ئەمشەو جیهان ماڵئاوایی لە ساڵێکی دیکە دەکات و ئامادەکاری بۆ پێشوازیکردن لە ساڵێکی نوێ دەکات، بەڵام هەمووان تەنها بە تەقاندنی یارییە ئاگرینەکان و ژماردنی چرکەکان ئاهەنگ ناگێڕن. لەکاتێکدا زۆرینەی خەڵک چاوەڕێی سەعات ١٢ی شەو دەکەن، گەلانی جیهان چەندین نەریتی سەیر و سەمەرەیان هەیە کە پێیان وایە بەختی باشیان بۆ دەهێنێت.

ئەمانە بەشێکن لە سەیرترین نەریتەکانی سەری ساڵ لە جیهاندا:

ئیسپانیا؛ 12 دەنک ترێ بۆ 12 مانگ:


لە ئیسپانیا نەریتەکە وایە لەگەڵ لێدانی هەر زەنگێکی سەعات ١٢ی شەو، دەنکێک ترێ بخۆن. واتە دەبێت لەو چەند چرکەیەدا ١٢ دەنک ترێ بخۆیت کە هێمایە بۆ ١٢ مانگی ساڵی داهاتوو. ئەم نەریتە مێژووەکەی بۆ زیاتر لە سەدەیەک دەگەڕێتەوە و ئیسپانییەکان پێیان وایە بەختی باش دەهێنێت.

دانیمارک؛ بازدان لەسەر کورسی:

دانیمارکییەکان بە شێوازێکی "بەرز" دەچنە ناو ساڵی نوێوە. نەریتەکە بەو جۆرەیە کە دەچنە سەر کورسییەک و کاتێک سەعات دەبێتە ١٢، باز دەدەنە خوارەوە. ئەوان پێیان وایە ئەگەر باز نەدەیت یان لەبیرت بچێت، ئەوا ساڵی داهاتوو توشی بەختی خراپ دەبیت.

ئەڵمانیا؛ سەیرکردنی کۆمیدیایەکی بەریتانی:

ئەڵمانییەکان نەریتێکی سەریان هەیە، ئەویش سەیرکردنی شانۆگەرییەکی کۆمیدی رەش و سپی بەریتانییە بەناوی "Dinner for One" کە لە ساڵی ١٩٦٢ تۆمار کراوە. چیرۆکەکە باسی پیرەژنێکی ئینگلیز دەکات بەناوی سۆفی کە یادی ٩٠ ساڵەی لەدایکبوونی دەکاتەوە، بەڵام هەموو میوانەکانی مردوون، بۆیە خزمەتکارەکەی ناچارە رۆڵی هەر چوار میوانەکە ببینێت تا پیرەژنەکە هەست بە تەنیایی نەکات.

کۆڵۆمبیا؛ راکردن بە جانتای بەتاڵەوە:

ئەگەر خەونی ئەوەت هەیە لە ساڵی ٢٠٢٦دا زۆر گەشت بکەیت، رەنگە حەز بکەیت ئەم نەریتەی کۆڵۆمبیا تاقی بکەیتەوە. لەو وڵاتە خەڵک جانتایەکی سەفەری بەتاڵ دەگرن بە دەستەوە و بە خێرایی بە دەوری گەڕەک یان کۆڵانەکەدا دەسوڕێنەوە، ئەوان بڕوایان وایە ئەمە دەرگای گەشتکردنیان بۆ دەکاتەوە.

فلیپین؛ هەموو شتێک دەبێت بازنەیی بێت:


لە کەلتوری فلیپیندا، شێوەی "بازنەیی" هێمایە بۆ سکە و پارە. بۆیە خێزانەکان ١٢ جۆر میوەی بازنەیی ئامادە دەکەن و دەیخۆن تاوەکو ساڵێکی پڕ لە خۆشگوزەرانی و پارەیان هەبێت. تەنانەت جلەکانیشیان دەبێت نەخشی خاڵخاڵ (بازنەیی)ی تێدابێت.

بەرازیل؛ بازدان بەسەر ٧ شەپۆلدا:


لە بەرازیل زۆربەی خەڵک بە جلی سپییەوە دەچنە کەنار دەریاکان. نەریتەکە ئەوەیە باز بەسەر حەوت شەپۆلدا بدەن وەک سوپاسگوزارییەک بۆ خوداوەندی دەریا. گرنگترین مەرجیش ئەوەیە دوای تەواوبوون نابێت پشت لە دەریا بکەن تاوەکو قاچەکانیان بە تەواوی لە ئاوەکە دەچێتە دەرەوە، ئەگەرنا بەختی خراپیان دەبێت.

سکۆتلەندا؛ یەکەم هەنگاو:


سکۆتلەندییەکان بایەخێکی زۆر بەو کەسە دەدەن کە دوای سەعات ١٢ی شەو یەکەمجار دەچێتە ماڵەکەیانەوە. بەپێی ئەفسانەکان، باشترە ئەو کەسە پیاوێکی باڵابەرزی ئەسمەر بێت (بۆ ئەوەی لە ڤایکینگەکان نەچێت). پێویستە دیارییەکیشی پێبێت وەک خوێ، خەڵوز یان ویسکی، کە هێمان بۆ گەرمی و خۆراک.

یۆنان؛ هەڵواسینی پیاز:


یۆنانییەکان پیاز بە دەرگاکانیانەوە هەڵدەواسن وەک هێمایەک بۆ لەدایکبوونەوە. کاتێک رۆژی ساڵی نوێ دێت، هەندێک دایک و باوک پیازەکە بە هێواشی لە سەری منداڵەکانیان دەدەن بۆ ئەوەی بەختیان باش بێت.

ئەمریکا؛ تۆپەکەی تایمز سکوێر:



لە ئەمریکا ملیۆنان کەس لە گۆڕەپانی تایمز سکوێری نیویۆرک یان لە رێگەی تەلەفزیۆنەوە چاوەڕێی دابەزینی تۆپە کریستاڵییە بەناوبانگەکە دەکەن، کە بەهۆیەوە هاتنی ساڵی نوێ رادەگەیەنرێت.

پلانی ساڵی نوێ:

لەکۆتاییدا، باوترین نەریت لە هەموو جیهاندا دانانی "پلانی ساڵی نوێ"یە. هیواخوازین ساڵی ٢٠٢٦ بۆ هەمووان ساڵی هاتنەدی ئاواتەکان و دەستپێکێکی نوێ بێت.

 

هەندێک جار پارچە گۆرانییەک یان ئاوازێک لە مێشکماندا دەخولێتەوە و هەست دەکەین بەردەوام دوبارە دەبێتەوە، زانایان ئەم دیاردەیە بە "کرمی گوێ" ناو دەبەن و توێژینەوەکانیش دەریدەخەن زۆربەی خەڵک بە شێوەیەکی رێکخراو توشی ئەم دۆخە دەبن.

بەپێی توێژینەوەیەکی فینلەند، زیاتر لە 90%ـی خەڵک لانیکەم هەفتەی جارێک توشی دیاردەی مانەوەی گۆرانی لە مێشکیاندا دەبن، نزیکەی 60%یش رۆژانە ئەمە ئەزمون دەکەن، بەتایبەت ئەو کەسانەی زۆر گوێ لە میوزیک دەگرن.

چی لە مێشکدا روودەدات؟

بەپێی ماڵپەڕی "ساینس ئەلێرت"، توێژینەوەکان ئاشکرایان کردووە کە فرمانەکانی مێشک لەکاتی گوێگرتن لە میوزیک و خەیاڵکردنی میوزیکدا (وەک دیاردەی کرمی گوێ) لێکچونێکی زۆریان هەیە. ئەم دیاردەیە دەنگێکی راستەقینە نییە کە بە دەنگی بەرز بیبیستین، بەڵکو لەناو مێشکدایە.

دەرکەوتووە بەشێک لە مێشک کە پێی دەوترێت توێکڵی بیستنی پەیوەندیدار، رۆڵێکی گەورەتر دەبینێت لە خەیاڵکردنی میوزیکدا بەراورد بە توێکڵی بیستنی سەرەتایی کە ئەرکە بنەڕەتییەکان ئەنجام دەدات. تەنانەت ئەو کەسانەی کێشەی نەبیستنی ئاوازیان هەیە و ناتوانن باش میوزیک شیبکەنەوە، هێشتا توشی "کرمی گوێ" دەبن بەڵام بە رێژەیەکی کەمتر.

کاریگەری لەسەر یادگە:

ئەم دیاردەیە کاتێک روودەدات، دەچێتە نێو بەشێک لە بونیادی مەعریفی مرۆڤ کە پێی دەوترێت "یادگەی کارکردن". توێژەرانی ئوسترالیا گەیشتونەتە ئەو ئەنجامەی ئەگەر گۆرانییەک لە مێشکی کەسێکدا مابێتەوە، وردبینی لە ئەنجامدانی کارەکانیدا کەمتر دەبێتەوە، چونکە ئاوازەکە شوێن بە زانیارییەکانی دیکە لێژ دەکات لە یادگەدا.

هەروەها دەرکەوتووە تا مرۆڤ زیاتر ئاشنا بێت بە گۆرانییەکە، ئەگەری تێکەڵبوونی بە یادگەی کارکردن زیاتر دەبێت.

سود و زیانەکان:

هەرچەندە هەندێک جار مانەوەی ئاوازێک بێزارکەرە، بەڵام توێژینەوەکان دەڵێن زۆربەی کات ئەزمونێکی چێژبەخشە. توێژەرانی ئەڵمانیا پێیان وایە ئەمە جۆرێکە لە نیشانەکانی "کشانەوە" لە گوێگرتن لە میوزیک، واتە کاتێک حەز دەکەین گوێ لە میوزیک بگرین و ناتوانین، مێشکمان بەم شێوەیە قەرەبوی دەکاتەوە.

توێژەرانی بەریتانیاش دەڵێن سروشتی ئەو گۆرانییەی لە مێشکدا دەمێنێتەوە، پەیوەندی بە هۆکاری گوێگرتنەکەوە هەیە، بۆ نمونە ئەگەر بۆ حەماس گوێ لە گۆرانی بگریت، ئەوەی لە مێشکیشتدا دەمێنێتەوە گۆرانییەکی حەماسی دەبێت. بەڵام بۆ ئەوانەی نەخۆشی وەسواسیان هەیە، رەنگە ببێتە هۆی دروستبوونی بیرکردنەوەی نەخوازراو.

چۆن رزگارمان دەبێت؟

توێژەرانی بەریتانیا رێگەیەکی سەیر بەڵام کاریگەر بۆ رزگاربوون لەم دۆخە پێشنیاز دەکەن، ئەویش جوینی "بنێشت"ـە.
ئەمە لە رووی زانستییەوە لۆژیکییە، چونکە جوینی بنێشت ماسولکەکانی قوڕگ سەرقاڵ دەکات و دەبێتە هۆی پچڕاندنی ئەو بازنەیەی ئاوازەکەی تێدا دەخولێتەوە. جگە لەوەش، گوێگرتن لە گۆرانییەکی جیاواز دەکرێت یارمەتیدەر بێت بۆ دەرکردنی ئاوازە کۆنەکە لە مێشکدا.

 

دوو سەرچاوەی ئاگادار بە ئاژانسی ئەسۆشیەیتد پرێسیان راگەیاندووە، ئاژانسی هەواڵگری ناوەندیی ئەمریکا (CIA) لە پشت هێرشێکی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانەوە بووە کە هەفتەی رابردوو لە ڤەنزوێلا ئەنجامدراوە.

بەپێی سەرچاوەکان، هێرشەکە ناوچەیەکی لەنگەرگرتنی کردۆتە ئامانج کە گومان دەکرێت لەلایەن تۆڕەکانی قاچاخچێتی مادەی هۆشبەری ڤەنزوێلاوە بەکاربهێنرێت.

ئەم هێرشە بە یەکەم ئۆپراسیۆنی راستەوخۆی ناسراو دادەنرێت لەسەر خاکی ڤەنزوێلا لەوەتەی ئەمریکا لە مانگی ئەیلولەوە دەستی بە ئەنجامدانی هێرش کردووە، ئەمەش وەک پەرەسەندنێکی گەورە لە هەڵمەتی فشارەکانی ئیدارەی ترەمپ دژی حکومەتەکەی نیکۆلاس مادۆرۆ، سەرۆکی ڤەنزوێلا لێکدەدرێتەوە، هەرچەندە تا ئێستا بەرپرسانی ڤەنزوێلا هیچ لێدوانێکی رەسمییان لەبارەی هێرشەکەوە نەداوە.

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا بۆ یەکەمجار لە چاوپێکەوتنێکی رادیۆییدا لە نیویۆرک ئاماژەی بە ئۆپراسیۆنەکە کرد و رایگەیاند، ئەمریکا دامەزراوەیەکی "گەورە"ی وێران کردووە کە وەک خاڵی دەستپێک بۆ کەشتییەکان بەکارهێنراوە.

هاوکات رۆژی دووشەممە، لە کاتی پێشوازیکردنی لە بنیامین ناتانیاهۆ، سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل لە هاوینەهەواری مارالگۆ، ترەمپ زانیاری زیاتری بۆ رۆژنامەنوسان ئاشکرا کرد و وتی: "ئۆپراسیۆنەکە ناوچەیەکی لەنگەرگرتنی کردۆتە ئامانج کە تێیدا مادەی هۆشبەریان بار دەکردە سەر بەلەمەکان"، بەڵام ئامادە نەبوو وەڵامی ئەو پرسیارە بداتەوە ئایا هێرشەکە لەلایەن سوپاوە ئەنجامدراوە یان ئاژانسی هەواڵگری (CIA).

ئەمریكا گرێبەستێكی بۆ فرۆشتنی فڕۆكەی جۆری ئێف15 و چەند كەلوپەلێكی سەربازیی بە ئیسرائیل ئیمزاكرد كە بەهاكەی دەگاتە 8.6 ملیار دۆلار.

وەزارەتی جەنگی ئەمریكا رایگەیاند، رەزامەندییان دەربڕیوە لەسەر گرێبەستێكی كۆمپانیای بۆینگ كە بەهاكەی دەگاتە 8.6 ملیار دۆلار و رۆشتنی 25 فڕۆكەی جۆری ئێف15ی پێشكەوتوو و چەند كەلوپەلێكی سەربازیی و دیزاینكردن و یەكخستنەوەی ئامێرەكان لەخۆدەگرێت.

ئاماژەی بەوەشكردووە، ئیمزاكردنی ئەو گرێبەستە لە چوارچێوەی رێككەوتنێكی نێوان دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا و بینیامین ناتانیاهۆ سەرۆك وەزیرانی ئیسرائیلدا دێت لە فلۆریدا.

ئیسرائیلیش بە گەورەترین هاوپەیمانی ئەمریكا دادەنرێت لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا و ئەمریكاش ماوەی چەندین ساڵە گەورەترین دابینكەری چەك بووە بۆ ئەو وڵاتە.

 

یاریدەدەری سەرۆكی روسیا رایگەیاند، ئۆكراین شوێنی مانەوەی پوتنی لە شاری نۆڤگۆرد كردووەتە ئامانج و سیستمی بەرگری روسیا بەرپەرچی هێرشەكەی داوەتەوە. هاوكات، ئۆكراین رەتی دەكاتەوە شوێنی پوتنیان كردبێتە ئامانج.

یوری ئۆشاگۆڤ یاریدەدەری سەرۆكی روسیا رایگەیاند، فڕۆكە بێفڕۆكەوانەكانی ئۆكراین شوێنی مانەوەی ڤلادیمێر پوتنی سەرۆكی وڵاتەكەیان لە شاری نۆڤگۆرد كردووەتە ئامانج. هاوكات، سێرگی لاڤرۆڤ رایگەیاند، سیستمی بەرگریی روسیا وەڵامی هێرشەكانی داوەتەوە و سەرجەم فڕۆكە بێفڕۆكەوانە ئۆكراینییەكانی تێكشكاندووە.

ئاماژەی بەوەشكردووە، پێدەچێت لەدوای ئەو هێرشەوە مۆسكۆ هەڵوێستی خۆی لە دانوستانەكانی كۆتاییهێنان بە جەنگی ئۆكرایندا بگۆڕیت.

لەلایەكی دیكەوە، ڤۆڵۆفیمێر زیلینسكی سەرۆكی ئۆكراین ئەنجامدانی هێرش بۆسەر شوێنی مانەوەی پوتن رەتدەكاتەوە و ئاماژەی بەوەكردووە، ئەو هەواڵانە دوورن لە راستی و روسیا دەیەوێت لەو رێگایەوە ئاستەنگ بۆ دانوستانەكان دروست بكات.

 

دۆناڵد ترەمپ لە فلۆریدا پێشوازی لە بنیامین ناتانیاهۆ کرد و رایگەیاند، دەبێت حەماس بە تەواوی چەک بکرێت و ئێران هەوڵی دروستکردنەوەی وێستگە ئەتۆمییەکانی دەدات، هاوکات پەیامێکی لەبارەی پوتن و سەرۆکی سوریاوە ئاشکرا کرد.

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لە میانی پێشوازیکردنی لە بنیامین ناتانیاهۆ، سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل لە فلۆریدا رایگەیاند، پەیوەندییان لەگەڵ ناتانیاهۆ لە باشترین دۆخدایە و ئیسرائیلی گەیاندووەتە ئاستێکی بەرزی هێز.

سەبارەت بە غەززە، ترەمپ وتی: "دەبێت حەماس بە تەواوی چەک بکرێت، دۆسیەی غەززە لە پێشینەی گفتوگۆکانمانە و سەرەڕای سەختیی دۆخەکە کار بۆ راستکردنەوەی دەکەین و بەمزووانە ئاوەدانکردنەوە دەستپێدەکات".

لەبارەی ئێرانەوە، سەرۆکی ئەمریکا ئاماژەی بەوە کرد، ئەگەر لێدانەکانی ئەوان نەبوایە بۆ سەر ئێران، دەرفەتی ئاشتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست نەدەبوو، بەڵام ئێستا تاران هەوڵدەدات وێستگە ئەتۆمییەکانی بونیات بنێتەوە و "ئێمە نامانەوێت ئەوە رووبدات".

ترەمپ باسی لەوەش کرد، ڤلادیمێر پوتن، سەرۆکی روسیا پێی راگەیاندووە کە هێرش کراوەتە سەر شوێنی مانەوەکەی.

لە بەشێکی دیکەی قسەکانیدا، ترەمپ ستایشی سەرۆکی سوریای کرد و وتی: "سەرۆکی سوریا کارێکی باش دەکات و هیوادارم رێککەوتن لە نێوان سوریا و ئیسرائیل بکرێت". 

وەزیری دەرەوەی روسیا رایگەیاند، ئۆکراین بە درۆن هێرشی کردووەتە سەر شوێنی مانەوەی پوتن و ئەوانیش وەڵامی توندیان دەبێت، سەرۆکی ئۆکراینیش دەڵێت "درۆیە و روسیا دەیکاتە بیانوو بۆ بۆردومانکردنی کیێڤ".

سێرگی لاڤرۆڤ، وەزیری دەرەوەی روسیا ئەمڕۆ دووشەممە رایگەیاند، ئۆکراین "هێرشێکی تیرۆریستی" بە درۆن کردووەتە سەر شوێنی مانەوەی ڤلادیمیر پوتن لە هەرێمی نۆڤگۆرۆد، بەڵام سیستمی بەرگریی ئاسمانیی روسیا سەرجەم درۆنەکانی خستووەتە خوارەوە.

لاڤرۆڤ هۆشداریدا کە بەهۆی ئەم رووداوەوە مۆسکۆ کات و ئامانجی "هێرشی پێچەوانە"ی دیاریکردووە و هەڵوێستی خۆیان لە دانوستانەکانی کۆتاییهێنان بە جەنگ دەگۆڕن.

لە بەرامبەردا، ڤۆلۆدیمێر زێلێنسکی، سەرۆکی ئۆکراین ئەو تۆمەتانەی رەتکردەوە و بە "درۆ" وەسفی کردن.

زێلێنسکی وتی: "روسیا دەیەوێت ئەو پێشکەوتنە لەبارببات کە لە دانوستانەکان لەگەڵ ئەمریکا بەدەستهاتووە و زەمینە خۆشدەکات بۆ لێدانی باڵەخانە حکومییەکان لە کیێڤ".

ئەم ئاڵۆزییە لە کاتێکدایە کە ترەمپ و زێلێنسکی لە فلۆریدا کۆبوونەتەوە و لەسەر گەرەنتیی ئەمنی بۆ کیێڤ پێشکەوتنیان بەدەستهێناوە، بەڵام هێشتا ناکۆکیی قوڵ لەسەر دەستبەرداربوون لە خاکی دۆنباس و ناوچەکانی دیکە ماوە.

هێشتا ساڵ کۆتایی نەهاتوە و حکومەتی کۆریای باشور سەرکەوتنی خۆی لە هەناردەکردن بۆ ئەمساڵ راگەیاند و بە گوێرەی داتاکان، ئەو وڵاتە توانیویەتی بۆ کەمجار لە مێژویدا بە بەهای 700 ملیار دۆلار کاڵا و شتومەک هەناردەی دەرەوە بکات.

حکومەتی کۆریای باشوور رایگەیاند، توانیویانە  بەسەر کۆسپەکاندا سەربکەون و بۆ یەکەمجار هەناردەکردنی ساڵانەیان  بۆ ساڵی 2025، زیاترە لە 700 ملیار دۆلارە، هۆکاری گەشەسەندنەکەش   بەهێزی کەرتی نیمچە هێڵکار و چیپەوە(ئەلیکترۆنیات)ـە لە وڵاتەکەدا.

بە گوێرەی داتاکان، هەناردەکردنی کەڵەکەبوو تا مانگی 11ـی ئەمساڵ  گەیشتەوەتە 640.2 ملیار دۆلار، کە بە رێژەی 2.9% زیادیکردووە، پێشبینی دەکرێت لە مانگی 12 گەشەی ئابوری بەردەوام بێت و لە چەند رۆژی یەکەمدا بە رێژەی 6.8% بەرزبووەتەوە.

حکومەتی کۆریای باشور، هۆکاری گەشەسەندی هەناردەی وڵاتەکەی بۆ خواستی جیهانیی لەسەر تەکنەلۆژیای پێشکەوتوو و زیرەکی دەستکرد گەڕاندوەتەوە.

ئەم پێشکەوتنی ئابورییەی وڵاتی کۆریای باشور، هاوکاتە لەگەڵ دابەزینی هەندێک لە کەرتە تەقلیدییەکانی وەک پۆڵا و پترۆکیمیایی لە جیهاندا و بەشێک لە وڵاتان بە پێچەوانەوە لە کەرتی ئابوریدا لە پاشەکشەدان.

بنیامین ناتانیاهۆ، سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل بۆ پێنجەمجار لەمساڵدا سەردانی ئەمریکا دەکات و لە فلۆریدا لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ کۆدەبێتەوە، تەوەری سەرەکیش جەنگی غەززە و دۆسیەی ئەتۆمیی ئێران دەبێت.

بڕیارە ئەمڕۆ یەکشەممە، ناتانیاهۆ بە فڕۆکەی "باڵی سەهیۆن" و لەرێگەی ئاسمانێکی پارێزراوەوە بگاتە فلۆریدا، بۆ ئەوەی لە مەترسیی بڕیاری دەستگیرکردنی نێودەوڵەتی دوور بێت.

بەپێی میدیاکان، ناتانیاهۆ دەیەوێت بزانێت پلانی ترەمپ بۆ چەککردنی غەززە چییە، چونکە ئیسرائیل ئەوەی کردووەتە مەرجی چوونە قۆناغی دووەمی ئاگربەست، هاوکات خێزانێکی بارمتە ئیسرائیلییەکان لەگەڵ خۆی دەبات تا فشار لە ترەمپ بکەن.

سەبارەت بە ئێران، ناتانیاهۆ داوای رێککەوتنێک دەکات کە تێیدا پیتاندن سفر بێتەوە و فشارە ئابوورییەکان توندتر بکرێن، هەروەها دەیەوێت ئەمریکا پاڵپشتیی لێدانی بەرنامەی موشەکیی ئێران بکات، سەرەڕای ئەوەی ترەمپ رایگەیاندووە پێشتر ئەو بەرنامەیەی "لەناوبردووە".

چاودێران هۆشداری دەدەن کە ئەم داواکارییانەی ناتانیاهۆ لەگەڵ سیاسەتی "یەکەمجار ئەمریکا"ی ترەمپ یەکناگرێتەوە، چونکە بنکە جەماوەرییەکەی ترەمپ دژی جەنگی نوێن، بەڵام هاوکات بەخشەرە گەورەکانی کەمپەینەکەی لایەنگری ئیسرائیلن.

سەرۆکی ئۆکراین و سەرۆکی ئەمریکا لە فلۆریدا کۆدەبنەوە بۆ گفتوگۆکردن لەسەر پلانێکی ئاشتی بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگ، بەڵام جیاوازییەکان هێشتا قوڵن و کیێڤ داوای ئەنجامدانی راپرسی دەکات.

بڕیارە ئەمڕۆ یەکشەممە، ڤۆلۆدیمێر زێلێنسکی، سەرۆکی ئۆکراین و دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لە فلۆریدا کۆببنەوە. زێلێنسکی رایگەیاندووە، پلانی هەیە لەگەڵ ترەمپ چارەنووسی هەرێمی دۆنباس و وێستگەی ئەتۆمیی زاپۆریژیا تاوتوێ بکات.

ئەم دیدارە لە کاتێکدایە کە روسیا بە سەدان موشەک و درۆن هێرشی کردووەتە سەر کیێڤ و چەند ناوچەیەکی دیکە و کارەبای بەشێک لە پایتەختی بڕیوە، زێلێنسکی ئەمەی بە وەڵامی روسیا بۆ هەوڵەکانی ئاشتی وەسفکرد.

سەبارەت بە پلانی ئاشتی، سەرچاوەکان دەڵێن ئۆکراین و ئەمریکا لەسەر زۆربەی خاڵەکان رێککەوتوون و 90%ی پلانە 20 خاڵییەکە تەواو بووە، بەڵام پرسی دەستبەرداربوون لە خاک هێشتا یەکلایی نەبووەتەوە.

زێلێنسکی بە ماڵپەڕی ئەکسیۆسی راگەیاندووە، هێشتا هیوای هەیە پێشنیازەکەی ئەمریکا بۆ کشانەوەی تەواوەتیی هێزەکانی ئۆکراین لە دۆنباس نەرم بکات، بەڵام ئەگەر ئەوە سەری نەگرت، دەبێت تەواوی پلانەکە بخرێتە راپرسییەوە.

ئاماژەی بەوەشکردووە، بۆ ئەوەی راپرسی ئەنجام بدرێت، دەبێت روسیا رازی بێت بە ئاگربەستێکی 60 رۆژە، بۆ ئەوەی ئۆکراین بتوانێت خۆی بۆ دەنگدانەکە ئامادە بکات، هەرچەندە راپرسییەکان دەریدەخەن دەنگدەرانی ئۆکراین رەنگە پلانەکە رەتبکەنەوە.

مۆسکۆ سوورە لەسەر ئەوەی تەواوی دۆنباس بخرێتە سەر روسیا، تەنانەت ئەو ناوچانەش کە لەژێر کۆنترۆڵی کیێڤدان، لە بەرامبەردا ئۆکراین دەیەوێت نەخشەکە لەسەر هێڵەکانی ئێستای شەڕ رابگیرێت.

هەروەها مارک کارنی، سەرۆک وەزیرانی کەنەدا لە دیداری زێلێنسکیدا بەڵێنی نزیکەی 1.83 ملیار دۆلار هاوکاریی زیاتری بە ئۆکراین دا و رایگەیاند، هێرشەکانی روسیا دەریدەخەن کە پوتن ئاشتی ناوێت.

ئاژانسی رۆیتەرز بڵاویکردوەتەوە، رەنگە روسیا موشەکی هایپەرسۆنیک، کە توانای هەڵگرتنی کڵاوەی ئەتۆمیی هەیە لە بنکەی ئاسمانی وڵاتی بیلاروس جێگیرکرد بێت، توێژەرانی ئەمریکی لە رێگەی مانگی دەستکردەوە چاودێریان کردوە و بەمەش توانای موشەکەکانی بە تەواوەتی دەگەنە ئەوروپا.

ئاژانسەکە لە زاری چەند توێژەرێکی ئەمریکییەوە بڵاویکردوەتەوە توێژەرانی ئەمریکی چاودێری گواستنەوەی مووشەکەکانیان کردوە، لە رێگای مانگی دەستکردەوە بۆ بنکەی ئاسمانی چۆڵکراوی کریچیڤ لە رۆژهەڵاتی بیلاڕووس.

توێژەرانی ئەمریکی هۆشدارییان داوە، کە ئەم هەنگاوانەی پوتن بۆ بەهێزکردنی توانای ناردنی موشەکەکانی روسیایە بۆ سەرتاسەری ئەوروپا.

جۆن فۆرمان، پسپۆڕی ئەمریکییە  بە ئاژانسی رۆیتەرز راگەیاندوە؛ پوتن بەنیازە ئەم چەکە لە بیلاڕوس جێگیر بکات بۆ ئەوەی مەودای خۆی لە قووڵایی ئەوروپادا درێژ بکاتەوە.

ئەمە لە کاتێکدایە، ڤلادیمێر پوتن، پێشتر نیازی خۆی بۆ جێگیرکردنی موشەکی  مەودا درێژی لە وڵاتی بیلاروس راگەیاند بوو، بەڵام  وردەکاری باس نەکردبوو.

هاوشێوەی ئەڵمانیا و فەرەنسا، بەریتانیاش پلانی نوێ بەکاردەهێنێت، بۆ ئەوەی گەنجانی وڵاتەکە بچنە خزمەتی سەربازییەوە  و بە گوێرەی پلانەکە گەنجانی خوار تەمەن 25 ساڵ بەم زووانە دەتوانن داواکاری پێشکەش بکەن بۆ ئەوەی  ساڵێک ئەزموونی مووچە و مەشقکردن لە سەرانسەری سوپا و هێزی دەریایی شاهانە و هێزی ئاسمانی شاهانە هەبێت.

وەزارەتی بەرگری بەریتانیا  بڕیارە پلانێکی "مۆڵەتی خوێندن" دەستپێبکات بۆ ئەوەی دەرچووانی قوتابخانە و زانکۆ، کە  لە خوار تەمەنی 25 ساڵەوەن بچنە ناو سوپا و هێزی دەریایی و هێزی ئاسمانییەوە بەبێ پابەندبوونێکی درێژخایەن و لە بەرانبەردا موچەشیان پێدەدرێت.

مۆڵەتی 12 مانگە بە موچەوە بەشێکە لە هەوڵەکان بۆ چارەسەرکردنی کێشە درێژخایەنەکانی دامەزراندنی کارمەند لە هێزە سەربازییەکانی بەریتانیا و بە گوێرەی پلانەکە ئەو گەنجانە راهێنانیان پێدەکرێت بۆ شەڕکردن لە ناوچە جەنگییەکان وەک ئامادەکارییەک بۆ هەر حاڵەتێکی لەناکاو.

ئەم پلانە نوێیە  لە پلانێکی هاوشێوەی ئوسترالیاوە سەرجاوەی گرتوە، کە زیاتر لە دە ساڵە جێبەجێ دەکات.

هێزە سەربازییەکانی بەریتانیا لە مێژە کێشەیان هەیە بۆ دامەزراندنی کارمەندان و مانەوەی کارمەندان و حکومەت دەیەوێت بواری سەربازی تا ئەو جێگایەی، کە دەتوانرێت بکاتە جێی سەرنجی گەنجانی وڵاتەکەی و ئەو پلانە هەوڵێکە بۆ زیادکردنی دامەزراندنی سەربازی.

ئەمە لە کاتێکدایە لە چەند مانگی رابردوودا فەرەنسا و ئەڵمانیا پلانی نوێیان بۆ دامەزراندنی گەنجان و خۆبەخشیکردن بۆ خزمەتکردنی سەربازی راگەیاندووە، ئەمەش لە هەوڵێکدا بۆ بەرزکردنەوەی قەبارەی هێزە چەکدارەکانیانە بۆ خۆئامادەکردن بۆ  ئەگەری هێرشی روسیا بۆسەر ئەوروپا وەک ئەوەی خۆیان بانگەشەی بۆدەکەن.

سەرۆکی ئۆکراین رایگەیاندوە، هیواخوازە لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ بگەنە رێککەوتن بۆ کۆتایی هێنان بە جەنگی نێوان وڵاتەکەی و روسیا، ئاماژەی بەوەشکردوە، روسیا پلانەکەی ترەمپ قبوڵ ناکات، ئەگەر نا ئەوان ئامادەن ریفراندۆم ئەنجامبدەن بە مەرجێک شەڕ بوەستێندرێت.

ئەمڕۆ هەینی ڤۆلۆدیمیر زیلینسکی، بە پێگەی ئاکسیۆسی راگەیاندوە، ئەو ئامادەیە پلانێک بۆ ئەنجامدانی ریفراندۆم بخاتەڕوو و بەو مەرجەی روسیا رازی بێت بە ئاگربەستێک، کە لانیکەم 60 رۆژ کەمتر نەبێت.

سەرۆکی ئۆکراین ئەوەشیخستوەتەڕوو، بە گوێرەی ئەو زانیاریانەی هەواڵگری ئەوان هەیانە، روسیا ئامادەنییە لە هەنگاوی یەکەمدا پلانەکەی سەرۆکی ئەمریکا قبوڵ بکات و هەر رفراندۆمێکیش تا شەڕ بەردەوامی هەبێت قبوڵکراو نییە و ناشەرعییە.

ئەمە لە کاتێکدایە، پێشتر سەرۆکی ئۆکراین رایگەیاندبوو، لەسەر پلانەکەی سەرۆکی ئەمریکا لەبارەی خاکی ئۆکراینەوە نەگەشتونەتە رێککەوتن و هیواشی خواست ئەو مەرجانە باشتر بکات، کە لەپلانەکەدا هەیە و لە ئەگەری بەدەستنەهێنانی  پێویستیان بە رەزامەندی خەڵکی ئۆکراینە بۆ قبوڵکردنی ئەو خاڵانەی باس لە رادەستکردنی بەشێک لە خاکەکەیان دەکەن بۆ روسیا.

ئەم قسانەی سەرۆکی ئۆکراین لە کاتێکدایە بڕیار وایە رۆژی یەکشەممە، لەگەڵ دۆناڵد ترەمپی سەرۆکی ئەمریکا کۆببێتەوە و پرسی پلانەکەی ترەمپ و وەڵامی روسیا تاوتوێ بکەن بە مەبەستی هەوڵەکان بۆ کۆتایی هێنان بە جەنگی روسیا و ئۆکراین.

شەڕ هەمیشە نەهامەتی و ناخۆشی بەدوای خۆیدا دەهێنێت، بەڵام جارجارە روناکییەکی بچووک لە تاریکیدا دەدرەوشێتەوە،  ئاگربەستی کریسمس لە ساڵی 1914 یەکێک بوو لەو ساتانەی سەرەڕای ئەوەی بە رواڵەت باوەڕپێنەکراو بوو، بەڵام رویدا.

با پێکەوە بگەڕێینەوە بۆ 111ساڵ پێش ئێستا، کانوونی دووەمی 1914جەنگی یەکەمی جیهانی  پێنج مانگ بوو دەستی پێکردبوو. لە نێوان کێڵگەکانی مین و سیاجەکان، کە بە  تەلی دڕکاوی دەوردرابوون، ملیۆنان سەرباز لە خەندەقەکاندا بەدرێژایی بەرەی رۆژئاوا روبەڕووی یەکتر بووبونەوە، هەندێکجار تەنها نزیکەی 30 مەتر لەیەکترەوە دوربوون، ناوچەی شەڕ لە کەناڵی ئینگلیزەوە بە بەلجیکا و فەرەنسا تا سنووری سویسرا درێژ بووەوە.

لەگەڵ درێژبوونەوەی شەڕەکەدا،لەودیو خەندەقەکانەوە، لە نێوان هێڵەکانی دوژمندا، دۆزەخی قوڕاوی  هەبوو، کە چەندین تەرم لە هەردولا کەوتبوو، نەشیان دەتوانی بیانگەرێننەوە.

بێ هیوایی لەدڵی هەموواندا

بەهۆی شەڕەکەوە، سەدان هەزار کەس گیانیان لەدەستدابوو،  ئینگلیز، فەرەنسی، بەلجیکی و ئەڵمانی دژی یەک چەکیان هەڵگرتبوو، بە نارنجۆک و تەقەی دۆشکە پڕکرابوون،  زۆرێک لە سەربازە ئەڵمانییەکان هێرشیان کردبووە سەر خەندەقەکانی بەرانبەر پێیان وابوو سەرکەوتن هێندەی چاویان لێیان نزیکە و جەژنی کریسمس لەگەڵ خێزانەکانیان دەبن، بۆ سەری ساڵ دەگەنەوە ماڵەوە، ئەمە ئەو بەڵێنەبوو،  کە ئیمپراتۆری ئەڵمانیا ویلهێلمی دووەم  پێدابوون.

 سەربازە  فەرەنسی و ئینگلیزەکانیش باوەڕیان بە سەرکردەکانیان کردبوو کاتێک دەیانوت، شەڕ زوو کۆتایی دێت و سەربازەکان بە خێرایی دەگەڕێنەوە ماڵەوە، بەڵام زۆری نەخایاند بێهیوایی باڵی بەسەر هەمواندا کێشا، کاتێک هەموو رۆژێک سەربازەکان شایدی کوژرانی هاوڕێکانیان دەبون و مردنیش لە خۆیانەوە هێندە دور نەبوو؛ هیچ هیوایەکیش بۆ کۆتایی جەنگەکە بەدی نەدەکرا.

 

"ئێمە تەقەناکەین، ئێوەش تەقە مەکەن"

لە گەرمەی شەڕدا،  شتێکی چاوەڕواننەکراو رویدا، لە ناوەڕاستی شەوێکی ساردی  مانگی کانوونی دووەمدا، تاکە سەربازێکی ئەڵمانی لە خەندەقەکانی نزیک شارۆچکەیەکی بەلجیکا دەستی کرد بە گۆرانی وتن بەسەر "شەوی بێدەنگ" ، دواتر سەربازی زیاتر بەشدارییان کرد، بەجۆرێک دەنگیان دەگەیشتە سەنگەری بەرانبەر، ئینگلیزەکان گوێبیست دەنگەکە بوون، بەڵام  بەزەحمەت باوەڕیان بە گوێچکەکانیان دەکرد، چونکە گۆرانی بۆ "شەوی بێدەنگ" لە ئینگلتەراشدا بەناوبانگ بوو.

 

سەرەتا ئینگلیزەکان متمانەیان بەئەڵمانییەکان نەبوو پێیان وابوو ئەوە تەڵەیە و بۆیان دانراوە،  بەڵام دواتر چەپڵەیان لێدا و دەستیان کرد بە گۆرانی وتن لەگەڵیاندا، ئەڵمانییەکان بە بانگەوازی "کریسمس پیرۆز" وەڵامیان دایەوە و هاواریان کرد "ئێمە تەقە ناکەین، ئێوەش تەقە مەکەن!" دواتر  سەربازەکانی هەردوولا خەندەقەکەیان جێهێشت و لە نێو تەرمی هاوڕێکانیاندا  وەستان و تەوقەیان لەگەڵ یەکتری کرد، بۆ کاتێکی کەم لە دوژمنەوە بوون بە دۆست.

دارەکانی کریسمس لە سەنگەرەکانی جەنگدا

فەرماندە باڵاکانی ئەڵمانیا هەزاران درەختیان گەیاندبووە هێڵی پێشەوە بۆ بەرزکردنەوەی ورەی سەربازەکانیان،  سەرکردەکان دەیانزانی، کە بۆ سەربازەکان چەندە قورسە لە شەوانی سەریساڵدا لە ئازیزانیان دوور بن.

جۆزێف وێنزل لە فەوجی 16ی پیادەی یەدەگی باڤاریا لە 28ی کانوونی دووەمی 1914نامەیەکی بۆ دایک و باوکی بەمشێوەیە نووسی: "ئەوەی خەریکە پێتان دەڵێم، دەنگێکی باوەڕپێنەکراوە، بەڵام راستییەکە. لە نێوان خەندەقەکاندا، دوژمنەکان لە دەوری دارەکەی کریسمس وەستابوون و گۆرانی کریسمسیان دەوتەوە. تا ئەو کاتەی من دەژیم هەرگیز ئەو دیمەنە لەبیر ناکەم."

هەزاران سەرباز ئەو شەوە دیاری بچووکیان گۆڕیەوە و شەرابیان پێکەوەدەخواردەوە، جگەرەیان دەکێشا، وێنەی  ژن و منداڵەکانیان پیشانی یەکتری دەدا، زۆربەی سەربازەکان بەریتانی و ئەڵمانی بوون، بەڵام ژمارەیەک سەربازی فەرەنسیش بەشداری ئاگربەستەکە بوون و یەدەگی شامپاینیان بۆ جەژنی کریسمس هێنابوە دەرەوەی خەندەقەکان و وێنەی یادگاریان دەگرت.

ئاگربەستێکی کورتخایەن، بەڵام مێژووی

شتێکی تر لە دڵی سەربازەکانی هەردوولادا ئازیز بوو کە لەو شەوەدا رویدا؛ چانسی ناشتنی ئەو هاوڕێیانەیان، کە لە خاکی نێوان خەندەقەکاندا تەرمەکانیان کەوتبوو، ئەمانە چەند ساتێکی مرۆڤایەتی بوون لە شەڕێکی دڕندانەی دور لە مرۆڤایەتیدا.

ئەوکات،ئەفسەری گەنج ئەلفرێد دۆگان چاتەر، لە نامەیەکدا کە بۆ دایکی دەنوسێت "نازانم ئەم راگرتنی شەڕە تا چەند بەردەوام دەبێت، بە هەر حاڵ لە رۆژی سەری ساڵدا ئاگربەستێکی دیکەمان هەیە، چونکە ئەڵمانییەکان دەیانەوێت بزانن وێنەکان چۆن دەرچوون!"

ئەم روداوە؛ لە دوژمنەوە بۆ دۆست بە درێژایی سەنگەرەکان روینەدا، هەموو کەسێک بە درێژایی بەرەی رۆژئاوا لە مەزاجێکدا وادانەبوو، کە برایەتی لەگەڵ دوژمندا بکات. لە هەندێک ناوچەدا شەڕەکە هەرگیز نەوەستا.

 ئەوەش رێک ئەوە بوو، کە ئەفسەرە باڵاکانی هەردوولا دەیانویست. ئەوان بە قووڵی دژی ئاگربەستی جەژنی کریسمس بوون و پێیانوابوو هەرگیز نابێت ئەم جۆرە نمایشانەی هاوڕێیەتی دووبارە بکرێتەوە، تەنانەت وەک خیانەت سەیریان دەکرد.

لە نامەیەکی دیکەی سەربازکی ئەڵمانی لەبارەی ئەو روداوەوە کە بۆ خێزانەکەی نوسیبوو، تێیدا هاتووە؛  "ئەوە ترسناکە، کە رۆژێک دەتوانن لە ئاشتیدا لەگەڵ یەکتردا کەیف و سەفا بکەن، رۆژی دواتر دەبێت یەکتر بکوژن".

 

 

جیهانی بێ جەنگ!

لە کۆتاییدا جەنگی یەکەمی جیهانی  بووە هۆی گیان لەدەستدانی نزیکەی نۆ ملیۆن سەرباز، لەگەڵ ژمارەیەکی زۆر خەڵکی مەدەنی. جۆزێف وێنزل لە 6ی ئایاری 1917لە شەڕدا کوژرا - دوو ساڵ و نیو دوای ئەوەی بۆ دایک و باوکی نووسیبوو؛ "کریسمس ساڵی 1914 ساڵێکە. کە هەرگیز لەبیرم ناچێتەوە".

دوای زیاتر لە 111 ساڵ بەسەر شەڕی جەنگی یەکەمی جیهانیدا، هێشتا شەڕ بەردەوامی هەیە لە سەرانسەری جیهاندا؛ لە ئۆکراین و روسیا، سودان و کۆنگ، غەززە و ئیسرائیل، بەڵام سەربازەکانی ساڵی 1914 نیشانیان دا، کە ئاشتی چەندە دەتوانێت سادە بێت؛ چەکەکانت دابنێ و دەست بۆ دوژمنەکەت درێژ بکە.

پرسیارەکە لێرەدا ئەوەیە؛ سەرەڕای هەموو هەوڵەکان بۆ جیهان ناتوانێت بێ جەنگ بێت؟ دەکرێت  شایدی جیهانێکی بێ جەنگ بین؟

لە روداوێکی ترسناکدا لە کارگەیەکی ژاپۆن، کەسێک بە چەقۆ و مادەیەکی شل پەلاماری کرێکارانی دا و 14 کەسی بریندار کرد.

میدیاکانی ژاپۆن بڵاویانکردەوە، رووداوەکە پاشنیوەڕۆی ئەمڕۆ لە شاری میشیما لە خۆرئاوای تۆکیۆ لە کارگەی "یۆکۆهاما رەبەر" رویداوە. هێرشبەرەکە کە ماسکی دژەگازی بەستووە، مادەیەکی شلی نەزانراوی بە رووی قوربانییەکاندا پرژاندووە و بە چەقۆ پەلاماری داون.

تیمەکانی فریاگوزاری ئاشکرایان کرد، 14 کەس گەیەنراونەتە نەخۆشخانە کە برینی شەش کەسیان سەختە.

پۆلیس دەستبەجێ گەیشتووەتە شوێنی روداوەکە و تۆمەتبارەکەی دەستگیرکردووە، کە پیاوێکی تەمەن 38 ساڵە و بەپێی لێکۆڵینەوە سەرەتاییەکان پەیوەندی بە کارگەکەوە هەیە.

سەرۆکی روسیا مەرجی بۆ هەر رێککەوتنێک ئەوەیە ناوچەی دۆنباس بە تەواوی بۆ وڵاتەکەی بێت، لەبەرامبەردا ئامادەیی نیشانداوە دەستبەرداری ناوچەکانی دیکەی ژێر دەسەڵاتی بێت.

رۆژنامەی "کۆمێرسانت"ی روسی بڵاویکردەوە، ڤلادیمیر پوتن، سەرۆکی روسیا لە کۆبوونەوەیەکدا لەگەڵ بازرگانان وردەکاریی پلانەکەی خستووەتەڕوو و رایگەیاندووە: "دۆنباس هی ئێمەیە و دەبێت بە تەواوی بخرێتە سەر روسیا".

پەیامنێری رۆژنامەکە لە کرێملین ئاشکرای کرد، پوتن ئامادەیی نیشانداوە بۆ "ئاڵوگۆڕی بەشێک لە خاک" لەو ناوچانەی دەکەونە دەرەوەی دۆنباس و ئێستا لەژێر دەسەڵاتی سوپای روسیادان.

لەلایەکی دیکەوە، ڤۆلۆدیمێر زێلێنسکی، سەرۆکی ئۆکراین رایگەیاند، لەگەڵ ئەمریکا خەریکی داڕشتنی کۆتایی پلانێکی 20 خاڵین، بەڵام هێشتا نەگەیشتوونەتە رێککەوتن سەبارەت بە داواکاریی دەستبەرداربوون لەو بەشانەی دۆنباس کە هێشتا لەژێر دەسەڵاتی ئۆکراینن، هەروەها چارەنووسی وێستگەی ئەتۆمیی زاپۆریژیا یەکلایی نەبووەتەوە.

دۆنباس؛ دڵی پیشەسازی و خاڵی ناکۆکی پوتن و زیلینسکی:

1. شوێنی جوگرافی و دووری لە روسیاوە:

هەرێمی دۆنباس دەکەوێتە باشوری رۆژهەڵاتی ئۆکراین.ئەم هەرێمە نەک هەر نزیکە، بەڵکو هاوسنوورە لەگەڵ روسیا. دۆنباس بە درێژایی سنووری خۆرئاوای روسیا (بە دیاریکراوی هەرێمی رۆستۆڤی روسیا) درێژبووەتەوە. واتە دۆنباس دوا خاڵی ئۆکراینە لە بەری رۆژهەڵاتەوە و راستەوخۆ دەچێتە ناو خاکی روسیا.

لە رووی ئیدارییەوە لە دوو پارێزگای سەرەکی پێکهاتووە: دۆنێتسک و لوهانسک.

2. ناوەکەی لە چییەوە هاتووە؟

• وشەی "دۆنباس" (Donbas) کورتکراوەی دەستەواژەی "حەوزی خەڵوزی دۆنێتس"ـە (Donets Coal Basin). ناوەکە ئاماژەیە بۆ روباری "دۆنێتس" کە بە ناوچەکەدا تێدەپەڕێت و دەوڵەمەندە بە کانزای خەڵوز.

3. تایبەتمەندییە سەرەکییەکان (ئابووری و دانیشتووان):

• دڵی پیشەسازی: دۆنباس بە ناوەندی پیشەسازیی قورسی ئۆکراین دادەنرێت. بەهۆی بوونی یەدەگێکی زەبەلاحی خەڵوز، دەیان ساڵە کارگەی گەورەی پۆڵا، کانزا و کیمیایی تێدا دامەزراوە. پێش جەنگ، بەشێکی گەورەی ئابووریی ئۆکراین پشتی بەم ناوچەیە دەبەست.

• زمان و کولتوور: زۆرینەی دانیشتووانی دۆنباس بە زمانی روسی قسە دەکەن.  هەرچەندە بەپێی ئامارە رەسمییەکان زۆرینەیان بە رەچەڵەک ئۆکراینین، بەڵام کاریگەریی کولتوور و زمانی روسی لەم ناوچەیەدا زۆر بەهێزترە لە ناوچەکانی دیکەی ئۆکراین، ئەمەش وایکردووە مۆسکۆ هەمیشە وەک "ناوچەی نفوزی خۆی" سەیری بکات.

٤. گرنگییەکەی لە جەنگی ئێستادا:

• بەهۆی ئەوەی راستەوخۆ بەستراوەتەوە بە سنووری روسیاوە و زۆرینەی دانیشتووانەکەی روسی زمانن، دۆنباس بووەتە چەقی ململانێکان. پوتن ئەم ناوچەیە بە بەشێکی دانەبڕاو لە "جیهانی روسی" دەزانێت و کۆنترۆڵکردنی بە یەکێک لە ئامانجە سەرەکییەکانی جەنگەکە داناوە.