کوردستان
رەئیسی بۆ دووەمجار لە ماوەی شەش مانگدا سەردانی سنەی کردوو لە میانی کردنەوەی پڕۆژەیەکی گەیاندنی ئاو بە پارێزگاکە جەختیکردەوە لەسەر گرنگی یەکڕیزی نەتەوەکانی ئێران لەبەرامبەر دوژمنان.
رەئیسی ھەڕەشەی لە خۆپیشاندەرانیش کرد و رایگەیاند، ئەوانەی لە خۆپیشاندانەکانی ئەم دواییە تاوانی کوشتنی خەڵک و ھێزە ئەمنییەکانیان ئەنجامداوە رووبەرووی دادگا دەکرێنەوە.
بە وتەی رەئیسی، رەوتێکی نەیاری کۆماری ئیسلامی ئێران لەساڵانی سەرەتای سەرکەوتنی شۆڕش ھەوڵیدا رەوشی پارێزگاکە تێکبدات، ھەمان رەوت خۆپیشاندان و ئاڵۆزییەکانی ئەمجارەشی قۆستووەتەوە بۆ نانەوەی پشێوی لە پارێزگاکەدا، بەڵام رۆڵەکانی گەلی ئێران روبەروی وەستانەوە.
ھەر لە سەردانەکەیدا سەرۆک کۆماری ئێران چاویکەوت بە کەسوکاری ژمارەیەک لە کوژراوان و جەختیکردەوە لە گرتنەبەری رێوشوێنی پێویست بۆ ئاشکراکردنی ھۆکاری گیانیان لەدەستدانی ئازیزانیان. دواتریش چاویکەوت بە زانایانی ئاینی سنە و نوێژی بە کۆمەڵی لەگەڵ زانایانی سونە و شیعە کرد.
خڵوسی ئاکار وەزیری بەرگریی تورکیا بە میدیای وڵاتەکەی راگەیاندووە، ئەمریکییەکان داوایان لە تورکیا کردووە، چاو بە ئۆپراسیۆنە سەربازییەکەیان لە باکووری سوریا بخشێننەوە، لەبەرامبەریشدا تورکیا داوایکردووە ئەمریکا پابەندنی بەڵێنەکانی بێت.
خڵوسی ئاکار وتیشی، تورکیا ھۆشداری داوەتە وڵاتە ھاوپەیمانەکانی کە پێوییستە بە زووترین کات گرووپە چەکدارەکان لە سنوورەکانی تورکیا دووربخەنەوە و ھەموو پەیوەندییەکیان لەگەڵدا بپچڕێنێنن.
رۆژی پێنجشەممە لوید ئۆستن وەزیری بەرگریی ئەمریکا، پەیوەندی بە خڵوسی ئاکار وەزیری بەرگریی تورکیاوە کرد و بەپێی راگەیاندراوی پنتاگۆن، ئۆستن بە ئاکاری وتووە، ئەمریکا بە توندی دژی ھەر ئۆپراسیۆنیکی نوێی تورکیایە بۆ سەر کورد لە باکووری سوریا.
غەریب ئەحمەد، ئەندامی فراکسیۆنی یەکێتی لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بە کوردسات نیوزی ڕاگەیاند، قوباد تاڵەبانی جێگری سەرۆکی حکومەتی ھەرێمی کورستان چەندین جار رایسپاردوون کاری جددی بۆ بەڕەسمی کردنی دەروازەی سنووری کێلێ لە قەزای پشدەر بکەن، فراکسیۆنی یەکێتیش چەندین نوسراویان لەوبارەیەوە ئاراستەی سەرۆکی ئەنجوومەنی وەزیرانی عێراق کرد.
دواجار محەمەد شیاع سودانی سەرۆک وەزیران بەڵێنێ بەنێودەڵەتیکردنی مەرزی کێلێ پێدان و لە ڕۆژانی داھاتوودا کار بۆ تەواوکردنی ڕێکارە یاساییەکانی دەکرێت.
غەریب ئەحمەد وتیشی، بەنێودەوڵەتیکردنی ئەو دەروازە سنورییە ھەلی کار بۆ دانیشتیوانی ئیدارەی ڕاپەڕین و قەزای دووکان دابین دەکات و زۆر سودی تریشی بۆ حکومەت و ھاووڵاتیان دەبێت.
مەزڵوم کۆبانێ فەرماندەی گشتی ھێزەکانی سوریای دیموکرات (ھەسەدە) رایگەیاند، ھەرچەندە ئەمریکا و روسیا دڵنیاییان پێداون کە دژی ھێرشەکانی تورکیان بۆ سەر رۆژئاوای کوردستان، بەڵام دژایەتی تەنھا بە قسە بەس نییە و پێویستی کردار و ھەڵوێستی توندی لەگەڵدا بێت، چونکە تورکیا ھێزێکی زۆری لەسەر سنورەکان ئەو ناوچانە جێگیرکردووە کە لە ژێر دەسەڵاتی خۆی و ھاوپەیمانەکانیدان.
ئارام حەنا وتەبێژی ھەسەدەش رایگەیاند، داوای ھاوکارییان لە نوێنەرانی روسیا کردووە بۆ رێککەوتن لەگەڵ حکومەتی سوریا لەپێناو پاراستنی ئەو ناوچانەی لەژێر دەسەڵاتیاندایە و کۆبوونەوەکانیشیان لەگەڵ روسیا بەردەوامە و کۆبوونەوەی گرنگ ئەنجام دەدەن.
ئەوەش لەکاتێکدا ئیبراھیم کاڵن وتەبێژی سەرۆکایەتی تورکیا رایگەیاند، مەرجی راگرتنی ھێرشەکان کشانەوەی ھەسەدەیە لە مەنبەج و کۆبانێ و تەلڕەفعەت لەگەڵ گەڕانەوەی دامەزراوەکانی حکومەتی سوریا بۆ ئەو ناوچانە.
بەپێی بەرنامەی کاری کۆبوونەوەکە، ئەمڕۆ پەرلەمانی کوردستان بەردەوام دەبێت لەسەر خوێندنەوەی دووەم بۆ پڕۆژە یاسای کار و ھەروەھا پاڵێوراو سۆز عەبدولقادر لە شوێنی شایان کاکەساڵح پەرلەمانتاری دەست لەکارکێشاوە سوێندی یاسایی دەخوات.
رۆژی سێشەممە پەرلەمانی کوردستان کۆبووەوە و پێشنیازە یاساکانی پاراستنی ئاژەڵان و بەرکارکردنی یاسای فیدڕاڵیی ئیمزای ئەلیکترۆنی و مامەڵە ئەلیکترۆنییەکانی پەسەندکرد، ھەروەھا پڕۆژە یاساکانی ھەمواری پیادەکردنی یاسای بەڕێوەبردنی ئەوقاف و ھەمواری یەکەمی یاسای ئەنجومەنی شورای ھەرێمی پەسەند کرد، ھەروەھا خوێندنەوەی دووەمی بۆ پڕۆژە یاسای کار کرد و لە کۆی ١٥٤ ماددەی پڕۆژە یاساکە گفتوگۆ لەبارەی ١٠٠ ماددە کرا.
وەزارەتی کارەبای ھەرێمی کوردستان بڵاویکردەوە، بۆ کۆنترۆڵکردنی زیاتری کارەبا و کەمکردنەوەی بچڕانی کارەبا لە وەرزی زستان، بڕیاریانداوە بڕی ئەمپێری کارەبای ماڵان لە ٤٠ ئەمپێرەوە بۆ ٣٠ ئەمپێر کەم بکەنەوە.
ھەروەھا بەڕێوەبەرایەتی گشتیی کارەبای سلێمانی بڵاویکردەوە، مەبەست لە کەمکردنەوەی ئەمپیرەکانی کارەبا، کۆنترۆڵکردنی زیاتری کارەبا و کەمکردنەوەی پچڕانی کارەبا و پاراستنی محویلەکان و کەمکردنەوەی فشارەکانی سەر فیدەرەکانە لە وەرزی زستاندا، داواشی لە ھاووڵاتیان کرد، بۆ ئەوەی پێوەرەکەیان نەکوژێتەوە، ئامێری زیادەی کارەبایی بەکارنەھێنن.
نودا رەشید ئەندامی ئەنجومەنی سەربازی مەنبەج رایگەیاند، زیاتر لە ھەفتەیەکە ھێرش و بۆردومانی زەمینی و ئاسمانی تورکیا بۆ سەر شاری مەنبەج بەردەوامە و پێنججار بنکەکانی ئەنجومەنی سەربازی مەنبەج بە فرۆکە بۆردومانکراون و رۆژانەش تۆپبارانکردنی ناوچەکانیان بەردەوامە.
رونیشیکردەوە، لە ناوچەکانی بەریەککەوتن چەکدارانی بە کرێگیراوی تورکیا ھەوڵی دزەکردنە ناو گوندەکان و بنکەکانیان دەدەن و لە ٢٠ بۆ ٢٧ی مانگ ، چەکداران شەشجار ھەوڵی دزەکردنیان داوە، بەڵام سەرجەم ھەوڵەکانیان شکستی پێھێنراوە.
ئاژانسی ھاوار نیوز بڵاویکردەوە، ئەمڕۆ تورکیا سێ گوندی لەسنووری ناحیەکانی شیراوا و شرا بە چەکی قورس بۆردومانکردووە.
راشیگەیاند، لە ٢٤ سەعاتی رابردوودا سوپای تورکیا بە ١٨٩ تۆپ و ھاوەن ١٦ گوند و ناوچەی لە شەھبا و شرا و شیراوا بۆردومانکردووە، کە بەھۆیانەوە دوو ھاووڵاتی گیانیان لەدەستداوە.
ھاوکات ناوەندی راگەیاندنی ھێزەکانی سوریای دیموکرا-ھەسەدە بڵاویکردەوە، سوپای تورکیا لە رۆژانی ٢٨ و ٢٩ی ئەم مانگە، پێنججار چەند گوندێکی لەسنووری کۆبانێ بە چەکی قورس و تۆپخانە بۆردومانکردووە.
ئەو ھێرشە ئاسمانییەی تورکیا لە رۆژئاوای کوردستان لە رۆژی ٢٠ی ئەم مانگەوە دەستیپێکردووە و رۆژانە تورکیا بە درۆن و لە رێگەی تۆپخانەکانییەوە گوند و ناوچەکانی کۆبانێ و حەسەکە و تەل رەفعەت دەکاتە ئامانج.
حزبە کوردستانییەکان لە یاداشتەکەیاندا کە لە حەوت خاڵ پێکھاتووە ئاماژەیان بەوەکردووە، بوونی ژمارەیەکی زۆر بارەگای سەربازی لەناو شارەکەدا بەبێ بوونی ھیچ فەرمانێکی ئەمنی دیاردەیەکی ناشارستانییە و سروشتی مەدەنی شارەکەی نەھێشتووە، ھەروەھا بەردەوامی ھەڵکوتانە سەر گەڕەکە کوردییەکانیش لە شەواندا بەشێوەی رەسمی و نارەسمی بووەتە ھۆی ئاوارەبوونی دانیشتوانی گەڕەکە کوردییەکان.
لە یاداشتەکەدا باس لەوەشکراوە، دەستوەردانی ھێزە سەربازییەکان بۆ لایەنگری نەتەوەیەکی دیاریکراو لەسەر حسابی نەتەوەکانی تر لە دۆسیەی زەوییە کشتوکاڵییەکان کە بە پێی ماددەی ١٤٠ یەکلاکراونەتەوە، بووەتە مایەی ناکۆکی نەتەوەیی لەنێوان جوتیارانی گوندەکان. سەرباری ئەوەش دوای وەرگرتنەوەی دەسەڵات و حسابنەکردن بۆ نوسراوەکانی لقی کەرکوکی لیژنەی جێبەجێکردنی ماددەی ١٤٠ و بەردەوامی گواستنەوەی کۆبوونی خۆراک لە پارێزگاکانی ترەوە بۆ کەرکوک بووەتە مایەی گۆڕینی دیمۆگرافی شارەکە و ئەستەمە قبوڵ بکرێت.
حزبە کوردستانییەکانی کەرکوک راشیانگەیاندووە، جیاوازی لە پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری لەنێوان گەڕەکەکانی شارەکەدا لەلایەن ئیدارەی پارێزگاوە وایکردوە نەتەوەی کورد ھەست بە پەراوێزخستن بکات، ھاوکات گۆڕانکارییەکان لە فەرمانگەکانی کەرکوک لەلایەن پارێزگاری بە وەکالەت ناگونجێت لەگەڵ قەبارەی کورد لە پارێزگاکە و پێویستە پێداچوونەوەی پێدابکرێت.
عەزیز سەعید بەڕێوەبەری گشتیی وەبەرھێنانی سلێمانی بە کوردسات نیوزی راگەیاند، بەپێی یاسا ١٠٠ دۆلار بۆ ئاڵوگۆڕی یەکەی نیشتەجێبوون لەنێوان کڕیار و فرۆشیاردا دانراوە، وتیشی، لەسەر سکاڵای ھاووڵاتیان کە لەکاتی کڕین یان فرۆشتنی یەکەی نیشتەجێبووندا پارەی زیاتریان لێوەرگیراوە، وەبەرھێنەرەکەیان ئاگادارکردووەتەوە کە پارە زیادەکە بۆ ھاووڵاتیەکە بگەڕێنێتەوە.
راشیگەیاند، ھەر وەبەرھێنەرێک لەکاتی کڕین و فرۆشتنی یەکەکانی نیشتەجێبوون پارەی زیادە وەربگرێت سکاڵای یاسایی لەسەر تۆمار دەکەن و رووبەڕووی دادگای دەکەنەوە و لەئێستاشدا چەند کەیسێکی ئەو بابەتە لە دادگایە.
عەمید سەرکەوت ئەحمەد عومەر بەڕێوەبەری بەڕێوەبەرایەتی گشتی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ژنان لە سلێمانی بە کوردسات نیوزی راگەیاند، رۆژی سێشەممە دوای ئەوەی ھەواڵدەرێک ئاگاداریکردوونەتەوە ژنێکی تەمەن ٢٥ ساڵ لەلایەن براکانییەوە لە ماڵی خۆیان زیندانیکراوە و ئەشکەنجە دەدرێت، دەستبەجێ بە بڕیاری دادوەر تیمەکانیان لە نوسینگەی ڕۆژئاوای بەرێوەبەرایەتی چوونە شوێنکەو توانییان کچەکە رزگاربکەن.
عەمید سەرکەوت ئەحمەد راشیگەیاند، لەسەر سکاڵای ژنەکە بە بڕیاری دادوەر براکانی دەستگیرکران و پەڕاوی لێکۆڵینەوەیان بۆ کراوەتەوە و لێکۆڵینەوە بەردەوامە.
ئاشکراشیکرد، ژنەکە لەگەڵ ھاوسەرەکەی کێشەی ھەبووەو لە جیابوونەوەدابوون و پێشتریش چەند جارێکی تر لەلایەن براکانییەوە زیندانی کراوە، دواین جاریش ماوە مانگێک زیندانی بووە لە ماڵی برایەکی.
بەڕێوەبەری بەڕێوەبەرایەتی گشتی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ژنان لە سلێمانی باسی لەوەشکرد، ژنەکە دوای رزگارکردنی لە نەخۆشخانە چارەسەری وەرگرتووەو رادەستی دایک و باوکی کراوەتەوە.
بەپێی زانیارییەکانی وەزارەتی دارایی ھەرێم، رۆژی پێنج شەممە ١/١٢/٢٠٢٢ مووچەی مانگی ١١ی لیوا ھاوبەشەکانی وەزارەتی پێشمەرگە دابەش دەکرێت، کە ئەو پارەیە لەلایەن ھاوپەیمانانەوە دابین دەکرێت.
بڕیاریشە رۆژی یەک شەممەی داھاتوو ٤/١٢/٢٠٢٢ بە ھەمان میکانیزمی مانگی رابردوو دەست بە دابەشکردنی مووچەی مانگی ١١ی فەرمانبەران و مووچەخۆرانی ھەرێم بکرێت، یەکەم شوێنیش مووچەی وەزارەتی تەندروستی دابەش دەکرێت، بەڵام تائێستا وەزارەتی دارایی ھەرێم بەڕەسمی خشتەی دابەشکردنی مووچەی بڵاونەکردوەتەوە.
کاروان گەزنەیی دەڵێت، ئەو ڕێکخراوەی کە بەنیازن کارەکانی پێبسپێرن، لە ڕووی نێودەوڵەتییەوە بوونی نیە و تەنانەت ماڵپەڕێکیشی نیە، ھیچ پێشینەیەکیشی نیە بۆ کارکردن لەسەر ئەم بابەتە؛ تەنانەت ناویشی لەو ڕێکخراوانەدا نیە کە لەسەر کەیسی جینۆساید کار دەکەن.
دەقی روونکردنەوەکەی کاروان گەزنەیی:
بازرگانی بە کۆمەڵکوژی کوردستان ڕابگرن!
ئەم بەھەدەردانە ڕابگرن!
بێشک کۆمەڵکوژی ئەنفال و ھەڵەبجە و دواینیشییان شەنگال، ھیچیان کەمتر نییە لە ھۆلکۆست و ڕواندا، بگرە گەورەتریشن، بەڵام خەریکە لەلایەن چەند کەسێکەوە بازرگانی بەم پرسەشەوە بکرێت!
بە نوسراوی ژمارە (١٩٧) لە ڕێکەوتی (٧-١١-٢٠٢٢) وەزارەتی شەھیدان نوسراوێکی ئاڕاستەی ئەنجومەنی وەزیران کردووە بۆ ڕەزامەندی دەربڕین و کارکردن بە شێوەیەی ھەماھەنگی بۆ بە جینۆسایدناساندنی کۆمەڵکوژییەکانی کوردستان لەگەڵ ڕێکخراوێکی بیانی.
ئەنجومەن لە (١٣-٧-٢٠٢٢) وەڵامی ئەرێنی داوەتەوە و ڕەزامەندی دەربڕیوە و بڕێکی زۆری پارەی بۆ تەرخانکردوون بە بێ ئەوەی ھیچ لایەنێکی فەرمی و خاوەن پێگە بوونی ھەبێت لە بابەتەکەدا؛ کۆی نوسراوەکە و وەڵام و کۆبوونەوەشیان لەگەڵ وەزیر لە ماوەی یەک حەفتە بووە، بە بێ ئەوەی ھیچ ڕوون بێت بۆ وەزارەتیش ئەم ڕێکخراوە کێییە- لە کاتێکدا نوسراوەکانی ئەنجومەنی وەزیران چەند مانگییان دەوێت بۆ وەڵام دانەوە! لێرەوە چەند تێبینییەک:
یەکەم: ئەم ڕێکخراوە لە ڕووی نێودەوڵەتییەوە بوونی نیە و تەنانەت ماڵپەڕێکیشی نیە.
دووەم: ھیچ پێشینەیەکی نیە بۆ کارکردن لەسەر ئەم بابەتە؛ تەنانەت ناویشی لەو ڕێکخراوانەدا نیە کە لەسەر کەیسی جینۆساید کار دەکەن.
سێیەم: گومان دەکرێت ئەمە یان سپیکردنەوەی پارە یانیش بەھەدەر دانێکی ڕوون و ڕەوان بێت لە پێناو چەند کەسێکی دەست ڕۆیشتووی گروپێکی دیاریکراو بێت.
چوارەم: ڕۆژانە دەیان ملیۆن دۆلاری ئەم وڵاتە بەھەدەر دەدرێت و دەدزرێت، بەڵام خەریکە ئیتر دەست بۆ پرسە باڵا نیشتیمانییەکانیش دەبردرێت و ھەڕاج دەکرێن و دەفرۆشرێن!
تێبینی: ڕێکاری پەرلەمانیمان گەرتووەتە بەر، و لە ئەگەری ڕانەگرتنی، دەیکەین بە سکاڵا!
کاروان گەزنەیی
ئەندامی پەرلەمانی کوردستان
بەڕێوەبەرایەتی کەشناسی و بومەلەرزەزانی ھەرێمی کوردستان بڵاویکردەەوە، سبەینێ ئاسمان نیمچە ھەور بۆ ھەوری تەواو دەگۆرێت و لەکاتەکانی ئێوارەدا بارانبارین دەستپێدەکات، سەرەتا لە ناوچەکانی رۆژئاوی ھەرێم بەشێوەی تاوە باران و بروسکە پاشان نمەباران زۆربەی ناوچەکانی ھەرێم دەگرێتەوە بە تایبەتی ناوچە شاخاوییەکان.
بەپێی پێشبینییەکانی کەشناسی ھەرێم، سبەینێ خێرای با لەنێوان ١٠ بۆ ٢٠ کیلۆمەتردا دەبێت لە سەعاتێکدا و مەودای بینین لە نێوان ٦ بۆ ٨ کیلۆمەتر دەبێت.
ھەروەھا کەشناسی ھەرێم ئاماژەی بەوەشکردووە، بۆ رۆژی چوارشەممە، بارانبارین تەواوی ناوچەکانی ھەرێمی کوردستان دەگرێتەوە.
ئەمەل جەلال سەرۆکی دەستەی گەشتوگوزاری ھەرێمی کوردستان رایگەیاند، بڕیاریانداوە رێژەی ھێزی کاری ناوخۆیی لە کەرتی گەشتیاری بۆ ٧٥٪ بەرزبکەنەوە و لە قۆناغی یەکەمدا رێژەی ٣٠٪ لە شوێنە گەشتیارییەکان دەچەسپێندرێت و لە قۆناغەکانی داھاتووشدا بۆ ٧٥٪ بەرزدەکرێتەوە.
ھەروەھا بۆ پاراستنی شوناسی زمانی کوردی، بڕیاردراوە تابلۆ و مینۆی خواردنی ھۆتێل و چێشتخانە و شوێنە گشتییەکان و تابلۆ ھەڵواسراوەکانی شوێنە گەشتیارییەکان، زمانی کوردی زمانی سەرەکی و یەکەم بێت، بۆ جێبەجێکردنی ئەو بڕیارەش پێویستە راھێنانی فێربوونی زمانی کوردی بە کارمەندانی کەرتی گەشتوگوزار بکرێت.
بۆ جێبەجێکردنی ئەو دوو بڕیارە لیژنەیەک لە بەڕێوەرانی دڵنیایی جۆری و تەکنیکی و گەشتیاری و ژمێریاری لە دیوانی دەستەی گەشتوگوزار پێکھێندراوە و لیژنەکەی سەردانی ھەر ھەشت بەڕێوەبەرایەتییە گشتییەکانی گەشتیاری دەکەن.