جیهان
وەزارەتی دەرەوەی پاکستان ئاشکرای دەکات، وڵاتەکەی هەموو کارئاسانییەک دەکات لە نێوان ئێران و ئەمریکا ، ئەمەش هاوکاتە لەگەڵ گەشتە کتوپڕەکەی فەرماندەی سوپای پاکستان بۆ ئەمریکا.
وەزارەتی دەرەوەی پاکستان رایگەیاند، وڵاتەکەی بەردەوامە لە هەوڵەکانی بۆ نێوەندگیری و ئاسانکاری دیالۆگ لە نێوان تاران و واشنتۆن، ئەمەش لەپێناو خاوکردنەوەی ئەو گرژییە توندەی ناوچەکەی گرتووەتەوە.
وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی پاکستان ئەمڕۆ پێنجشەممە ئاشکرایکرد، پەیوەندییەکان بۆ دڵنیابوون لە بەردەوامی گفتوگۆکانی نێوان ئەمریکا و ئێران بەردەوامن.
ئاماژەی بەوەش کرد، وڵاتەکەی وەک کاراسانکارێک بۆ ئەم دیالۆگە دەمێنێتەوە، هەرچەندە تا ئێستا کاتی خولی داهاتووی دانوستانەکان دیاری نەکراوە.
ئەمەش لەکاتێکدایە، عاسم مونیر، فەرماندەی سوپای پاکستان، راستەوخۆ دوای کۆتایی هاتنی سەردانە رەسمییەکەی بۆ تاران، بەرەو ئەمریکا بەڕێکەوت.
سەرچاوە میدیاییەکان ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن، ئەم گەشتە لە چوارچێوەی هەوڵە چڕەکانی پاکستاندایە بۆ دۆزینەوەی رێگەچارەیەک و چارەسەرکردنی ئەو ململانێیە کە لە نێوان واشنتۆن و تاراندا سەریهەڵداوە.
ئەم نێوەندگیرییەی پاکستان لە کاتێکدایە کە ناوچەکە بەهۆی شەڕی نێوان ئیسرائیل، ئەمریکا و بەرەی ئێران لە رەوشێكی یەکجار هەستیاردایە و هەوڵە نێودەوڵەتییەکان بۆ رێگری لە فراوانبوونی زیاتری جەنگەکە بەردەوامن.
سەرۆكی فەرەنسا كۆبوونەوەیەكی تایبەتی بە رەوشی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەگەڵ ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی وڵاتەكەی ئەنجامدا و دەیەوێت، سەرجەم وڵاتانی بەشدارنەبووی جەنگی ئێستا لەسەر یەك مێز كۆبكاتەوە.
ئیمانوێل ماكرۆن سەرۆكی فەرەنسا كۆبوونەوەیەكی تایبەتی لەگەڵ ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی وڵاتەكەی ئەنجامدا و لە كۆبوونەوەكەدا تاوتوێی دوو پرسی سەرەكی پەیوەست بە جەنگی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیان كرد.
ماكرۆن لەگەڵ لێپرسراوانی وڵاتەكەیدا گفتوگۆی لەبارەی لێكەوتەكانی جەنگی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئاگربەستی ئەمریكا و ئێرانیان كرد و خواستی خۆی نیشاندا بۆ ئەوەی ئاگربەستەكە لوبنانیش بگرێتەوە.
ئەم كۆبوونەوەیەی ماكرۆن بەر لەو دیدارە دێت، كە بەریتانیا و فەرەنسا دەیانەوێت رێكیبخەن بۆ میوانداریكردنی سەرجەم ئەو وڵاتانەی بەشداری شەڕی ئەمریكا و ئێران و ئیسرائیلیان نەكردووە. دەشیانەوێت لە دیدارەكەدا باس لە دەستەبەركردنی ئاسایش بكەن بۆ تێپەڕینی كەشتییەكان بە گەروی هورمزدا.
دوێنێ، باڵیۆزی ئیسرائیل لە واشنتۆن رایگەیاند، ئیسرائیل نایەوێت فەرەنسا دەستوەردان لە پرسی دانوستانەكانی ئاشتی لەنێوان وڵاتەكەی و لوبناندا بكات.
سوپای ئەمریكا رایگەیاند، 10 كەشتی ئێرانی گەڕێندراونەتەوە لە گەروی هورمز و گەمارۆكە بەردەوامە.
فەرماندەیی ناوەندیی هێزەكانی ئەمریكا 'سێنتكۆم' رایگەیاند، لە ماوەی 48 سەعاتی یەكەمی دەستپێكردنی گەمارۆ دەریاییەكەی سەر ئێران، توانیویانە رێگری لە 10 كەشتی بكەن كە لە بەندەرەكانی ئێرانەوە بەڕێكەوتبوون.
ئاماژەی بەوەشكردوە، لە سەرەتایی گەمارۆكەوە تا ئێستا هیچ كەشتییەك نەیتوانیوە بەناو گەرووەكەدا تێپەڕێت.
راشیگەیاند، بەرەبەیانی ئەمرۆ كەشتیەكی ئێران وستویەتی بە بەندەر عەباسدا تێپەرێت بەڵام ناچاركراوە رێرەوەكەی بگۆرێت بگەڕێتەوە ناو خاكی ئێران.
ئەم گەمارۆیە دوای ئەوە هات دوای دەستپێكردنی هێرشە ئاسمانییەكانی ئەمریكا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، هێزە چەكدارەكانی ئێران گەروی هورموزیان بە كردەیی داخستبوو، هەروەها وتووێژەكانی ئاشتی لەگەڵ تاران لە شاری ئیسلام ئاباد شكستی هێنا.
وتەبێژی كۆشكی سپی رایگەیاند، بە ئەگەرێكی زۆرەوە دانوستان لەگەڵ ئێران دەستپێدەكاتەوە، رەتیشیكردەوە ئاگربەست درێژ كرابێتەوە .
كارۆلین لیڤیت وتەبێژی كۆشكی سپی رایگەیاند، بە ئەگەرێكی زۆرەوە گەڕی دووەمی دانوستانەكان لەگەڵ ئێران لە هەمان شوێنی پێشوو لە ئیسلام ئابادی پایتەختی پاكستان دەبێت و جەختشی كردەوە كە وادەی تەواوبوونی ئاگربەست هیچ گۆرانكاریەكی بەسەردا نەهاتووە.
كارۆلین لیڤیت راشیگەیاند، گەمارۆی دەریایی سەر ئێران تەنها بۆ ئەو كەشتیانەیە كە سودی ئابوری بە ئێران دەبەخشن.
لای خۆشییەوە وەزیری گەنجینەی ئەمریكا ئاشكرایكرد، ئامادەن سزای ئابوری بەسەر ئەو وڵاتانەدا بسەپێنن كە نەوت لە روسیا و ئێران دەكڕن و ئەو لێخۆشبوونە كاتییەی سەرۆكی ئەمریكا بۆ كڕینی نەوت لەو دوو وڵاتە رایگەیاندبوو كۆتاییهاتووە.
لە کاتێکدا ئەمریکا گەمارۆ دەریاییەکانی سەر ئێران توندتر دەکات، کرملن رایدەگەیەنێت؛ شەڕی ئێران شەڕی ئەوان نییە.
دیمیتری پێسکۆڤ، وتەبێژی کۆشکی سەرۆکایەتی روسیا 'کرملن' رایگەیاند، روسیا بە هیچ شێوەیەک بەشدار نییە لەو ئۆپراسیۆنە سەربازییانەی لە ناو خاکی ئێراندا بەڕێوەدەچن و جەختی کردەوە: "ئەمە شەڕی ئێمە نییە."
پێسکۆڤ لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ میدیا جیهانییەکان ئاشکرایکرد، مۆسکۆ هیچ پاڵپشتییەکی سەربازی پێشکەش بە تاران نەکردووە و لایەنێک نییە لەو ململانێیە.
روسیا دووبارە ئامادەیی خۆی نیشانداوە بۆ وەرگرتنی یۆرانیۆمی پیتێندراوی ئێران لەناو خاکی خۆیدا، وەک چارەسەرێک بۆ کەمکردنەوەی ئاڵۆزییە ئەتۆمییەکان.
وتەبێژی کرملن ئاماژەی بەوەکرد، ڤلادیمێر پوتن لە مێژە ئەم پێشنیازەی خستووەتە ڕوو، بەڵام لایەنی ئەمریکی رەتیکردووەتەوە و لە ئێستادا لەسەر مێزی گفتوگۆ نەماوە.
وتیشی: "ئێران ئامادەیە بۆ ئەم بژاردەیە، بەڵام ئەمریکا داواکاری و بەرژەوەندی تایبەتی خۆی هەیە، پێویستە بەرژەوەندی هەموو لایەنەکان یەکبخرێت بۆ گەیشتن بە رێککەوتن."
ئەم لێدوانانە لە کاتێکدایە کە چارەنووسی نزیکەی 440 کیلۆگرام لە یۆرانیۆمی پیتێندراو لە ناوخۆی ئێراندا بە نادیاری ماوەتەوە و بووەتە جێی نیگەرانی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی.
وەفدێكی باڵای حكومەتی پاكستان بە پەیامی ئەمریكاوە گەیشتنە ئێران و میدیاكانی پاكستانیش دەڵێن؛ پێدەچێت لە هەفتەی داهاتودا خولی دووەمی دانوستانی نێوان تاران و واشنتۆن دەستپێبكاتەوە.
بەپێی هەواڵی میدیاكانی ئێران، عاسم مونیر سوپاسالاری پاكستان بەسەرۆكایەتی وەفدێكی وڵاتەكەی گەیشتە تاران و لەلایەن عەباس عراقچی وەزیری دەرەوەی ئێران پێشوازییان لێكرا.
میدیاكانی پاكستان بڵاویانكردەوە، وەفدەكەی پاكستان پەیامی ئەمریكا دەگەیەننە لێپرسراوانی ئێران سەبارەت بە دەستپێكردنەوەی گەڕی دووەمی دانوستانەكانی نێوان ئەمریكا و ئێران، بڕیارشە لە كۆبونەوەی نێوایاندا لێپرسراوانی ئێران و وەفدی پاكستان تاتوێی ناوەڕۆكی پەیامەكەی ئەمریكا بكەن.
كەناڵی جیۆ پاكستانیش بڵاویكردەوە ، ئەگەری ئەوە هەیە لە هەفتەی داهاتوودا گەڕی دووەمی دانوستانی راستەوخۆی نێوان ئێران و ئەمریكا لە ئیسلام ئاباد دەستپێبكاتەوە.
لە ترسی ترەمپ و جەنگی ئێران؛ ئەوروپا بەرەو دروستکردنی "ناتۆیەکی ناوخۆیی" و گەڕانەوەی "سەربازیی زۆرەملێ" هەنگاو دەنێت.
رۆژنامەی 'وۆڵ ستریت جۆرناڵ'ـی ئەمریکی لە تاپۆرتێکی نوێدا ئاشکرای دەکات، وڵاتانی ئەوروپا سەرقاڵی داڕشتنی "پلانێکی نائاسایین" بۆ پاراستنی کیشوەرەکە بە توانای ناوخۆیی خۆیان، ئەمەش وەک وەڵامێک بۆ هەڕەشە جددییەکانی دۆناڵد ترەمپ بۆ کشانەوە لە ناتۆ.
بەپێی راپۆرتەکە، گۆڕانکارییە گەورەکە لە هەڵوێستی (فرێدریش مێرتس، راوێژکاری ئەڵمانیاوە دەستی پێکردووە؛ ئەڵمانیا کە پێشتر گەورەترین داکۆکیکار بوو لە مانەوەی ئەمریکا وەک پارێزەری ئەوروپا، ئێستا گومانی لە متمانەپێکراوی واشنتۆن هەیە و پاڵپشتی لە دروستکردنی "هاوپەیمانیی ویستراوەکان" لە ناو ناتۆدا دەکات، کە فەرەنسا، بەریتانیا، پۆڵەندا و کەنەداش دەگرێتەوە.
رۆژنامەکە ئاماژە بەوە دەکات، ئەم پلانە لە ساڵی 2025ـەوە بیرۆکەی بۆ دانراوە، بەڵام دوای هەڕەشەکانی ترەمپ بۆ کۆنتڕۆڵکردنی "گرینلاند" و پاشانیش رەتکردنەوەی هاوکاریی سەربازیی ئەوروپا بۆ ئەمریکا لە جەنگی دژی ئێراندا، پرۆسەکە خێراتر بووە، ترەمپ رەتکردنەوەی هاوکاریی ئەوروپییەکانی بە "شەرمەزارییەک کە نا سڕێتەوە" ناوبردووە.
وۆڵ ستریت جۆرناڵ ئاشکرایکردووە، پلانە نوێیەکە تەنها لە چوارچێوەی بیرۆکەدا نەماوەتەوە، بەڵکو ئەوروپییەکان کار دەکەن بۆ گەڕانەوەی سیستمی سەربازیی زۆرەملێ.
هەروەها گرتنەدەستی فەرماندەیی سیستمی بەرگریی ئاسمانی و موشەکیی ناتۆ و پەرەپێدانی پیشەسازیی سەربازی لە بوارەکانی بۆشایی ئاسمان ، هەواڵگری و کەشتییە ئاسمانییەکان بۆ پڕکردنەوەی شوێنپێی ئەمریکا، یەکێکی ترن لە پلانەکانی ئەوروپا.
ئەم جوڵانەی ئەوروپا نیشانەی قۆناغێکی نوێیە کە تێیدا کیشوەرە پیرەکە هەوڵ دەدات کلیلی پاراستنی سنورەکانی لە چنگە پۆڵایینەکانی واشنتۆن دەربهێنێت و خۆی بۆ "خراپترین ئەگەر" ئامادە بکات.
لە پەیامێکی کتوپڕدا بۆ جیهان ترەمپ کۆتایی بە هەڕەشەکانی سەر گەروی هورمز هێنا و "بەڵێنە گەورەکەی" چینیشی بەرانبەر ئێران ئاشکراکرد.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاند، واشنتۆن و پەکین لەسەر چەند پرسێکی هەستیار رێککەوتوون و جەختیشیکردەوە، چیتر رێگە نادرێت گەروی هورمز بەڕووی جیهاندا دابخرێت.
لە پۆستێکدا لە هەژماری تایبەتی خۆی لە سۆشیاڵ تروس دۆناڵد ترەمپ ئاشکرایکرد، رێککەوتنی وڵاتەکەی لەگەڵ ئێران نزیکبووەتەوە و ئاماژەی بەوەشکرد، لایەنی چینی زۆر دڵخۆشن بەوەی کە ئەو کار دەکات بۆ کردنەوەی گەروی هورمز بە شێوەیەکی هەمیشەیی.
ترەمپ نووسیویەتی: "ئێمە گەروی هورمز بۆ تەواوی جیهان دەکەینەوە و ئەم کارەش بۆ هەمیشە بەو شێوەیە دەمێنێتەوە،" ئەمەش وەک ئاماژەیەک بۆ رێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی هەر هەڕەشەیەک بۆ داخستنی ئەو رێڕەوە ئاوییە ستراتیژییەی جیهان.
لە لایەکی تریشەوە، سەرۆکی ئەمریکا باسی لە هەماهەنگییەکانی لەگەڵ شی جین پینگ، سەرۆکی چین کرد و وتی: "چین رەزامەندی نیشانداوە کە هیچ جۆرە چەکێک بۆ ئێران نەنێرێت،" ئاماژەی بەوەشکرد، پەیوەندییەکی "ناوازەی" لەگەڵ سەرۆکی چین هەیە و دووپاتیکردەوە، بژاردەی دیپلۆماسی و رێککەوتن زۆر باشترە لە جەنگ، هەرچەندە وتیشی: "ئەگەر ناچار بین، ئێمە لە هەموو لایەک باشتر دەجەنگین."
ئەم لێدوانانەی ترەمپ دوای ئەوە دێت کە پێشتر رایگەیاندبوو، نامەیەکی "ناوازە"ی لەلایەن شی جین پینگەوە پێگەیشتووە، کە تێیدا سەرۆکی چین ئەو دەنگۆیانەی رەتکردووەتەوە، باس لە ناردنی چەک بۆ تاران دەکەن لەلایەن وڵاتەکەیەوە.
ئەمریكا و ئیسرائیل و لوبنان جەخت لە یەكپارچەیی لوبنان دەكەنەوە و پێشنیازیش دەكرێت رێككەوتنێكی ئاشتی بە چاودێری ئەمریكا ئیمزا بكرێت
نەدا حەمادە، باڵیۆزی لوبنان لە ئەمریكا و یەحیێل لایتەر، باڵیۆزی ئیسرائیل لە ئەمریكا بە نێوەندگیری ماركۆ رۆبیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمریكا لە واشنتۆن كۆبوونەوە و دواتر راگەیەنراوێكی هاوبەشیان بڵاوكردەوە.
بەپێی راگەیەنراوەكە، هەر سێ وڵات جەخت لە یەكپارچەیی خاك و سەروەری لوبنان دەكەنەوە و ئیسرائیلیش پابەند دەكرێت بە هەماهەنگی لەگەڵ حكومەتی لوبنان بۆ چەكداماڵینی حزبوڵا.
هاوكات، لوبنان داوای كردووە هەنگاوی كردەیی بنرێت بۆ چارەسەركردنی قەیرانە مرۆییەكانی، ئیسرائیل ئامادەیی نیشانداوە بۆ ئاشتییەكی بەردەوام كە ئاسایش و سەقامگیری ناوچەكە بەهێز بكات.
لەلایەكی تریشەوە، ئەمریكا پشتگیری خۆی بۆ لوبنان دەربڕیوە بۆ گەڕاندنەوەی چەك بۆ دەستی دەوڵەت، داماڵینی چەك و هەڵوەشاندنەوەی ژێرخانی گروپە چەكدارەكان لە لوبنان.
باس لەوەشكراوە، پێویستە هەر رێككەوتنێكی ئاگربەست لە نێوان لوبنان و ئیسرائیل لەژێر چاودێری ئەمریكا بكرێت بۆ ئەوەی ئاشتی و سەقامگیری لێ بكەوێتەوە.
كۆریای باشوور هاوكاری مرۆیی بە بڕی 500 هەزار دۆلار پێشكەشی ئێران دەكات و لە مانگی رابردووشدا، هاوكارییەكی مرۆیی تری بە بڕی دوو ملیۆن دۆلار پێشكەشی لوبنان كرد
وەزارەتی دەرەوەی كۆریای باشوور لە راگەیەندراوێكدا ئاماژەی بەوەكردووە، لەسەر داوای رێكخراوە نێودەوڵەتییەكان و نەتەوە یەكگرتووەكان، بڕیاری داوە هاوكارییەكی مرۆیی بە بڕی 500 هەزار دۆلار پێشكەش بە ئێران بكات
راشیگەیاندووە، ئەو هاوكارییە مرۆییانە لە رێگەی لیژنەی نێودەوڵەتی خاچی سوورەوە دەگەیەنرێت، بۆئەوەی ببێتە هۆی كەمكردنەوەی ئەو قەیرانە مرۆییەی ئێستا لە ئێران هەیە.
ئەو هەنگاوەی كۆریای باشوور لە چوارچێوەی هەوڵە دیپلۆماسییەكاندایە، دوای ئەوەی سیئۆل لە كۆتایی هەفتەی رابردوودا نێردراوێكی تایبەتی رەوانەی تاران كرد، بە مەبەستی دڵنیابوونەوە لە سەلامەتی كەشتییەكان و دەستەی كارمەندانی وڵاتەكەی كە لە گەرووی هورمز گیریان خواردووە.
كۆریای باشوور لە مانگی رابردووشدا، هاوكارییەكی مرۆیی تری بە بڕی دوو ملیۆن دۆلار پێشكەشی لوبنان كرد.
سەرۆكی ئەمریكا رایدەگەیەنێت جەنگی دژی ئێران بەرەو كۆتایی دەچێت، بەڵام ئەركی واشنتۆن لە ناوچەكە كۆتایی نەهاتووە.
دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا لە چاوپێكەوتنێكدا لەگەڵ كەناڵی فۆكس بیزنس رایگەیاند، لە كۆتاییەكانی جەنگ ی دژی ئێران نزیك بوونەتەوە و بە رێككەوتنی كەمیش لەگەڵ ئەو وڵاتە رازی نابێت.
وتیشی، بڕوای وایە جەنگ زۆر لە كۆتایی نزیكبووەتەوە و ئەگەری رێككەوتنێكی باش هەیە بەڵام هێزەكانی ئەمریكا لە ناوچەكەدا ئەركەكانیان كۆتایی نەهاتووە.
سەرۆكی ئەمریكا جەختیشیكردەوە، سەرەڕای ئەوەی هەموو شتێك لەگەڵ ئێران كۆتایی نەهاتووە، بەڵام ئەگەری هەیە دانوستانەكانی ئیسلام ئاباد دەستپێبكەنەوە.
ئەو لێدوانەی ترەمپ لە كاتێكدایە زۆربەی میدیاكانی ئەمریكا هەواڵی ئەگەری دەستپێكردنەوەی خولێكی تری دانوستانی نێوان ئەمریكا و ئێرانیان لە پاكستان بڵاوكردووەتەوە.
بە مەبەستی تاوتوێکردنی رەوشی رێککەوتنی ئەتۆمی، واشنتۆن و تاران لە رێگەی نێوەندگیری ئیسلام ئابادەوە نزیک بوونەتەوە لە دەسپێکردنی خولێکی تری دانوستانەکان.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، ئاشکرایکرد، لە دوو رۆژی داهاتوودا خولێکی نوێی دانوستانەکان لەگەڵ ئێران لە وڵاتی پاکستان بەڕێوەدەچێت، هاوکات هەڵوێستی توندی وڵاتەکەشی بەرانبەر دۆسیەی ئەتۆمی تاران دووپاتکردەوە.
ترەمپ لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ "نیویۆرک پۆست" تایگەیاند، ئەگەری زۆرە لە ماوەی دوو ڕۆژی داهاتوودا لە پاکستان لەگەڵ لایەنی ئێرانی کۆببنەوە.
سەرۆکی ئەمریکا ستایشی عاسیم مونیر، فەرماندەی سوپای پاکستانی کرد و وتی: "کارێکی نایاب دەکات لە رێکخستنی ئەم گفتوگۆیانەدا لەگەڵ تاران."
ترەمپ جەختی کردەوە، ئێران "بە هیچ شێوەیەک نابێت ببێتە خاوەنی چەکی ئەتۆمی" و راشیگەیاند کە دژی ئەوەیە ماوەی 20 ساڵ بە ئێران بدرێت بۆ راگرتنی پیتاندنی یۆرانیۆم.
لەلایەکی تەرەوە، سەرچاوەیەکی باڵای ئێرانی ئاماژەی بەوەکردووە، هێشتا کاتێکی دیاریکراو دەستنیشان نەکراوە، بەڵام وەفدە دانوستانکارەکان رۆژانی هەینی تا یەکشەممەیان وەک وادەیەکی کراوە داناوە، هاوکات باڵیۆزخانەی ئێران لە ئیسلام ئاباد ئاشکرایکردووە، پێدەچێت کۆبوونەوەکە کۆتایی ئەم هەفتەیە یان سەرەتای هەفتەی داهاتوو بەڕێوەبچێت.
فەرماندەیی ناوەندیی هێزەکانی ئەمریکا 'سێنتکۆم' ئاشرایکرد، هێزەکانیان دەستیان کردووە بە جێبەجێکردنی ئەرکی گەمارۆدانی سەرجەم ئەو کەشتیانەی دەچنە ناو بەندەرەکانی ئێران یان لێی دەچنە دەرەوە.
سێنتکۆم رایگەیاند، زیاتر لە 10 هەزار سەرباز لە هێزەکانی دەریاوانی، مارێنز و ئاسمانی، لەگەڵ زیاتر لە 12 کەشتی جەنگیی و دەیان فڕۆکە، ئەرکی چاودێریکردن و سەپاندنی گەمارۆکە جێبەجێ دەکەن.
ئەوەشی خستەڕوو، لە یەکەمین رۆژی ئۆپراسیۆنەکەدا هیچ کەشتییەک نەیتوانیوە بەناو گەمارۆکەدا تێپەڕن، هاوکات شەش کەشتی بازرگانی پابەندی فەرمانەکانی ئەمریکا بوون و گەڕاونەتەوە بۆ ناو بەندەرە ئێرانییەکان لە دەریای عومان.
سێنتکۆم ئاماژەی بەوەشکرد، گەمارۆکە سەرجەم بەندەر و ناوچە کەناراوەکانی ئێران لە کەنداوی عەرەبی و دەریای عومان دەگرێتەوە، بەبێ گوێدانە ناسنامە و ئاڵای کەشتییەکان.
هێزەکانی ئەمریکا جەختیان کردووەتەوە، بەردەوامن لە پاراستنی ئازادیی هاتوچۆی دەریایی لە گەروی هورمز بۆ ئەو کەشتیانەی روو لەو بەندەرە دەکەن کە سەر بە ئێران نییە یان لێیان دەگەڕێنەوە.
سوپاس سەرۆك بۆ یاسای لابردنی باج لەسەر وەرگرتنی بەخشش، ئەمە وتەی كارمەندێكی بەتەمەنی یەكێك لە كۆمپانیاكانی دیلیڤەری خواردنە بۆ دۆناڵد ترەمپ، ئەم دیمەنەش بوو بە سەردێڕی بەشێكی زۆری میدیا جیهانییەكان.
شەوی رابردوو لە پەخشی راستەوخۆی كۆشكی سپی دا، دۆناڵد ترەمپ داوای خواردنی مەكدۆناڵدی كردبوو، دواتر لەلایەن كارمەندێكی كۆمپانیای دۆرداشەوە خواردنەكە بۆ ناوبراو هێندرا، دوابەدوای ئەو روداوە ترەمپ وەك هەمیشە دەستی بە وەرگرتنی پرسیاری رۆژنامەوانان لەبارەی ئێران و ئاگربەستەكەوە كرد.
دۆناڵد ترەمپ لە كارمەندەكە دەپرسێت و دەڵێت، بیستوومە تۆ بەهۆی یاسای لابردنی باج لەسەر وەرگرتنی بەخشش 11 هەزار دۆلارت پاشەكەوت كردووە, وایە؟ ئەویش لە وەڵامدا دەڵێت بەڵی زیاترە لەو برەش. دواتر كارمەندەكە سوپاسی دەكات و ترەمپیش وەك پیشەی خۆی ئەمە وەك شانازییەك بۆ ئەو كارەی كردوویەتی باسی دەكات.
وێنەگرەكەی كۆشكی سپی لێی دەپرسێت، دەزانیت كۆشكی سپی بەخششی باش دەدەن، لەوكاتەدا ترەمپ 100 دۆلار دەردەهێنێت و دەیداتە كارمەندەكە.
شارۆن سیمۆن ئەو كەسەی داواكارییەكەی ترەمپی پێشكەشكرد داپیرەی 10 منداڵەو لە چاوپێكەوتنێكدا دوابەدوای ئەوە دەڵێت، من هاوسەری تووشی شێرپەنجە بووە و نامەوێت لەدەستی بدەم، لەبەرئەوە هەموو شتێك دەكەم بۆ مانەوەی.
بەپێی زانیارییەكان شارۆن 14 هەزار داواكاری دیلیڤەری لەماوەی چوارساڵی رابردوودا جێبەجێكردووە و دەڵێت هەرگیز داواكاریم بۆ كەسێكی پلەبەرزی هاوشێوە نەبردووە.
بەشێك لە رەخنەگران ئەم روداوە بە سیناریۆیەكی ساختەی دەزانن و دەڵێن، كارمەندەكە ساڵی رابردوو لەبەشی باجەكان لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ئەمریكا بانگێشتكراوە بۆ دەربرینی رای خۆی لەسەر یاساكە و هەر ئەوكاتیش هەمان بۆچوونی دەربریوە.
دوابەدوای ئەو روداوە پشكی هەردوو كۆمپانیای مەكدۆناڵد و دۆرداش بەرزبوونەوە، پشكی كۆمپانیای مەكدۆناڵد بۆ نزیكەی 304 دۆلار و دۆرداش بۆ نزیكەی 160 دۆلار بەرزبووەوە.
بەپێی ئامارەكان، نزیكەی شەش ملیۆن كارمەند سوودمەند بووە لە یاسای لابردنی باج لەسەر بەخشش و ئەوەش بووەتە یارمەتیدەرێكی باش بۆ ئەوانەی لەو بوارەدا كاردەكەن.
لە چوارچێوەی پەرەپێدانی تەکنەلۆژیای سەربازی و وەڵامدانەوەی فشارە نێودەوڵەتییەکان، پنتاگۆن بودجەیەکی زیاتری بۆ پڕۆژەی فڕۆکەی جەنگی "F-47" تەرخان کرد.
وەزارەتی جەنگی ئەمریکا 'پنتاگۆن' هەنگاوەکانی بۆ خێراکردنی پڕۆژەی نەوەی نوێی فڕۆکە جەنگییەکانی چڕتر دەکاتەوە و بڕی پێنج ملیار دۆلاری زیادەی بۆ پەرەپێدانی فڕۆکەی "F-47" داوا کردووە، کە بڕیارە لە ساڵی 2028 دا یەکەمین تاقیکردنەوەی ئاسمانی ئەنجام بدات.
میدیاکان ئاشکرایانکردووە،جگە لەو 3.4 ملیار دۆلارەی پێشتر تەرخانکرابوو، پنتاگۆن داوای پێنج ملیار دۆلاری تری کردووە بۆ ئەوەی پڕۆژەی (NGAD) خێراتر بکرێت.
فڕۆکەی "F-47" کە لەلایەن کۆمپانیای "بۆینگ"ەوە پەرەی پێدەدرێت، لەبری ئەوەی شوێنی "F-22" بگرێتەوە، بڕیارە پێکەوە و لەگەڵ فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی هاوکار (Drones) ئەرکەکان جێبەجێ بکەن.
هەرچەندە نموونە سەرەتاییەکانی ئەم فڕۆکەیە ماوەی حەوت ساڵە تاقیکردنەوەیان تێدا دەکرێت و سەدان سەعات فڕیون، بەڵام بەهۆی ئاستی بەرزی نهێنییەوە تا ئێستا لە هیچ شوێنێک دەرنەکەوتوون.
هێزی ئاسمانی ئەمریکا بەنیازی کڕینی 185 فڕۆکەیە لەو جۆرە، کە نرخی هەر دانەیەکیان دەگاتە نزیکەی 300 ملیۆن دۆلار.
ئیمانیۆل ماکرۆن، داوا لە ئەمریکا و ئێران دەکات ماوەی ئاگربەست درێژبکەنەوە و داواشی کردوە ئاگربەستەکە لوبنانیش بگرێتەوە، گەروی هورمزیش بەبێ مەرج و سەپاندنی باج بە روی کەشتییەکاندا بکرێتەوە.
ئیمانیۆل ماکرۆن، سەرۆکی فەرەنسا، رایگەیاند، رۆژی دوو شەممە، لەگەڵ سەرۆکی ئەمریکا و ئێراندا قسەی کردوە و داوای دەستپێکردنەوەی دانوستانەکانی لێ کردوون، بەمەبەستی دورکەوتنەوە لە هەر گرژییەکی نوێ لە ناوچەکەدا.
سەرۆکی فەرەنسا، ئاماژەی بەوەکردوە، بۆ هەمووان گرنگە پابەندی ئاگربەستەکە بن و ماوەکەشی درێژبکرێتەوە و ئاگربەستەکە لوبنانیش بگرێتەوە.
ناوبراو جەختیشیکردوەتەوە، گرنگە بە زووترین کات گەروی هورمز بکرێتەوە بەبێ مەرج و سنوردارکردن و سەپاندنی باج و پێویستیشە، دانوستانەکان بە خێرایی دەست پێبکەنەوە بە پاڵپشتی لایەنە سەرەکییەکانی پەیوەندیدار بە جەنگەکە.
سەرکی فەرەنسا ئاشکراسێکرد، رۆژی هەینی بەهاوبەشێ لەگەڵ بەریتانیا، میوانداری کۆنفرانسی دەوڵەتانی بەشدار نەبوو لە جەنگەکە ئەنجامدەدەن بۆ بەشداریکردن لە ئەرکی گەڕاندنەوەی ئازادی کەشتیوانی لە گەروی هورمزدا