وەزارەتی بەرگری ئەفغانستان رایگەیاند، فڕۆکە جەنگییەکانی پاکستان چەند ناوچەیەکی مەدەنییان لە ویلایەتەکانی "نەنگەرهار" و "پەکتیکا" بۆردومان کردووە بەهۆیەوە  بە دەیان هاووڵاتی مەدەنی گیانیان لەدەستداوە و  ژمارەیەکی زۆریش بریندار بوون.

​درەنگانێکی شەوی رابردوو، سوپای ئاسمانی پاکستان رایگەیاند بۆردمانێکی چڕی حەوت پێگەی تاڵیبانی ئەفغانستان و داعشیان، لە ناو  خاکی ئەفغانستاندا کردوە.

بەرەبەیانی ئەمرۆ لە راگەیەندراوێکی رەسمیدا، وەزارەتی بەرگری ئەفغانستان بە توندی سەرکۆنەی بەزاندنی ئاسمانی وڵاتەکەی کرد و ئەم کارەی پاکستانی بە پێشێلکارییەکی زەقی یاسا نێودەوڵەتییەکان و بنەماکانی دراوسێیەتی  وەسف کردوە، هەروەها هەڕەشەی وەڵامدانەوەش دەکات لە کاتی گونجاودا.

لە راگەیەندراوەکەدا ئاماژەیان بەوەشکردوە، کە سوپای پاکستان بەرپرسیارە لە بە ئامانجگرتنی هاووڵاتیانی مەدەنی و ناوەندە ئایینییەکان لەو ناوچانەدا.

وەزارەتی بەرگری ئەفغانستان هەڕەشەی تۆڵەکردنەوەی کردە و دەڵێت؛ "لە کاتێکی گونجاودا و بە شێوازێکی گونجاو و لێکۆڵینەوە بۆ کراو، وەڵامی ئەم هێرشانەی پاکستان دەدەینەوە."

مەسعود پزیشکیان، سەرۆک کۆماری ئێران، لە ڕێوڕەسمی رێزلێنان لە مەدالیاوەرانی ئۆڵۆمپیاد جەختی لەسەر پابەندبوونی حکومەتەکەی بۆ خزمەتکردنی وڵات کردەوە و رایگەیاند، کە ئەوان پەیمانیان بەستووە تا دوا هەناسە بۆ عیزەت و سەربەرزی ئێران تێبکۆشن.

پزیشکیان ئاماژەی بەوە کرد، کە ئەرکی سەرەکی حکومەت لەم قۆناغەدا "ساڕێژکردنی برینەکانی کۆمەڵگە" و یەکخستنی ریزەکانە، هەروەک چۆن پاڵەوانە وەرزشییەکان لە مەیدانی رکابەریدا کۆڵ نادەن، حکومەتیش لە بەرانبەر گوشارە "ناجوامێرانەکان" و کێشە ناوخۆییەکاندا سەر دانانەوێنێت.

ناوبرا جەختیکردەوە، هێزە دەرەکییەکان هەوڵدەدەن ناچاریان بکەن خۆیان رادەست بکەن، بەڵام ئەوە رونادات و بەرگەی سەختییەکان دەگرن.

سەرۆک کۆماری ئێران،  لە بەشێکی تری قسەکانیدا تیشکی خستە سەر ئەوەی، کە تەنها رێگە بۆ تێپەڕاندنی ئاستەنگەکان و سەرکەوتن بەسەر دوژمناندا، گەڕانەوەیە بۆ "یەکڕیزی نیشتمانی و یەکدەستی".

ئەو دووپاتی کردەوە کە ئەرکی حکومەتە زەمینەی گەشەکردنی زیاتر بۆ گەنجان و پاڵەوانان بڕەخسێنێت و دڵنیایی دا کە بە خۆڕاگری گەل، ئێران لەم رەوشە پڕ لە گۆڕانکارییە بەسەرکەوتوویی تێدەپەڕێت.

دوای ماوەیەک لە وەستان، گۆڕانکاریی نوێ لە فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی قامیشلۆ دەبینرێت و ئامادەکارییەکان بۆ کاراکردنەوەی فڕۆکەخانەکە دەستیان پێکردووە.

پەیامنێری کوردسات نیوز رایگەیاند: فڕۆکەیەکی بارھەڵگر لە دیمەشقەوە هاتە فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی قامیشلۆ و بەسەلامەتی نیشتەوە.

وتیشی، فڕۆکەکە کۆمەڵێک ئامێر و کەرەستەی تەکنیکی پێشکەوتووی هەڵگرتبوو، کە تایبەتن بە پێداویستییەکانی فڕۆکەخانە.

جێگەی ئاماژەیە، هێنانی ئەم کەرەستە تەکنیکییانە وەک ئامادەکارییەک دێت بۆ دەستپێکردنەوەی گەشتەکان و خستنەگەڕی تەواوەتی فڕۆکەخانەکە لە ئاینده‌یەکی نزیکدا.

ئەم پەرەسەندنە لە کاتێکدایە کە دانیشتووانی ناوچەکە و دەوروبەری چاوەڕێی ئاساییبوونەوەی گەشتە ئاسمانییەکان دەکەن بۆ ئاسانکاری لە هاتووچۆ و گواستنەوەی پێداویستییە پزیشکی و بازرگانییەکان.

عەباس عراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران رایگەیاند،  بەرنامە ئەتۆمییەکەی وڵاتەکەی بە هەوڵی زانایانی ناوخۆیی پەرەی پێدراوە و بە هێرشی سەربازی یان بۆردومان لەناو ناچێت، ئاماژەی بەوەشکرد هیچ چارەسەرێکی سەربازی بۆ بەرنامە ئەتۆمییەکەمان نییە و ناتوانن لە ناوی بەرن و  گفتوگۆکانیان لەگەڵ ئەمریکا  لە جنێڤ زۆر باش بوون.

وەزیری دەرەوەی ئێران جەختیکردوەتەوە، کە پێشتر هێرشی بەرفراوان کراوەتە سەر بنکە ئەتۆمییەکانیان، بەڵام نەیانتوانیوە لەناوی بەرن یاخود پەکی بخەن و دوپاتیشیکردەوە ئەوان  بۆ شەڕ و ئاشتی ئامادەن.

ناوبراو دەشڵێت؛  تەنیا رێگە بۆ دڵنیابوون لە ئاشتیانەبوونی پڕۆسەی پیتاندنی یۆرانیۆم، پەنابردنە بۆ دانوستان و چارەسەری دیپلۆماسی، بۆ ئەو مەبەستەش لەگەڵ واشنتۆن لەسەر کۆمەڵێک بنەمای سەرەکی گفتوگۆ دەکەن سەبارەت بە رێوشوێنەکانی دروستکردنی متمانە سەبارەت بە بەرنامە ئەتۆمییەکەیان، هەروەها هەڵگرتنی سزاکانی سەر ئێران.

وەزیری دەرەوەی ئێران ئاشکراشی کردوە ، کە ئێستا گفتوگۆکان لەسەر چۆنیەتی دروستکردنی متمانە و گەرەنتی مانەوەی بەرنامەکە بە شێوەیەکی ئاشتیانە لە بەرانبەر هەڵگرتنی سزاکانی سەر ئێران بەردەوامن.

رۆژنامەی "فایننشاڵ تایمز"ی بەریتانی لە راپۆرتێکدا زانیارییەکی  مەترسیداری  ئاشکرا کردوە، کە دوای کشانەوەی هێزە کوردییەکان و دەستبەسەرداگرتنی ناوچەکە لەلایەن سوپای سوریاوە لە مانگی ڕابردوودا، زیاتر لە 20 هەزار نیشتەجێی کەمپی "هۆل" کە تایبەت بوو بە خێزانەکانی رێکخراوی داعـ.ـش، بە شێوەیەکی کتوپڕ و بێدەنگ هەڵاتوون. 

بەپێی زانیارییەکانی رۆژنامەکە، لە کۆی 24 هەزار دەستگیرکراو، ئێستا تەنها نزیکەی دوو هەزار  کەسی عیراقی و سوری لەناو کەمپەکەدا ماونەتەوە و ئەوانی تر لە رێگەی دروستکردنی کون لە سیاجەکانی دەوروبەری کەمپەکەدا رایانکردووە.

 ئەم هەڵاتووانە لە ئێستادا لە ناوخۆی سوریا بڵاوبوونەتەوە و بەشێکی زۆریشیان توانیویانە بە شێوەی نایاسایی سنوورەکان ببەزێنن و بگەنە ناو خاکی عیراق و تورکیا، ئەمەش ترس و دڵەڕاوکێیەکی زۆری لە لایەنە ئەمنییەکان دروست کردووە سەبارەت بە ئەگەری چالاکبوونەوەی خانە نوستووەکانی تێرۆر لە ناوچەکەدا.

لە چەند رۆژی ڕابردوودا، ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست شایەتی گەورەترین و خێراترین کۆکردنەوەی هێزی سەربازیی ئەمریکایە لە دوای جەنگی عیراقەوە. بەپێی راپۆرتەکانی رۆیتەرز و ئەکسیۆس، واشنتن چیتر تەنیا پەیامی هۆشداری نانێرێت، بەڵکو لەسەر زەوی هەموو کەرەستەکانی بۆ جەنگێکی درێژخایەن ئامادە کردووە.

1. گەمارۆی دەریایی و "ئارمادای ئەتۆمی"

بەپێی زانیارییەکانی ناوەندی شوێنکەوتنی کەشتییە جەنگییەکان، ئەمریکا دوو کەشتیی فڕۆکەهەڵگری زەبەلاحی لە دەوروبەری ئێران جێگیر کردووە:

• USS Abraham Lincoln: ئێستا لە دەریای عوممان جێگیرە و ئامادەی هێرشی کتوپڕە.
• USS Gerald Ford: پێشکەوتووترین کەشتیی ئەتۆمیی جیهانە، لە رێگەی گەرووی جەبەل تاریقەوە بەرەو رۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست هاتووە و لە چەند سەعاتی داهاتوودا لە باشووری قوبرس جێگیر دەبێت.
• لەگەڵ ئەم دوو کەشتییەدا، 11 تێکشکێنەری جۆری تۆماهۆک و لانی کەم دوو ژێر دەریایی ئەتۆمی لە ناوچەکەدا ئامادەن کە توانای بڕینی هەموو سیستمە بەرگرییەکانی ئێرانیان هەیە.

2. "پردی ئاسمانی" و هێزی لێدانی دوورمەودا:

سەرچاوە ئیسرائیلییەکان و ماڵپەڕی ئەکسیۆس ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەمریکا بنکەکانی خۆی لە قوبرس، یۆنان، ئیتاڵیا و ئوردن بە تەواوی پڕ کردووە لە فڕۆکەی جەنگی:

• زیاتر لە 100 فڕۆکەی جەنگی لە جۆرەکانی (F-35, F-22, F-15) و بۆمبهاوێژی ستراتیژیی (B-2) خراونەتە حاڵەتی ئامادەباشییەوە.
• ئەو خاڵەی کە شارەزایانی سەربازیی نیگەران کردووە، ڕەوانەکردنی ١٥ فڕۆکەی تانکەری سووتەمەنی (KC-135) یە بۆ ناوچەکە. ئەمە نیشانەیەکی ڕوونە کە ئەمریکا پلانی بۆ هێرشێکی کاتی نییە، بەڵکو دەیەوێت بۆ ماوەیەکی درێژ ئاسمانی ئێران کۆنتڕۆڵ بکات.

3. قەڵغانی بەرگری؛ پاراستنی ئیسرائیل و بنکەکان:

ئەمریکا لە چەند رۆژی رابردوودا سیستمی بەرگریی (THAAD) و پاترییەکانی پاتریۆتی لە چەندین شوێن جێگیر کردووە:

• لە ناوخۆی ئیسرائیل: بەپێی سەرچاوە سەربازییەکانی ئیسرائیل، پاترییەکانی "قوبەی ئاسنین" لە سنووری غەززەوە گواستراونەتەوە بۆ باکوور و رۆژهەڵات، ئەمەش وەک ئامادەکارییەک بۆ بەرپەرچدانەوەی موشەکە بالیستییەکانی ئێران.
• لە بنکەکانی ناوچەکە: فڕۆکە گواستنەوەکانی (C-17) بەردەوام کەرەستەی بەرگریی ئاسمانی دەگەیەننە بنکەکانی ئەمریکا لە عێراق، سووریا و کەنداو.
  
  

4. فەرماندەیی فڕیو (E-3 Sentry)

ئەمریکا شەش فڕۆکەی سیخوڕی و کۆنتڕۆڵی (E-3 Sentry) ی هێناوەتە ناوچەکە. ئەم فڕۆکانە وەک "ژووری ئۆپراسیۆنی گەڕۆک" کار دەکەن و دەتوانن تەواوی جووڵەکانی ئێران لەسەر زەوی و ئاسمان چاودێری بکەن و ئاراستەی هێرشەکان بکەن.

سەرچاوە دیپلۆماسییەکان بۆ رۆیتەرز جەختیان کردووەتەوە کە ئەم ئامادەکارییانە تەنیا بۆ "ترساندن" نین، بەڵکو واشنتن خۆی بۆ خراپترین سیناریۆ ئامادە کردووە. داواکاری وڵاتانی ئەوروپی و ئەمریکی لە هاووڵاتیانیان بۆ جێهێشتنی دەستبەجێی ئێران، دوایین پارچەی ئەم تابلۆیە و نیشانەی ئەوەیە کە کاتژمێری سفر زۆر نێزیک بووەتەوە.

بەڵام ئێستا و لە پاش ئەوەی نەخشەی ئامادەیی سوپای ئەمریکامان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەوردی نیشاندا، بزانین ئێران، وەک جەمسەرێکی سەرەکی ململانێکە چی پێدەکرێت و دەتوانێت چیبکات؟

1. مانۆڕی "کۆنتڕۆڵی ژیرانە"؛ هەڕەشەی داخستنی هورمز

لە چەند رۆژی رابردوودا، سوپای پاسدارانی ئێران مانۆڕێکی سەربازیی بەرفراوانی لە تەنگەی هورمز دەست پێکردووە. فەرماندە سەربازییەکانی ئێران رایانگەیاندووە کە "پەنجەیان لەسەر پەلەپیتکەیە" و دەتوانن لە کەمترین ماوەدا تەنگەی هورمز، کە %20ـی نەوتی جیهانی پێدا تێدەپەڕێت، بە تەواوی دابخەن. عەقید محەمەد ئەکبەر زادە، بەرپرسی هێزی دەریایی سوپای پاسداران، هۆشداری داوە کە هەموو کەشتییە بیانییەکان لەژێر چاودێریی وردی ئەواندان و لە دەستی هێزی بەرگریی ئێراندان.

٢. "چەکی کوشندەتر لە کەشتیی جەنگی"

عەلی خامنەیی، رێبەری باڵای ئێران، لە نوێترین پەیامیدا وەک وەڵامێک بۆ کۆکردنەوەی کەشتییە فڕۆکەهەڵگرەکانی ئەمریکا رایگەیاند: "کەشتیی جەنگی بێگومان چەکێکی مەترسیدارە، بەڵام مەترسیدارتر لەوە، ئەو چەکەیە کە دەتوانێت ئەو کەشتییە ڕەوانەی بنی دەریا بکات". ئەمە وەک ئاماژەیەک بۆ مووشەکە بالیستییە دژە-کەشتییەکان و ژێر دەریاییە بچووکە خۆکوژەکانی ئێران لێک دەدرێتەوە.

٣. ئامادەکاریی مەیدانی و "بێهێزکردنی لێدانەکان"

بەپێی وێنە مانگە دەستکردەکان کە رۆیتەرز بڵاوی کردوونەتەوە، ئێران دەستی کردووە بە توندکردنی بنکە ئەتۆمی و سەربازییەکانی:

• قەڵغانی کۆنکرێتی: لە بنکەی "تاڵەقان 2" و بنکە ئەتۆمییەکانی ئەسفەهان، ئێران قەڵغانی کۆنکرێتی و تۆنێلی نوێی دروست کردووە بۆ ئەوەی زیانەکانی هەر هێرشێکی ئاسمانی کەم بکاتەوە.
• گۆڕهەڵکەندن بۆ ئەمریکییەکان: میدیا فەرمییەکانی ئێران وێنەی گۆڕهەڵکەندنی بەکۆمەڵیان لە گۆڕستانی "بەهەشت زەهرا" لە تاران بڵاوکردووەتەوە، وەک پەیامێکی دەروونی کە دەڵێن "ئامادەین بۆ ناشتنی سەربازە ئەمریکییەکان".

لە ئەگەری هێرشکردنی ئەمریکادا، ئێران چۆن وەڵامدەداتەوە؟

شارەزایانی سەربازی بۆ تایمز ئۆف ئیندیا ئاماژە بەوە دەکەن کە ئێران لەم جەنگەدا چەند کارتێکی بەهێزی لەدەستدایە:

1. بارانی مووشەکی: ئێران خاوەنی گەورەترین جبەخانەی مووشەکییە لە ناوچەکەدا (زیاتر لە 3000 مووشەکی بالیستی). دەتوانێت بنکەکانی ئەمریکا لە قەتەر، بەحرەین، کوێت و ئیمارات بکاتە ئامانج.

2. جەنگی بریکارەکان: چالاککردنی گروپە چەکدارەکانی سەر بە ئێران لە ناوچەکە بۆ هێرشکردنە سەر بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل.

3. جەنگی درۆنەکان: بەکارهێنانی سەدان درۆنی خۆکوژ (وەک شاهید-136) کە سیستمە بەرگرییەکان ماندوو دەکەن و تێچووی جەنگەکە بۆ ئەمریکا زۆر گران دەکەن.

پوختەی دۆخەکە:

لە کاتێکدا واشنتن و تاران لە جنێف خەریکی گفتوگۆی ئەتۆمین، بەڵام زمانە سەربازییەکەیان ئاماژە بە "جەنگ" دەکات نەک "ئاشتی". ئێران دەیەوێت بیسەلمێنێت کە هەر هێرشێک بۆ سەری، تێچوویەکی ئابووری و مرۆیی جیهانیی لێ دەکەوێتەوە کە ئەمریکا نەتوانێت بەرگەی بگرێت.

لێرەدا لیستی ئەو بنکە سەرەکییانەی ئەمریکا دەخەینە ڕوو کە رێک لە ژێر مەودای مووشەکە جیاوازەکانی ئێراندان:

1. بنکەکانی کەنداوی عەرەبی (مەودای نزیک و مامناوەند)

ئەم بنکانە نێزیکترینن و لە ژێر مەترسیی موشەکەکانی جۆری فاتح-110 ودێزفولدان:

• بنکەی عەید ئەلعەدید (قەتەر): گەورەترین بنکەی ئاسمانیی ئەمریکایە لە ناوچەکەدا و بارەگای فەرماندەیی ناوەندییە (CENTCOM).
• بنکەی ئەحمەد ئەلجابر و عەلی ئەلسالم (کوێت): دوو بنکەی سەرەکین کە هێزە وشکانی و ئاسمانییەکانی ئەمریکایان تێدایە.
• بنکەی ئەلزەفرە (ئیمارات): بنکەیەکی ستراتیژییە بۆ فڕۆکە سیخوڕی و جەنگییەکانی ئەمریکا.
• بنکەی پاڵپشتی دەریایی (بەحرەین): بارەگای کەشتیگەلی پێنجەمی ئەمریکایە.

٢. بنکەکانی ناو عێراق و سوریا:

ئەم بنکانە بەردەوام لە ژێر چاودێریی موشەکە کورت مەوداکان و درۆنە خۆکوژەکانی ئێراندان:

• بنکەی عەین ئەلئەسەد (ئەنبار): کە پێشتر لە ساڵی 2020دا کرا بە ئامانج.
• بنکەی هەریر (هەولێر): یەکێکە لە بنکە گرنگەکان بۆ ئۆپراسیۆنەکانی عیراق و سوریا.

٣. ئیسرائیل و بنکە دوورەکان (مەودای دوور)

بۆ لێدانی ئەم شوێنانە، ئێران موشەکی جۆری سەجیل خەیبەر شیکەن وخۆڕەمشار) بەکاردەهێنێت کە مەودایان دەگاتە 2000 کیلۆمەتر:

• هەموو خاکی ئیسرائیل: موشەکە نوێیەکانی ئێران (وەک فەتاح-1 و فەتاح-2) کە دەوترێت خێرایییان لە دەنگ زیاترە، دەتوانن لە ماوەی کەمتر لە 7 خولەکدا بگەنە تەل ئەبیب.
• بنکەی مۆفەق ئەلسەڵتی (ئوردن): کە فڕۆکە جەنگییەکانی ئەمریکای لێ جێگیرە.

ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ بەرپەرچدانەوەی ئەم مەترسییانە، سیستمەکانی (THAAD) و (Patriot)یان لەم بنکانەدا چڕ کردووەتەوە. هەروەها بنکەی دیگۆ گارسیا لە زەریای هیندی تاکە بنکەیە کە لە دەرەوەی مەودای موشەکەکانی ئێراندایە و ئەمریکا وەک "کارتێکی یەدەگ" بۆ هێرشکردنە سەر ئێران دای ناوە. 

لەگەڵ هەڵکشانی گرژییە سەربازییەکانی ناوچەکە و مەترسیی سەرهەڵدانی پێکدادانی چەکداری، ژمارەی ئەو وڵاتانەی داوا لە هاووڵاتیانیان دەکەن دەستبەجێ خاکی ئێران جێبهێڵن روی لە زیادبوون کردووە و تا ئێستا گەیشتووەتە 10 وڵات.

دۆناڵد تسک، سەرۆک وەزیرانی پۆڵەندا، یەکێک بوو لەو سەرکردانەی هۆشداریی دا و رایگەیاند، "تەنیا چەند سەعاتێکی کەم ماوە بۆ گەشتکردن و چوونە دەرەوە لە ئێران"، داواشی لە هاووڵاتیانی وڵاتەکەی کرد بەبێ دواکەوتن رێگەی دەربازبوون بگرنە بەر، چونکە ئەگەری هەیە هەموو جۆرە هاتووچۆیەکی ئاسمانی و زەمینی رابگیرێت.

جگە لە پۆڵەندا، هەریەکە لە وڵاتانی (ئەمریکا، بەریتانیا، کەنەدا و ئوسترالیا) بە رەسمی داوایان لە هاووڵاتیانیان کردووە نەک هەر گەشت بۆ ئێران نەکەن، بەڵکو ئەوانەشی لەوێ نیشتەجێن خێرا وڵاتەکە جێبهێڵن. لە ئەوروپاشەوە، ئەڵمانیا، ئیتاڵیا و ئیسپانیا هۆشداریی هاوشێوەیان داوە و نیگەرانیی خۆیان لە ئەگەری پەرەسەندنی کتوپڕی سەربازی و دەستگیرکردنی هاووڵاتیانی بیانی دەربڕیوە. هەروەها وڵاتانی وەک هیندستان و قوبرس ئاستی ئامادەباشییان بۆ بەرزترین پلە بەرزکردووەتەوە.

ئەم شەپۆلە لە هۆشداریی دیپلۆماسی لە کاتێکدایە کە ئەمریکا هێزێکی سەربازیی گەورەی لە ناوچەکەدا جێگیر کردووە. شارەزایانی سیاسی پێیان وایە ئەم جۆرە هەنگاوە هەماهەنگیکراوانەی وڵاتان، ئاماژەیەکی پێشوەختەن بۆ ئەگەری ڕوودانی ناسەقامگیریی قووڵ لە ناوچەکەدا، هەرچەندە هێشتا دەرگای دیپلۆماسی بە تەواوی دانەخراوە.

بە بەشداری زیاتر لە 20 ئەندام، ئەمڕۆ ئەنجومەنی ئاشتی غەززە یەكەم كۆبوونەوەی خۆی لە واشنتۆن ئەنجامدەدات.

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆكی ئەمەریكا بەنیازە ئەمڕۆ یەكەمین كۆبوونەوەی " ئەنجومەنی ئاشتی لە واشنتۆن ئەنجامبدات، بە ئامانجی كۆكردنەوەی پارە بۆ ئاوەدانكردنەوەی كەرتی غەززە.

هاوكات سەرچاوەیەك لە كۆشكی سپی بە میدیاكانی راگەیاندوە، لە كۆبوونەوەكەی ئەمڕۆدا چەند بابەتێك دەخرێنەڕوو، لەوانە یارمەتییە مرۆییەكان، قەبارەی هێزی سەقامگیری نێودەوڵەتی و وردەكاری زیاتر سەبارەت بە پێكهێنانی ئەنجومەنی بەڕێوەبردنی كەرتی غەززە، لەگەڵ چۆنیەتی خەرجكردنی ئەو پارانەی بەڵێندراوە بدرێنە غەززە. 

سەرچاوەكان ئاماژەیان بەوە كردووە كە كۆبوونەوەكە لانیكەم 24 وەفد لەخۆ دەگرێت كە وڵاتی چاودێریشیان تێدایە.

ئەمەش لە كاتێكدایە، واشنتۆن  گەشبینە بەوەی كە بتوانێت ئەو پلانە 20 خاڵییە جێبەجێبكات كە بۆ غەززەی داناوە لە نێوشیاندا چەكداماڵینی بزوتنەوەی حەماس.

کۆمیسیۆنی "یەکێتی نیشتمانی، هاوپشتی و دیموکراسی" لە پەرلەمانی تورکیا، ڕاپۆرتی کۆتایی پڕۆسەی ئیمرالی کە پێشنیازی یاسایی بۆ چارەسەری لەخۆ دەگرێت، بە زۆرینەی دەنگی ئەندامانی پەسەند کرد.

لە کۆی 50 ئەندامی کۆمیسیۆنەکە، 47 ئەندام کە نوێنەرایەتی زۆربەی حزبە سەرەکییەکانی وەک (ئاکپارتی، جەهەپە، مەهەپە، دەم پارتی، هوداپار و چەند لایەنێکی دیکە) دەکەن دەنگی "بەڵێ"یان بە ڕاپۆرتەکە دا. تەنیا دوو ئەندام لە پارتی کرێکارانی تورکیا (TİP) و پارتی ڕەنج (EMEP) دەنگی "نەخێر"یان دا، و تورکان ئێڵچی لە فراکسیۆنی جەهەپەش دەنگی "بێلایەن"ی بەکارهێنا. بە پەسەندکردنی ئەم ڕاپۆرتە، ئەرکی کۆمیسیۆنەکە کۆتایی هات و ڕێگە بۆ هەموارکردنەوەی هەندێک یاسا لە تورکیا خۆش دەبێت.

هاوکات لەگەڵ پەسەندکردنی ڕاپۆرتەکە، دەم پارتی پەیامێکی نوێی عەبدوڵڵا ئۆجەلان، ڕێبەری زیندانیکراوی پەکەکەی بڵاوکردەوە کە لە دوای کۆبوونەوەی 16ـی شوبات لەگەڵ وەفدێکی ئەو پارتە نووسیویەتی. ئۆجەلان لە پەیامەکەیدا جەخت لەسەر چەمکی "هاووڵاتی ئازاد" دەکاتەوە و دەڵێت دەبێت مرۆڤ لە ئایین، نەتەوە و بیرکردنەوەیدا ئازاد بێت. سەبارەت بە پرسی خۆبەڕێوەبەریش، ئاماژەی بەوە کردووە کە داوای دەوڵەتی جیاواز ناکات، بەڵکو دەکرێت "پەیماننامەی ئەوروپی بۆ خۆبەڕێوەبەری ناوخۆیی" بکرێتە بنەما بۆ مۆدێلێکی گونجاو لەگەڵ ڕاستییەکانی کۆمەڵگە، ئەوەش لە چوارچێوەی سنوورە دیموکراتییەکان و پاراستنی یەکپارچەیی دەوڵەتدا.

سەرۆك كۆماری ئێران رایگەیاند وڵاتەكەی نایەوێت چەكی ئەتۆمیی دروست بكات بەڵام دەستبەرداری بەرنامەی ئەتۆمیی نابێت.

مەسعود پزیشكیان، سەرۆك كۆماری ئێران، لە چاوپێكەوتنێكدا لەگەڵ تەلەفیزیۆنی رەسمی  وڵاتەكەی رایگەیاند؛ دانوستانە ئەتۆمییەكان بە هەماهەنگیی تەواو لەگەڵ رێبەری كۆماری ئیسلامی ئێران ئەنجام دەدرێت و ئامانج لە دانوستانەكانیش چارەسەری ناكۆكییەكان و سەلماندنی ئاشتیخوازانەبونی بەرنامەی ئەتۆمییە.

پزیشكیان وتیشی: ئامانجی ئێران لە بەرنامەی ئەتۆمی دروستكردنی چەكی ئەتۆمیی نییە و ئامادەش نییە دەستبەرداری ئەو بەرنامەیە بێت .

سەرۆك كۆماری ئێران جەختی لەوە كردەوە؛ وڵاتەكەی ئامادەیە بیسەلمێنێت كە ئامانجی دروستكردنی چەكی ئەتۆمیی نییە و ئامادەشن بۆ ئاشكراكردنی بەرنامەكەش هەنگاوی پێویست بنێن.

 كۆمسیۆنی ئاشتی پەرلەمانی تورکیا کۆدەبێتەوە و بڕیار وایە دەنگ لەسەر کۆتا راپۆرتی کۆمیسۆنەکە بدرێت و تاکە رێگر لەبەردەم کۆمیسیۆنەکەدا هەوڵەکانی دەم پارتیە بۆ مسۆگەرکردنی "مافی هیوا" بۆ عەبدوڵڵا ئۆجەلان.

بڕیارە ئەمڕۆ چوارشەممە، سەعات 11:00ی پێشنیوەڕۆی کۆمسیۆنی "دیموکراسی، برایەتی و یەکڕیزی نیشتمانی" بە سەرپەرشتی نوعمان کورتولمووش، سەرۆکی پەرلەمانی تورکیا، حەوتەمین کۆبوونەوەی خۆی بۆ دەنگدان لەسەر راپۆرتی کۆتایی پرۆسەی ئاشتی ئەنجام بدات.

لەم کۆبوونەوەیەدا کە نوێنەرانی ئاک پارتی، دەم پارتی، جەهەپە، مەهەپە و رێگەی نوێ تێیدا بەشدارن، بڕیار لەسەر چارەنووسی راپۆرتێک دەدرێت کە پاش درێژکردنەوەی تەمەنی کۆمسیۆنەکە بۆ دوو مانگ ئامادە کراوە.

چاوەڕوان دەکرێت پەسندکردنی راپۆرتەکە پرۆسەی ئاشتی بخاتە قۆناخێکی نوێوە، بەڵام هەوڵەکانی دەم پارتی بۆ مسۆگەرکردنی "مافی هیوا" بۆ عەبدوڵڵا ئۆجەلان، وەک ئاستەنگێکی جددی لەبەردەم کۆدەنگی لایەنەکان و دەنگدان بە راپۆرتەکە دەبینرێت.

کۆمیسۆنی ئاشتی،  لە ئابی 2025 دا بە بەشداری سەرجەم لایەنە سیاسییەکانی پەرلەمانی تورکیا پێکهێنراو  سەرەڕای کۆتایی هاتنی تەمەنەکەی، بەهۆی تەواو نەبوونی کاروچالاکییەکانی دوو مانگ بۆ تەمەنی کۆمیسۆنەکە درێژکرایەوە، بە مەبەستی تەواوکردنی کارەکانی .

لەلایەک دانوستان و لەلایەکی دیکە نمایشی هێز، ئەمریکا و ئێران دووەم خولی دانوستانی نێوانیان بە بەرهەمهێن و ئەرێنی ناودەبەن، لەگەڵ ئەوەشدا هەریەک بە جیا بە نمایشی چەک و فڕۆکەکانیان قۆڵ و بازووی خۆیان دەردەخەن.

دوێنێ لە شاری ژنێڤی سویسرا خولی دووەمی دانوستانەکانی نێوان ئەمریکا و ئێران بەڕێوەچوو و دوای کۆتاییهاتنی دانوستانەکەش، هەردوو وڵات ئەنجامەکانی بە ئەرێنی دادەنێن، جەی دی ڤانسی جێگری سەرۆکی ئەمریکا دەڵێت: ئەگەرچی هێشتا تاران ئامادە نەبوو سازش لەسەر هەندێك بابەت بكات کە بەلای ئەمریکاوە هێڵی سورە، بەڵام دانوستانەكان لە زۆر لایەنەوە بە باشی بەڕێوەچوون.

عەباس عراقچی وەزیری دەرەوەی ئێرانیش رایگەیاند، پێشكەوتنی ئەرێنیی هەیە و لەگەڵ ئەمریكا گەیشتوونەتە لێكتێگەیشتن و ئێستا رێڕەوی گفتوگۆکان روونن.

بەپێی ئەنجامی دانوستانەکە بڕیارە هەردوولا کار لەسەر رەشنووسی رێککەوتن بکەن و پێشکەش بە یەکتری بکەن.
سەرەڕای ئەو لێدوانانە، بەڵام هەردوولا لە نمایشی هێزەکانیان بەردەوامن. ئەمریکا  لەماوەی 24 سەعاتدا زیاتر لە 50 فڕۆكەی جەنگیی رەوانەی رۆژهەڵاتی ناوەراست كردووە، ئێرانیش مانۆڕی لە گەرووی هورمز دەستپێکردووە باس لەوە دەکات، چەکی شاراوەیان هەیە.

جیاواز لەو بابەتانە، رۆژنامەی نیویۆرک تایمز چەند خاڵێکی دانوستانەکانی ئاشکرا کردووە و ئاماژەی بەوەکردووە، ئێران ئامادەیی دەربڕیوە پیتاندنی یۆرانیۆم بۆماوەی پێنج ساڵ رابگرێت و لەماوەی خولی سەرۆکایەتی دۆناڵد ترەمپدا پەیوەندی بە بلۆکێکی ناوچەییەوە بکات بۆ پیتاندنی مەدەنیانەی یۆرانیۆم، کە کاروباری وزەی وڵاتەکەی خۆی پێ بەڕێوە ببات.

ئاشکراشیکردووە، ئێران رازی بووە رێژەی کۆگاکردنی یۆرانیۆم لە وڵاتەکەیدا کەمبکاتەوە، هەموو ئەوانەشی لەپێناو هەڵگرتنی سزا دارایی و ئابورییەکان و لابردنی گەمارۆی سەر نەوتەکەی کردووە، هاوکات، ئێران پێشنیازی بۆ ئەمریکا کردووە کە دەست بکات بە وەبەرهێنان لە وڵاتەکەیدا، بەتایبەتیش لە کەرتی نەوت و وزەدا.

هەر لێدوان و جوڵەیەکی ئەو دوو وڵاتە گۆڕانکاریی لە سەکۆ ئابورییەکانی جیهاندا دروست دەکات و ئێستاش چاوەکان زیاتر لەسەر بەڕێوەچوونی خولێکی نوێی دانوستانەکانن. ڕای جیاواز میدیاکانی جیهانی کردووە بە دوو بەشەوە و بەشێکیان پێیان وایە رێککەوتن ئەستەمە، بەشێکی دیکەشیان باس لەوە دەکەن، ئەمریکا و ئێران نایانەوێت خۆیان بخەنە جەنگێکی نوێوە، کە جیاواز لە پرسی قوربانی مرۆیی و ئاوەرەبوونی بەلێشاوی هاووڵاتیانی ئێران، کە پشکی شێری بەر ئەوروپا دەکەوێت، تێچووی داراییشی بۆ هەردوولا زۆرە.

عەباس عراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران رایگەیاند، لە گەڕی دووەمی دانوستانە ناڕاستەوخۆکانی جنێڤدا لەگەڵ لایەنی ئەمریکی، توانیویانە لەسەر کۆمەڵێک بنەمای سەرەکی بگەنە لێکگەیشتنێکی گشتی بۆ ئەوەی لە هەنگاوەکانی داهاتوودا دەست بە نووسینەوەی دەقی رێککەوتنێکی نوێ بکرێت.

وەزیری دەرەوەی ئێران ئاماژەی بەوە کرد، ئەم گەڕەی گفتوگۆکان بەراورد بە گەڕی پێشوو زۆر جددیتر بووە و کەشێکی سازێنەرتر هەبووە. عراقچی وتی: "ئەمە بەو مانایە نییە کە بە خێرایی دەگەینە رێککەوتن، بەڵام لانیکەم رێگاکە دەستی پێکردووە. ئێمە وێنەیەکی روونترمان لەبەردەستە بۆ ئەوەی بزانین دەبێت چی بکەین." جەختیشی کردەوە کە کاتێکی دیاریکراو بۆ کۆبوونەوەی داهاتوو دانەنراوە، بەڵکو بڕیارە هەردوولا کار لەسەر دەقە پێشنیازکراوەکان بکەن و ئاڵوگۆڕی بکەن، پاشان وادەی گەڕی سێهەم دیاری بکرێت.

عراقچی وتیشی، هەرچەندە هێشتا هەردوولا خاوەنی هەڵوێستی جیاوازن و نزیکبوونەوەیان کاتی دەوێت، بەڵام ئێستا رێگاکە روونترە. هاوکات باسی لەوەش کرد کە رافایل گرۆسی، بەڕێوەبەری گشتی ئاژانسی ئەتۆم، لە جنێڤ گفتوگۆی تەکنیکی باشی لەگەڵ لایەنی ئێرانی و ئەمریکی ئەنجام داوە، ئەمەش هاوکار بووە بۆ بەرەوپێشبردنی دانوستانەکان.

ئێوارەی ئەمڕۆ سێشەممە، گەڕی دووەمی دانوستانە ناڕاستەوخۆکانی نێوان ئێران و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە جنێڤ کۆتایی هات، بێ ئەوەی وردەکاریی ئەنجامەکان ئاشکرا بکرێن.

وەفدی هەردوو وڵات باڵوێزخانەی عومانیان لە جنێڤ جێهێشت کە شوێنی بەڕێوەچونی گفتوگۆکان بوو. ئیسماعیل بەقایی، وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران ڕایگەیاند، تاران بە جددییەت و "حوسنی نییەت"ەوە بەشداریی کردووە و ئامادەیە بۆ ماوەی چەندین هەفتەش لە جنێڤ بمێنێتەوە تاوەکو دەگاتە ڕێککەوتن. ئاماژەی بەوەش کرد کە لایەنی ئێرانی نیگەرانییەکانی خۆی لەبارەی دۆسیەی ئەتۆمی و هەڵگرتنی سزاکان بە ئەمریکا گەیاندووە و ئامادەیی رافایل گرۆسی، بەڕێوەبەری گشتی ئاژانسی ئەتۆمیشی لە جنێڤ بە "بەسوود" وەسف کرد.

هاوکات، عەلی خامنەیی، ڕێبەری باڵای ئێران لە کاردانەوەی بەرانبەر هەڕەشەکانی دۆناڵد ترەمپ رایگەیاند، پێشوەختە بڕیاردان لەسەر ئەنجامی دانوستانەکان هەڵەیە. خامنەیی ئاماژەی بەوە کرد کە وڵاتەکەی توانای نوقمکردنی کەشتییە فڕۆکەهەڵگرەکانی ئەمریکای هەیە و جەختی کردەوە کە مەودای موشەکەکانی ئێران بابەتێکی ناوخۆییە و پەیوەندی بە واشنتنەوە نییە.

لە بەرانبەردا، دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاندبوو کە بە ناڕاستەوخۆ بەشداریی دانوستانەکان دەکات و هیوای خواست تاران لە گفتوگۆکاندا "عاقڵانەتر" رەفتار بکات. ئێران جەخت دەکاتەوە کە پەرەپێدانی بەرنامە ئەتۆمییەکەی و هەڵگرتنی تەواوی سزاکان هێڵی سوورن و سازشیان لەسەر ناکرێت.

بڕیارە ئەمڕۆ سێشەممە، ئێران وەک رێکارێکی خۆپارێزی لە کاتی مانۆڕە سەربازییەکانی سوپای پاسداران، بەشێکی گەرووی ستراتیژی هورمز دابخات.

میدیای رەسمی ئێران بڵاوی کردەوە، داخستنی بەشێکی گەرووەکە بۆ پاراستنی سەلامەتی دەریاوانییە لە کاتی مانۆڕەکاندا و تەنیا بۆ ماوەی "چەند سەعاتێک" بەردەوام دەبێت. ئەم مەشقە سەربازییانە دوای ئەوە دێن کە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا هێزێکی دەریایی گەورەی لە ناوچەکە جێگیر کردووە، ئەوەش وەک فشارێک بۆ سەر تاران تاوەکو بگاتە ڕێککەوتن لەسەر بەرنامە ئەتۆمییەکەی.

گەرووی هورمز یەکێکە لە گرنگترین رێڕەوە ئاوییەکانی جیهان و نزیکەی چارەکێکی نەوتی گواستراوە و پێنج یەکی گازی سروشتی جیهانی پیادا تێپەڕ دەبێت. هەرچەندە بەرپرسانی ئێران چەندین جار هەڕەشەی داخستنی ئەو گەرووەیان کردووە، بەڵام تاوەکو ئێستا بە تەواوی دانەخراوە. لەو بارەیەوە عەلی ڕەزا تەنگسیری، فەرماندەی هێزی دەریایی سوپای پاسداران ڕایگەیاند، هەر بڕیارێک بۆ داخستنی تەواوەتی گەرووەکە، پەیوەستە بە بڕیاری سەرکردایەتی باڵای وڵاتەکەیەوە.

لە چوارچێوەی هەوڵە دیپلۆماسییەکان بۆ رێککەوتنی ئەتۆمی، خولێکی تری دانوستانەکان لە نێوان ئێران و ئەمریکا بە نێوەندگیری عوممان بەڕێوەدەچێت، تارانیش دەڵێت؛ دانوستانەکان تەنها تایبەتن بە دۆسیەی ئەتۆمی.

میدیاکانی ئێران  ئاشکرایانکرد، دوانیوەڕۆی ئەمڕۆ گەڕێکی نوێی دانوستانەکانی نێوان ئێران و ئەمریکا بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ و بە نێوەندگیری عوممان لە شاری ژنێف دەستیپێدەکات.

ئاماژەیان بەوەشکرد، کۆبوونەوەکان لە باڵیۆزخانەی عوممان لە ژنێف و بە سەرپەرشتی، وەزیری دەرەوەی عوممان، وەک نێوەندگیر لە نێوان وەفدەکانی هەردوو وڵات بەڕێوەدەچێت.

هاوکات لێپرسراوانی ئێران جەخت دەکەنەوە کە "هەڵگرتنی تەواوی سزاکان" مەرجێکی بنەڕەتی و دانەبڕاوە لە هەر پرۆسەیەکی دیپلۆماسی، بۆ ئەم مەبەستەش وەفدێکی گەورەی پسپۆڕانی ئابوری و تەکنیکی هاوکاری تیمی دانوستانکاری ئێران دەکەن.

میدیاکانی ئێران راشیانگەیاندووە، تاران تەنها بەو مەرجە رەزامەندی لەسەر دەسپێکردنەوەی دانوستانەکان داوە کە تەنها باس لە "دۆسیەی ئەتۆمی" بکرێت و هیچ پرسێکی تری دەرەوی ئەو بابەتە نەخرێتە سەر مێزی گفتوگۆکان.

جێگەی ئاماژەیە، ئەم گەڕەی دانوستانانە لە کاتێکدایە کە هەردوولا لە ژێر فشارێکی زۆردان بۆ گەیشتن بە رێککەوتنێکی سەرەتایی، بەتایبەت دوای ئەو پەیامانەی کە تاران لە لایەنی بەرانبەرەوە پێی گەیشتووە و تێیدا جەخت کراوەتەوە کە دۆسیەی ئەتۆمی تەوەری سەرەکی گفتوگۆکان دەبێت.