆ سێشەممە لە راگەیەنراوێکدا لە هەژماری رەسمی خۆی لە تۆڕی کۆمەڵایەتیی "ئێکس" بڵاویکردەوە: "لە ئۆپراسیۆنێکی تایبەتدا کە پێنج سەعاتی خایاندووە، هێزەکانی ئەمریکا توانیویانە چەندین ئامانجی سەربازی لە ناوچە جیاجیاکانی ئێران بە وردی بپێکن."

بەپێی راگەیەنراوەکەی سێنتکۆم، ئەو ناوچە و شارانەی کە کراونەتە ئامانج بریتین لە، بوشەهر، چابەهار، جاسک، کۆنارەک، دورگەی ئەبو موسا و بەندەر عەباس.

سێنتکۆم ئەوەشی خستەڕوو، ئامانجی سەرەکیی ئەم هێرشانە، بۆ "بەردەوامبوون لە لاوازکردن و تێکشکاندنی تواناکانی تارانە لە هێرشکردنە سەر کەشتییە بازرگانییەکان لە ئاوەکانی ناوچەکەدا."

فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریكا 'سێنتكۆم' بۆ یەكەمین جار چەكێكی نوێ لە هێرشەكانی سەر ئێران بەكاردەهێنێت.

سێنتكۆم ئاشكرایكردووە، هێرشێكی چڕیان كردووەتە سەر دامەزراوەیەكی چاككردنەوەی كەشتی جەنگی و ژێردەریاییەكان لە قووڵایی خاكی ئێراندا.

دەشڵێت، لەم ئۆپراسیۆنەدا سێ بەلەمی خۆكوژ لە جۆری كۆرسێر بەندەر عەباسیان بەوردی پێكاوە، ئەمەش یەكەمینجارە لە مێژووی سەربازیی ئەمریكادا بەلەمی خۆكوژ لە ئۆپراسیۆنی جەنگیی راستەوخۆدا بەكاربهێنرێت.

سێنتكۆم جەختیشی كردووەتەوە كە هێرشە ئاسمانی و دەریاییە كانی شەوی ڕابردوو بە تەواوی تواناكانی ئێرانی بۆ بەردەوامبوون لە هێرشكردنە سەر كەشتییە بازرگانییە نێودەوڵەتییەكان لاواز كردووە.

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆكی ئەمریكا لە نوێترین لێدوانیدا دەڵێت: گەروی هورمز كۆنترۆڵ دەكەین و دەبینە پاسەوانی گەروەکە، هەروەها لەبەرانبەر پاسەوانیکردن لە گەروی هورمز باج وەردەگرین.

دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا رایدەگەیەنێت كۆنترۆڵی گەروی هورمز دەكەن و لەبەرامبەر پاراستنیشیدا باج وەردەگرن.

ترەمپ بە كەناڵی فۆكس نیوزی ئەمریكی رایگەیاند، لەگەڵ ئێران رێككەوتنیان هەبوو بەڵام ئەوان پێشێلیان كرد. 

وتیشی، ئەمریكا كۆنترۆڵی گەروی هورمز دەگرێتە دەست و پاسەوانی دەكەن، بەڵام لەبەرامبەر پاسەوانیكردنی ئەو رێڕەوە ئاوییە ستراتیژییە، باج وەردەگرن.

فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریكا بۆ یەكەمجار درۆنی خۆكوژی و بەلەمی بێفڕۆكەوانی لە هێرشەكانی رۆژی یەكشەممەدا لە دژی ئێران بەكارهێنا، هاوكات تەقینەوەی بەهێز ناوچەكانی بەندەر عەباس و دوورگەی قەشمـی هەژاند.

فەرماندەیی ناوەندیی هێزەكانی ئەمریكا 'سێنتكۆم' لە راگەیەنراوێكدا ئاشكرایكرد، كە بۆ یەكەمجار درۆنی هێرشبەری خۆكوژی و بەلەمی جەنگیی کۆنتڕۆڵکراو لە بۆردومانكردنی ئامانجە سەربازییەكانی ئێراندا بەكارهێناوە.

 ئەم درۆنە نوێیانە كە ناویان "لوكاس"ـە، تێچوویەكی كەمیان هەیە و لە سەر شێوازی درۆنی "شاهێد"ی ئێرانی دروست كراون.

هاوكات میدیا ئێرانییەكان بیستنی دەنگی چەندین تەقینەوەی بەهێزیان لە دەوروبەری شاری بەندەر عەباس و دوورگەی قەشم لە باشوری وڵات پشتڕاست كردەوە.

ئاژانسی میهری ئێرانیش رایگەیاند، لە ئەنجامی بۆردومانێكی فڕۆكە جەنگییەكانی ئەمریكا بۆ سەر شاری ئابادان ، دوو كەس گیانیان لەدەستداوە و لانی كەم سێ كەسی تریش بریندار بوون

لە بەرانبەردا، سوپای پاسدارانی ئێران وەڵامی هێرشەكانی دایەوە و رایگەیاند، بنكە سەربازییەكانی ئەمریكایان لە كوەیت و بەحرەین و عومان بۆردومان كردووە و زیانی زۆریان بە كۆگاكانی سوتەمەنی و تەقەمەنی لە بنكەی "ئەمیر حەسەن" لە ئوردن گەیاندووە.

لێکۆڵینەوەیەک ئاشکرایدەکات، روسیا بەهۆی نەرمی و کەلێنەکانی یاسای دژە سیخوڕیی ژاپۆنەوە، ئەو وڵاتەی کردووەتە "بەهەشتی سیخوڕەکانی" بۆ قاچاخچیەتیی تەکنەلۆژیای سەربازی.

لێکۆڵینەوەیەکی رۆژنامەی "نیویۆرک تایمز" ئاشکرایدەکات، سەرەڕای سزاکانی سەر مۆسکۆ، روسیا لە رێگەی تۆڕێکی سیخوڕیی نهێنییەوە ژاپۆنی کردووەتە وێستگەیەکی سەرەکی بۆ بەدەستهێنان و قاچاخچێتیی تەکنەلۆژیای پێشکەوتووی سەربازیی بۆ پیشەسازییەکانی خۆی.

رۆژنامەی "نیویۆرک تایمز"ی ئەمریکی لە راپۆرتێکی بنکۆڵکاریدا ئاشکرای کردووە، بەپێی هەڵسەنگاندنەکانی حکومەتی ئۆکراین، نزیکەی 90٪ی موشەک و فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکانی روسیا پێکهاتە و پارچەی تەکنەلۆژیی ژاپۆنییان تێدایە، کە لە رێگەی دەستەبژێرێکی سیخوڕی و کەلێنە یاساییەکانەوە گەیشتوونەتە دەست مۆسکۆ.

بەپێی راپۆرتەکە، ئەم پرۆسەیە لەلایەن یەکەیەکی هەواڵگریی سەربازیی نهێنیی روسیاوە بەڕێوەدەچێت کە بە "بەڕێوبەرایەتیی بیستەم" سەر بە دەزگای (GRU) ناسراوە و پێشتر رۆڵی بە ئاشکرا نەزانراوە. ئەفسەرانی ئەم یەکەیە لە ژاپۆن لەژێر پەردەی کاری دیپلۆماسی یان بازرگانیدا کاردەکەن بۆ کڕین یان دزینی تەکنەلۆژیای هەستیار.

لێکۆڵینەوەکە ئاماژەی بەوەشکردووە، لە چەقی ئەم تۆڕەدا ئەفسەرێکی هەواڵگریی روسی تەمەن 49 ساڵ هەیە بەناوی "ماکسیم ڤلادیمیرۆڤیچ  ڤیلچینکۆف" کە لە شوباتی 2024ەوە لەژێر ناونیشانی رەسمی کارمەندی کۆمپانیای فڕۆکەوانیی (ئایرۆفلۆت) لە تۆکیۆ جێگیر کراوە، ناوبراو تۆڕێکی بەهێزی لەگەڵ کۆمانیای لۆجستیی گواستنەوە دروستکردووە بۆ گواستنەوەی کەلوپەلەکان لە ژاپۆنەوە بۆ روسیا.

دەزگا هەواڵگرییە رۆژئاواییەکان دەڵێن، روسیا بۆ دەربازبوون لە سزاکان، ئەم تەکنەلۆژیا هەستیارانە لە رێگەی بەڵگەنامەی ساختە و هێڵە ئاڵۆزەکانی گواستنەوەوە لە رێگەی وڵاتانی سێیەمەوە وەک (سریلانکا، ئۆزبەکستان و ڤێتنام) دەگەیەنێتە ناوخۆی خاکەکەی بۆ بەهێزکردنی توانای سەربازیی لە شەڕی ئۆکرایندا.

بۆچی ژاپۆن هەڵبژێردرا؟ (کەلێنە یاساییەکان):

ئاژاسنەکان ئاشکرایانکردووە، ژاپۆن وەک وڵاتێکی هاوپەیمانی رۆژئاوا سزای توندی بەسەر روسیادا سەپاندووە، بەڵام یاساکانی دژە سیخوڕی لە ژاپۆن لە چاو وڵاتانی ئەوروپا و ئەمریکا نەرمترن.

یاسای ژاپۆنی رێگە بە دەستگیرکردنی سیخوڕەکان نادات مەگەر لە کاتی دزینی "نهێنیی رەسمیی دەوڵەت"دا بگیرێن، کڕینی پارچەی بازرگانی لە بازاڕەکاندا کە دواتر لە چەکدا بەکاردێن (تەکنەلۆژیای دوو بەکارهێنانی)، بە یاسایی رێگری لێکردنی قورسە.

سەرچاوەکانی هەواڵ ئەوەشیان خستووەتەڕوو، دوای ئاشکرابوونی ئەم راپۆرتە، ئەمریکا فشاری خستووەتە سەر ژاپۆن بۆ توندکردنی چاودێریی سەر سنورەکان و دەرکردنی ئەو دیپلۆماتکار و کارمەندە روسیانەی گومانیان لێدەکرێت.

لەلای خۆشیەوە حکومەتی ژاپۆن لێکۆڵینەوەی لەگەڵ چەند کۆمپانیایەکی لۆجستی و نێوەندگیری ناوخۆیی دەستپێکردووە کە گومانیان لێدەکرێت بەبێ ئاگا (یان لەپێناو قازانجی دارایی) هاوکاریی ئەم تۆڕە سیخوڕییەی روسیایان کردبێت.

بەردەوامی شەپۆلی گەرما بووەتە هۆی ئەوەی زیاتر لە 10 هەزار كەس لە ئەوروپا گیانیان لەدەستبدات.

روانگەی كۆپەرنیكۆس بۆ گۆڕانی كەشوهەوای سەر بە یەكێتیی ئەوروپا ئاشكرای كردووە، بەپێی ئامارە رەسمیەكان، لە كۆتایی مانگی حوزەیرانی رابردوودا بەهۆی شەپۆلێكی گەرمای پێوانەیی كە رۆژئاوای كیشوەری ئەوروپای گرتەوە، زیاتر لە 10 هەزار كەس گیانیان لەدەستداوە.

راشیگەیاند، زیاتر  لە 9 هەزار كەس لەوانەی گیانیان  لەدەستداوە تەمەنیان لە 65 ساڵ  زیاتر بووە، چونكە گەرمای توند بۆتە هۆی جەڵتە و تێكچوونی باری تەندروستی ئەو كەسانەی نەخۆشییەكانی دڵ، دەمار و كۆئەندامی هەناسەدانیان هەیە.

هەروەها شارەزایانی بواری كەشوهەوا ئاماژە بەوەكردووە، ئەو شەپۆلە گەرمایە، كە لە نێوان 20 بۆ 28ی حوزەیران بەردەوام بوو، بە توندترین شەپۆل لە مێژووی ئەوروپادا دادەنرێت، ئەو رەوشە جگە لە زیانی گیانی، بووەتە هۆی تێكدانی سیستمی بەرهەمهێنانی كارەبا، زیانگەیاندن بە ژێرخانەكان و دروستكردنی فشارێكی زۆر لەسەر كەرتی تەندروستی.

بەهۆی پەرەسەندنی گرژییە سەربازییەكانی نێوان ئەمریكا و ئێران و تێكچوونی ئاسایشی گەروی هورمز، نرخی نەوت لە سەرەتای ئەم هەفتەیەدا بە رێژەی زیاتر لە ٪3 بەرزبووەوە و نرخی نەوتی برێنت گەیشتە سەروو 78 دۆلار.

بەپێی ئامارە ئابورییەكان، لە سەرەتای ئەم هەفتەیەدا نرخی نەوت بە رێژەی زیاتر لە 3% بەرزبووەوە، ئەمەش دوای ئەوەی پەرەسەندنی گرژییە سەربازییەكانی نێوان ئەمریكا و ئێران نیگەرانییەكانی دەربارەی ئاسایشی گواستنەوەی وزە لە گەرووی هورمز زیاتر كرد.

ئامارە ئابورییەكان رایدەگەیەنن كە نرخی نەوتی خاوی برێنت بۆ 78.86 دۆلار بەرزبووەوە، ئەوەش دوای چەند سەعاتێك لە هێرشەكانی فەرماندەیی ناوەندی ئەمریكا بۆ سەر چەند ئامانجێك لە ناو ئێران بە مەبەستی تێكدانی تواناكانی تاران لە هێرشكردنە سەر كەشتییە بازرگانییەكان.

سەرۆکی ئەمریکا دەڵێت، هێزەکانیان گورزی توندیان لە ئێران داوە و گەروی هورمزیش بە کراوەیی ماوەتەوە.

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاند، هێزەکانی وڵاتەکەی شەوی رابردوو "گورزی زۆر توند و بەهێزیان" لە ئێران داوە، ئەمەش وەک وەڵامدانەوەیەک بۆ ئەو هێرشانەی تاران کردیانە سەر چەند کەشتییەک لە گەروی هورمزدا.

سەرۆکی ئەمریکا لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ تۆڕی میدیایی (NBC) ئاماژەی بەوەکرد، سەرەڕای ئەوەی تاران پێشتر داخرانی گەروی هورمزی راگەیاندبوو، بەڵام لە ئێستادا ئەو رێڕەوە ئاوییە ستراتیژییە بە کراوەیی بە رووی هاتوچۆی دەریاییدا ماوەتەوە.

ترەمپ پەردەی لەسەر زانیارییەکی نوێ لادا و ئەوەی خستەڕوو، "رۆژی شەممە واشنتۆن و تاران لە لێواری گەیشتن بە رێککەوتنێک بوون و ئێرانییەکان ئامادەبوون دەستبەرداری هەموو شتێک ببن، بەڵام لەپڕێکدا و دوای دوو سەعات لەو کەشە، هێرشیان کردە سەر کەشتییەکان."

هاوکات فەرماندەیی ناوەندیی هێزەکانی ئەمریکا 'سێنتکۆم' جەختیکردەوە، هێزەکانیان لە تەواوی ئامادەباشیدان بۆ دەستەبەرکردنی ئازادیی گەشتە دەریاییەکان، و راشیانگەیاند، ئێران هیچ کۆنترۆڵێکی بەسەر گەروی هورمزدا نییە و جووڵەی کەشتییە بازرگانییەکان بە شێوەیەکی سروشتی بەردەوامە.

ئەم گرژییە قورسە دوای ئەوە دێت کە ئێران رایگەیاندبوو، رێگە بە چوونەژوورەوەی هیچ کەشتییەک نادات بەبێ وەرگرتنی مۆڵەتی پێشوەختە لە تاران.

سەرچاوەیەكی رەسمی لوبنانی رایگەیاندووە، وڵاتەكەی رۆژانی 15 و 16ی ئەم مانگە لە شاری رۆمای پایتەختی ئیتاڵیا گەڕێكی نوێی دانوستانەكان لەگەڵ ئیسرائیل بەرێوەدەچێت.

ئەم بڕیارە دوای ئەوە دێت كە لوبنان مەرجی كشانەوەی هێزەكانی ئیسرائیلی لە دوو ناوچەی باشوری وڵاتەكەی دانابوو بۆ ئەوەی بگەڕێتەوە سەر مێزی گفتوگۆ.

هاوكات وەفدێكی سەربازیی ئەمریكا لە ئێستادا لە لوبنانە و لەگەڵ فەرماندەیی سوپای ئەو وڵاتە كۆدەبێتەوە بە مەبەستی دانانی میكانیزمێك بۆ كشانەوەی سوپای ئیسرائیل لەو ناوچانەی لەسەری رێككەوتوون.

نووسینگەی رەسمی سیناتۆری کۆماریی ئەمریکا، لیندزی گراهام، کۆچی دوایی سیناتۆر گراهامی بەهۆی تێکچوونی کتوپڕ و لەناکاوی باری تەندروستییەوە راگەیاند.

لە بەیاننامە رەسمییەکەدا کە لەلایەن نووسینگەکەیەوە لە واشنتۆن دەرکراوە، هاتووە: ئێوارەی رۆژی شەممە، سیناتۆری ئەمریکی لیندزی گراهام بەهۆی تێکچوونی کتوپڕ و لەناکاوی باری تەندروستییەوە کۆچی دوایی کرد، و بنەماڵەی سیناتۆرەکە داوا دەکەن لەم ماوە سەخت و تاقیکەرەوەیەدا رێز لە تایبەتمەندێتییان بگیرێت.

لیندزی گراهام بە یەکێک لە ئەندامە دیارەکانی پارتی کۆماری و ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا دادەنرێت، کە بۆ ماوەی چەندین ساڵ بە هەڵوێست و چالاکییەکانی لە دۆسیەکانی سیاسەتی دەرەوە، بەرگری و ئاسایشی نەتەوەییدا ناسرابوو، وەک نوێنەری ویلایەتی کارۆلاینای باشور لە کۆنگرێسی ئەمریکادا.

فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریکا (سێنتکۆم) کۆتاییهاتنی خولی سێیەمی هێرشەکانی دژی ئێران راگەیاند، دوای ئەوەی هێزەکانی ئەمریکا نزیکەی 140 ئامانجی سەربازیی ئێرانییان پێکا.

بەرەبەیانی ئەمڕۆ یەکشەممە، فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریکا دەستپێکردنی خولی سێیەمی هێرشە سەربازییەکانی دژی ئێران لەم هەفتەیەدا راگەیاند، ئەمەش بە فەرمانی راستەوخۆی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا بوو.

فەرماندەییەکە لە بەیاننامەیەکدا رایگەیاند، هێرشەکان وەک وەڵامدانەوەیەک بوون بۆ هێرشێکی "ئاشکرا و بێشەرمانە" کە لەلایەن هێزەکانی سوپای پاسدارانی ئێرانەوە ئەنجامدرابوو دژی کەشتیی گواستنەوەی کۆنتێنەری (M/V GFS Galaxy) کە ئاڵای قوبرسی پێوەبوو لە کاتی تێپەڕبوونی بە گەرووی هورمزدا.

هێرشەکە بووە هۆی بێسەروشوێنبوونی یەکێک لە ئەندامانی تیمی مەدەنیی کەشتییەکە، هەروەها پەککەوتنی تەواوی کەشتییەکە دوای کەوتنەوەی ئاگر تێیدا و زیانگەیشتنێکی زۆر بە ژووری بزوێنەرەکانی، کە رێگر بوو لەوەی بەردەوام بێت لە گەشتەکەی.

لە بەیاننامەکەدا روونشکراوەتەوە کە دەرفەت درابوو بە ئێران بۆ سەلماندنی پابەندبوونی بە "مۆڵەتی لێکتێگەیشتن" دوای ئەوەی بەرپرسیارێتی هێرشەکانی پێشووی خرابووە ئەستۆ، بەڵام جارێکی دیکە سەرنەکەوت لەوەدا، بە پشتبەستن بەمە، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا جەخت دەکاتەوە کە باجێکی قورس دەسەپێنێت لە رێگەی بەردەوامبوون لە لاوازکردنی تواناکانی ئێران بۆ بەئامانجگرتنی دەریاوانانی مەدەنی و کەشتییە بازرگانییەکان لە گەروەکەدا.

لە پێشهاتێكی نائاسایی و مشتومڕهەڵگردا، لەسەر وروژاندنی بابەتی فڕۆكە قەتەرییەكەی ترەمپ، وەزارەتی دادی ئەمریكا بانگهێشتی ژمارەیەك رۆژنامەنووسی ئەمریكی دەكات.

رۆژنامەی " نیویۆڕك تایمز"ـی ئەمریكی بڵاویكردەوە، وەزارەتی دادی ئەمریكا لەسەر وروژاندنی بابەتی فڕۆكە قەتەرییەكەی ترەمپ، بانگهێشتنامەی ئاڕاستەی ژمارەیەك رۆژنامەنووس كردووە تاكو رۆژی چوارشەممەی داهاتوو لەبەردەم دەستەی دادوەریی باڵای فیدراڵی ئەمریكا ئامادەبن و وتەیان سەبارەت بەو بابەتە لێ وەربگیرێت.

ئەوەشی خستووەتەڕوو، بانگهێشتنامەی رۆژنامەنووسەكان بە فەرمانی 'جای كلایتۆن' داواكاری گشتی ئەمریكا بووە و گەیەندراوەتە رۆژنامەنووسەكان.

گەورە لێپرسراوێكی وەزارەتی دادی ئەمریكا بۆ رۆیتەرز ئاشكرایكردووە، ئەم هەنگاوە رۆژنامەنووسان ناكاتە نامانج، بەڵكو تەنها ئامانج لێی دۆزینەوە و بنبڕكردنی ئەو كەلێنانەیە كە زانیارییەكانی دزە پێكردووە.

کیشوەری ئەوروپا، کە لە دەیان وڵاتی سەربەخۆ پێکدێت، خاوەن مێژوویەکی گەورەیە لە جەنگ و ململانێ، بەڵگەکانی مێژوو شاهیدی زیاتر لە دوو هەزار شەرە لەو کیشوەرەدا، لە ململانێی دەوڵەتەکانی یۆنانەوە تا جەنگی روسیا و ئۆکراین ئەمەش دەرئەنجامی جوگرافیاکەیەتی، کە بە دەوڵەتە پارچەپارچەکراوەکان ناسراوە و هەریەکەیان بە سنوور و سەروەری خۆیانەوە لکێنراون.

کیشوەرەکە،بەهۆی پەیوەندییە نەتەوەیی و ئایینییە هەمەچەشنەکان، ویستی فراوانخوازی، ململانێ لەسەر سەرچاوەکان و گۆڕانی بەردەوام لە هاوپەیمانییەکاندا، بەردەوام  جەنگ بەشێک بووە لە مێژووەکەی و  ئەوە بەشێک بوە لە واقیعی کیشوەرەکە.

کیشوەری ئەوروپا دوای چەندین دەیە لە ژیان لەژێر سێبەری ئاشتیی درێژخایەندا، کە لە دوای جەنگی دووەمی جیهانی و روخانی یەکێتیی سۆڤییەتەوە دەستی پێکردبوو، ئێستا خۆی لەبەردەم کۆتاییهاتنی ئەو ژیانە خۆشەدا دەبینێتەوە و لەبەرانبەردا هەنگاو دەنێت بۆ قۆناغیكی نوێی جەنگ.

ئەم گۆڕانکارییە بنەڕەتییە دوای زنجیرەیەک بەئاگاهاتنەوەی هات، کە سەرەتاکەی لە جەنگی بۆسنەوە دەستی پێکرد و بە گرتنی نیمچەدوورگەی قرم لە ساڵی 2014 و دواتریش هێرشی گشتگیری روسیا بۆ سەر ئۆکراین گەیشتە لوتکە.

ئەم روداوانە بونە زەنگێکی ئاگادارکردنەوە و زلەیەکی میهرەبانی بۆ بەخەبەرهاتنی وڵاتانی کیشوەرەکە، چونکە روداوەکان ئەوروپایان ناچار کرد،  چاو بە سیاسەتی سەربازیی خۆیدا بخشێنێتەوە، کە بۆ چەندین ساڵ بەهۆی دڵنیایی زۆرەوە بودجەی بەرگریی کەمکردبووەوە و سەربازیی زۆرەملێی هەڵوەشاندبووەوە.

هاوکات لەگەڵ ئەم هەڕەشە ئەمنییانە، ئەوروپا بە قۆناغێکی پاشەکشەی دیاردا تێپەڕ دەبێت، کە خۆی لە سستبوونی گەشەی ئابوری کەمبوونەوەی بۆ 1.1٪ لە ساڵی 2026 و بەرزبوونەوەی رێژەی هەڵاوسان و قەیرانی وزەدا دەبینێتەوە، ئەمەش وای لە دوو لەسەر سێی خێزانەکان کردووە خەرجییە سەرەکییەکانیان کەم بکەنەوە.

 لەلایەکی دیکەوە، بەپێی راپۆرتە نێودەوڵەتییەکان، کیشوەرەکە روبەڕووی شەپۆلی سێیەمی ئۆتۆکراسی( دەسەڵات لە دەستی یەک کەس یاخود یەک گروپدا بێت) و داخورانی دیموکراسی بووەتەوە، بەتایبەت لە وڵاتانی وەک ئیتاڵیا، کرواتیا، سلۆڤاکیا، سلۆڤینیا و بەریتانیا، لەگەڵ توندکردنەوەی دووبارەی سنورەکان بەهۆی فشاری کۆچی نایاسایی و گرژییە کولتورییە ناوخۆییەکان.

ئەمەش وایکردوە، وڵاتانی ئەوروپا بە ناچاری کەوتوونەتە ناو شەپۆلێکی مێژوویی پڕچەککردنەوە بەشێوەیەک، کە خەرجییە سەربازییەکانیان لە ساڵی 2020ەوە بە رێژەی زیاتر لە 98٪ زیادی کردووە و پێشبینی دەکرێت لە ساڵی 2026دا بگاتە 454 ملیار یۆرۆ.

ئەم هەنگاوەی وڵاتانی ئەوروپا، دوای لێدوان و فشارە توندەکانی دۆناڵد ترەمپی سەرۆکی ئەمریکا هات، کە سیاسەتێکی بازرگانی و سزای بەرانبەر وڵاتانی وەک ئیسپانیا گرتەبەر و سێبەری پاراستنی ئەمریکای لەسەر ئەوروپا خستە ژێر پرسیارەوە، بە کشانەوەی هێزەکانی لەو کیشوەرە.

ئەم روداوانە، وایکردوە شرۆڤەکارانی ئەوروپی هۆشداری دەدەن لەوەی، کە دەبێت ئەوروپا لەگەڵ ئەوەدا خۆی رابهێنێت، کە لە سایەی ئەمریکا بێتەدەرەوە و لە ئێستاشدا وڵاتانی کیشوەرەکە کۆبوونەوە و هەوڵەکانیان بۆ ئەو ئامانجەیە.

شرۆڤەکارانی سەرباز ئاماژەیان بەوەکردوە، لە ئێستادا ئەمریکا خۆی پێویستی بە هاوپەیمانی بەهێز و متمانەپێکراو هەیە،بۆ روبەڕووبوونەوەی ئاستەنگە جیۆپۆلەتیکییەکانی ئێستا و داهاتوو، بەهێزبونی وڵاتانی ئەوروپا وادەکات پێگەی ناتۆ و توانای وەڵامدانەوەی ناتۆ بۆ روداوەکان زیاتر بێت.

لە کۆتاییدا هەرچەندە چەک و بودجەی سەربازی بۆ دروستکردنی هێزی بەربەست لە بەرانبەر روسیا یاخود هەر ئاڵنگارییەکی تری بەردەم ئەوروپا پێویستن، بەڵام چاودێران و شارەزایان جەخت دەکەنەوە، کە ئاسایشی بەردەوامی کیشوەرەکە تەنیا بە کڕینی چەک دەستەبەر نابێت، بەڵکو پەیوەستە بە بەهێزیی دامەزراوە دیموکراتییەکان، پاراستنی سەروەری یاسا و یەکڕیزیی سیاسی ناوخۆیی و زیندوکردنەوەی هەستی نیشتمانی لای هاووڵاتیەکانیان لە بەرانبەر ئاڵنگارییە دەرەکییەکاندا.