مەسعوود پزیشکیان، سەرۆک کۆماری ئێران، ئەمڕۆ پێنجشەممە جەختی لەوە کردەوە کە وڵاتەکەی رووبەڕووی فشارێکی زۆری دەرەکی بووەتەوە بە مەبەستی تێکدانی سەقامگیری ناوخۆیی.

پزیشکیان لە لێدوانێکی رۆژنامەوانیدا رایگەیاند: بەم دواییانە لەگەڵ رێبەر، موجتەبا خامنەیی، بۆ ماوەی دوو کاتژمێر و نیو کۆبوومەتەوە و کۆبوونەوەکەش لە کەشێکی پڕ لە متمانە و گفتوگۆی راستەوخۆدا بووە.

سەبارەت بە ئامانجی فشارەکان، سەرۆک کۆماری ئێران وتی: ئێران رووبەڕووی فشار دەبێتەوە بۆ زیادکردنی تەنگژەی ئابووری و لاوازکردنی یەکڕیزی نیشتمانی.

ئاماژەی بەوەش کرد: مەبەست لەم فشارانە دروستکردنی ناڕەزایەتی گشتی و هاندانی خەڵکە بۆ رژانە سەر شەقامەکان، تاوەکو لەو رێگەیەوە پێکهاتەی دەسەڵات لاواز بکەن.

هەروەها بزشکیان ئاماژەی بەوە کرد کە بەرپرسانی ئەمریکی بە ئاشکرا باس لە توندکردنەوەی فشارە ئابوورییەکان بۆ سەر گەلی ئێران دەکەن، تەنها بەو ئامانجەی کە دۆخی ناڕەزایەتی بخوڵقێنن.

نوێنەری هەمیشەیی تاران لە نەتەوە یەكگرتووەكان چارەسەریی كۆتاییهێنان بە جەنگ بە كردنەوەی گەروی هورمز و هەڵگرتنی گەمارۆكانەوە دەبەستێتەوە.

ئەمیر سەعید ئیروانی، نوێنەری هەمیشەیی ئێران لە نەتەوە یەكگرتووەكان لە وەڵامی پێشنیازەكەی ئەمریكا تایبەت بە گەروی هورمز رایگەیاند، چارەسەری كۆتایی بۆ گەروی هورمز راگرتنی تەواوەتی جەنگەكەیە، لەگەڵ هەڵگرتنی تەواوی گەمارۆ دەریاییەكانی سەر ئێران.

ئاماژەی بەوەشكردووە، ئاساییكردنەوەی هاتووچۆ لە گەرووەكەدا بە هەنگاوی كرداریی بەدی دێت، نەك تەنها بە بڕیاری سیاسیی و راگەیاندن لەرێگەی میدیاكانەوە.

ئیرەوانی دەشڵێت: ئەمریكا دروشمی ئازادی كەشتیوانی وەك پاساوێك بۆ شەرعیەتدان بە كارەكانی و سەپاندنی ئەجێندای خۆی بەكاردەهێنێت.

داواش لە وڵاتانی ئەنجومەنی ئاسایش دەكات، لەژێر فشاردا بڕیار نەدەن و پشتیوانی بڕیارەكەی ئەمریكا نەكەن.

ئاژانسی تەسنیم لە زاری سەرچاوەیەكی ئاگادارەوە بڵاویكردەوە، تاران تاوەكو ئێستا هیچ وەڵامێكی رەسمی سەبارەت بە دوایین پێشنیازی ئەمریكا پێشكەش نەكردووە.

ئەم سەرچاوەیە دەنگۆی میدیا ئەمریكییەكانی لەبارەی نزیكبوونەوەی هەردوولا لە ڕێككەوتنی كۆتایی بۆ كۆتاییهێنان بە جەنگ رەتكردەوە و رایگەیاند، دەقی پێشنیازەكەی واشنتۆن هێشتا چەند خاڵێكی تێدایە كە بۆ تاران قبوڵكراو نین.

ئاماژەی بەوەش كردووە، پڕوپاگەندە میدیاییەكانی ئەمریكا تەنها بۆ شاردنەوەی شكستی ترەمپ و پاشەكشەكردنیەتی لە هەنگاوە دوژمنكارانەكانی، كە لە بنەڕەتدا هەڵە بوون. 

هەروەها جەختی كردەوە كە زمانی هەڕەشە بەرانبەر ئێران بێسوودە و تەنها رەوشەكە ئاڵۆزتر دەكات. 

لە كۆتاییدا روونیكردەوە، تاران دوای پاشەكشەكەی ترەمپ، دەستی بە پێداچوونەوەی وردی دۆسیەكان كردووەتەوە و لە ڕێگەی نێوەندگیری پاكستنییەوە وەڵامی كۆتایی خۆی رادەگەیەنێت.

سەرۆكی پەرلەمانی ئێران هێرشی دووبارەی ئەمریكا و ئیسرائیل بۆسەر وڵاتەكەی بەدوور نازانێت و دەڵێت: سەركەوتنی ئێران لەم جەنگەدا پێگەی نێودەوڵەتییان جێگیر دەكات.

محەمەد باقر قاڵیباف لە پەیامێكدا دەڵێت، سەركەوتنی ئێران لەم جەنگەدا دەبێتە هۆكارێك بۆ ئەوەی پێگەی نێودەوڵەتی ئێران جێگیر ببێت و ئێران رۆڵی سەرەكی و چالاكی دەبێت لە سیستمی نێودەوڵەتیدا.

قاڵیباف ئاماژەی بەوەش كردووە، ئێران لە قۆناغێكی نوێی جەنگدایە و لەم قۆناغەدا ئەمریكا هەوڵدەدات لەرێگای فشاری ئابوری و گەمارۆی دەریاییەوە ئێران ناچار بكات خۆی رادەست بكات.

دەشڵێت: دووبارە هێرشی سەربازی ئەمریكا و ئیسرائیل بۆسەر ئێران بەدوور نازانێت و رەچاوی ئەو بارودۆخەیان كردووە، بەڵام سەركەوتن لەم جەنگەدا دەبێتە سەرەتایەك بۆ پێشكەوتنی ماددی و مەعنەوی ئێران.

سەرۆکی پەرلەمانی ئێران هۆشداری دەدات لە هەوڵەکانی ئەمریکا بۆ سەپاندنی گەمارۆی دەریایی بە مەبەستی لاوازکردنی وڵاتەکەی و ناچارکردنیان بۆ تەسلیمبوون لە بەرانبەر فشارەکاندا.

محەمەد باقر قالیباف، سەرۆکی پەرلەمانی ئێران رایگەیاند، وڵاتەکەی رووبەڕووی یەکێک لە گەورەترین جەنگەکانی سەردەم بووەتەوە و هۆشداریش دەدات کە دوژمنان هەوڵی هەڵوەشاندنەوەی یەکڕیزی ناوخۆیی ئێران دەدەن.

قالیباف لە وتارێکدا ئاماژەی بەوە کرد، ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی لە رێگەی فشارە ئابورییەکان و سەپاندنی "گەمارۆی دەریایی"، دەیانەوێت ئێران لە ناوەوە لاواز بکەن و بەرەو تەسلیمبوونی بەرن.

وتیشی: "نیشانەکانی ئەم فشارە لە هەنگاوە نوێیەکانی ئەمریکا لە گەروی هورمز و رێڕەوە ئاوییە هەستیارەکاندا بە رونی دەردەکەون."

سەبارەت بە رەوشی بژێوی و ئابوری، سەرۆکی پەرلەمانی ئێران ئاشکرایکرد، بەشێک لە قەیرانەکان پەیوەندییان بە کێشە کۆنەکانەوە هەیە، بەڵام بەشەکەی تری راستەوخۆ پەیوەستە بە بارودۆخی جەنگەکەوە.

قالیباف داوای لە حکومەت کرد، بە شەفافی پلانەکانی خۆی بۆ رووبەڕووبوونەوەی بەرزبوونەوەی نرخەکان بۆ خەڵک ڕون بکاتەوە، هەروەها کار بکرێت بۆ کەمکردنەوەی کاریگەریی فشارەکان لەسەر هاووڵاتییان.

سەرۆکی پەرلەمانی ئێران، داوای لە خەڵکیش کرد لەم قۆناغەدا هاوکار بن و زیادەڕۆیی لە بەکارهێنانی شتومەکدا نەکەن.

ئەم لێدوانانەی قالیباف لە کاتێکدایە کە گرژییەکان لە دەریادا گەیشتوونەتە ئاستێکی مەترسیدار و گەمارۆکانی سەر هەناردەی نەوتی ئێران فشاری زۆری بۆ سەر بازاڕە ناوخۆییەکانی ئەو وڵاتە دروست کردووە.

هێزی دەریایی سوپای پاسدارانی ئێران جەختی کردەوە، کە بە نەمانی هەڕەشەی دەستدرێژیکاران و لەژێر رۆشنایی رێکارە نوێیەکاندا، هاتوچۆی ئارام و جێگیر لە گەروی هورمزەوە دەبێتە کارێکی گونجاو و دەستەبەر دەبێت.

هێزی دەریایی ئاماژەی بەوەش کردووە: لەگەڵ رەوێندنەوەی هەڕەشەی دەستدرێژیکاران و بە پشتبەستن بە رێوشوێنە نوێیەکان، پەڕینەوەی سەلامەت و بەردەوام لە هورمزەوە دەبێتە راستی.

هەروەها ئەوەشی خستەڕوو: سوپاسی خاوەنی ئەو کەشتیانە دەکەین کە لە کەنداو لەنگەریان گرتووە، لەبەرانبەر هاوکارییان بۆ پەڕینەوە لە گەرووی هورمز بەگوێرەی رێسا و یاساکانی ئێران.

فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریکا (سێنتکۆم)، ئەمڕۆ سێشەممە، رایگەیاند کە رێگرییان لە 51 کەشتی کردووە لە چوونە ناوەوە بۆ ئێران یان هاتنە دەرەوە لێی.

فەرماندەییەکە لە بەیاننامەیەکدا ئاماژەی بەوە کردووە: هێزەکانی ئەمریکا تاوەکو ئەمڕۆ بەردەوامن لە سەپاندنی گەمارۆی دەریایی.

هەروەها ئەوەشی خستووەتە روو: داوا لە 51 کەشتی کراوە بگەڕێنەوە یان روو لە بەندەرەکان بکەنەوە، ئەوەش بە مەبەستی رێگریکردن لە کەشتییە بازرگانییەکان بۆ چوونە ناو خاکی ئێران یان بەجێهێشتنی.

سەرچاوەیەکی ئیسرائیلی بە تۆڕی سی ئێن ئێنـی راگەیاندوە، تەلئەبیب لەگەڵ واشنتۆن لە هەماهەنگیدایە بۆ ئامادەکاریی گەرێکی تری هێرشەکان بۆ سەر ئێران.

بە گوێرەی زانیارییەکانی سی ئێن ئێن، پێدەچێت هێرشەکانی ئەمجارە ژێرخانی وزە و بەرپرسانی باڵای ئەو وڵاتە بکاتە ئامانج .

هاوکات جەخت لەوە کراوەتەوە، کە بڕیاری کۆتایی بۆ دەستپێکردنەوەی پێکدادانەکان لە دەستی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکادایە.

ئەمە لەکاتێکدایە کە بنیامین ناتانیاهۆ لە چەند رۆژی رابردوودا زنجیرەیەک کۆبوونەوەی ئەمنیی نهێنی ئەنجامداوە و داوای لە وەزیرەکانی کردووە بە هیچ شێوەیەک لەسەر ئەم بابەتە لێدوان نەدەن و بێدەنگ بن.

دەوڵەت باخچەلی، سەرۆكی پارتی بزووتنەوەی نەتەوەیی (مەهەپە)، ناوی "رێكخەری پڕۆسەی ئاشتی و بەسیاسیبوون"ی بۆ پێگەی عەبدوڵا ئۆجەلان پێشنیاز كرد و رایگەیاند كە دەبێت ناوبراو لە ژێر ئەم ناوەدا كارەكانی ئەنجام بدات.

باخچەلی لە كۆبوونەوەی فراكسیۆنی پارتەكەیدا ئاماژەی بەوە كرد كە هەنگاوی داهاتوو بریتییە لە هەمواركردنەوەی یاسایی و وتی: تاوتوێكردنی پرسی 'پێگەی' ئۆجەلان بۆ ئێمە گرنگە و دەشڵێت كە چەكدانان لەلایەن پەكەكەوە بە تەنیا ئەنجام نییە، بەڵكو دەبێت پرسی پێگەی ئۆجەلانیش یەكلایی بكرێتەوە بۆ ئەوەی پڕۆسەكە بە كاریگەری بەڕێوە بچێت.

باخچەلی وتیشی: ئەگەر بۆشایییەك لە پێگەی عەبدوڵڵا ئۆجەلاندا هەبێت، دەبێت بە شێوازێك چارەسەر بكرێت كە خزمەت بە داهاتووی توركیا بكات.

لە كۆتاییدا باخچەلی جەختی كردەوە كە لیژنەی پەیوەندیدار بەرپرسیارێتییەكی مێژوویی لەسەر شانە و نابێت ئەم هەلە لەپێناو دەستكەوتی سیاسیی بچووكدا بەفیڕۆ بدرێت، یان ببێتە هۆی پارچەبوونی توركیا.

دەوڵەت باخچەلی پێشنیازێكی نوێ بۆ ناونانی پێگەی ئۆجەلان دەخاتە روو<

سەرۆكی پەرلەمانی ئێران رایگەیاند، ئەو بەرنامەیەی بۆ جەنگ هەیانە هێشتا دەستیان پێ نەكردووە و  دەشڵێت، ئەمریكا بەرگەی بەردەوامبوونی ئەم رەوشەی ئێستا ناگرێت.
محەمەد باقۆ قالیباف، سەرۆكی پەرلەمانی ئێران سەبارەت بە گەروی هورمز بڵاوكردوەتەوە و رایگەیاندوە، هاوكێشەی نوێی گەرووی هورمز لە قۆناغی جێگیربووندایە، ئاسایشی كەشتیوانی و گواستنەوەی وزە لەلایەن ئەمریكا و هاوپەیمانەكانییەوە بەهۆی پێشێلكردنی ئاگربەست و سەپاندنی گەمارۆوە خراوەتە مەترسییەوە.
راشیگەیاندوە، دەزانن ئەمریكا بەرگەی ئەم رەوشەی ئێستا ناگرێت و پێی قبوڵ ناكرێت، دەشڵێت ئێران هێشتا دەستی بەو بەرنامەیە نەكردوە كە بۆ جەنگ دایناوە . 

ئەوروپا و وڵاتانی كەنداو بە توندی ئیدانەی هێرشەكانی ئێران بۆسەر ژێرخانی ئیمارات دەكەن و بە هەڕەشەی دادەنێن بۆ سەر ئاساییشی ناوچەكە.

ئۆرسۆلا ڤۆن دێر لاین، سەرۆكی كۆمسیۆنی ئەوروپا رایگەیاند، هێرشەكانی ئێران بۆسەر ئیمارات قبوڵكراو نییە و پێشێلكارییەكی روونی یاسا نێودەوڵەتییەكانە.
ئیمانوێل ماكرۆنی سەرۆكی فەرەنساش دەڵێت: ئەو هێرشانە قبوڵكراو نین و پشتیوانی وڵاتەكەی خۆی بۆ ئیمارات و بەدیهێنانی ئاشتی و دووبارە كردنەوەی گەروی هورمز دووپاتكردەوە.

هاوكات لیندسی گراهام، سیناتۆری كۆمارییەكانی ئەمریكا ئاماژەی بەوەكردووە، هێرشی ئێران بۆ سەر ژێرخانی ئیمارات پێویستی بە وەڵامێكی خێرا هەیە.

هەریەك لە وڵاتانی میسر و بەحرەین و ئوردن و عومان و كوەیتیش، پاڵپشتی خۆیان دوپاتكردەوە بۆ هەر رێكارێكی ئیمارات كە بۆ پاراستنی سەروەریی خاكەكەی و دەستكەوتەكانی ئەنجامی بدات .

لە بەرامبەریشدا ئەو لایەنە سەربازییەی ئیڕان كە بەرپرسیارێتی هێرشەكەی گرتووەتە ئەستۆ هۆكاری هێرشەكە بۆ پلانەكەی ئەمریكا دەگەڕێنێتەوە بۆ دابینكردنی رێڕەوی سەلامەت لە گەروی هورمز و جەختی لەوەكردووەتەوە، دەبێت واشنتۆن كۆتایی بە بەكارهێنانی هێز لە پرۆسەی دیپلۆماسیدا بهێنێت و دەست لە سەركێشیە سەربازییەكانی هەڵگرێت.

دوای رووداوەكانی رۆژی دووشەممە، لێپرسراوانی ئەمریكا پێشبینی دەكەن ترەمپ لە ماوەی چەند رۆژێكدا رێگە بە دەستپێكردنەوەی هێرش بۆ سەر ئێران بدات. 

بەپێی راپۆرتێكی وۆڵ ستریت جۆرناڵی ئەمریكی، دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا دەیویست خۆی لە شەڕ بەدوور بگرێت و لەوە زیاتر لە جەنگ  تێوەنەگلێت، بەڵام بەهۆی رووداوەكانی دوێنێ لێپرسراوانی ئەمریكا فشاری زیاتریان خستووەتەسەر بۆ ئەوەی فەرمان بكات بە دەستپێكردنەوەی هێرشەكان بۆ سەر ئێران.

هەروەها لیندسی گراهام سیناتۆری كۆمارییەكان كە پشتیوانی دەستوەردانی ئەمریكای لە ئێران كردووە وتویەتی، ئێران بە تەواوی ئاگربەستی پێشێل كردووە و كردەوەكانی نیشانی دەدەن كە وڵاتێك نییە لەگەڵ دیپلۆماسیەتدا بێت، بۆیە پێویستە ترەمپ بە هێرشێكی گەورە و بەهێز و بەئازار، بەڵام كورتخایەن وەڵام بداتەوە.  

خودی ترەمپ لە دوایین لێدوانیدا وتویەتی، لەگەڵ جەنگدا نییە بۆ سەر ئێران، بەڵام ناهێڵێت ببنە خاوەن چەكی ئەتۆمی، دەشڵێت ئێران كەشتیگەلی دەریایی و مووشەك و سەركردەشی نەماوە.

ئێران رایگەیاند، ئەمریكا هێرشی كردوەتە سەر دوو بەلەمی بچوك لە گەروی هورمز پێنج هاووڵاتی كوژراون.

ئاژانسی تەسنیمی ئێران بڵاویكردوەتەوە، ئەمریكا هێرشی كردووەتە سەر دوو بەلەمی بچووك لە گەروی هورمز كەلوپەلی خەڵكیان گواستووەتەوە، لە ئەنجامدا پێنج هاووڵاتی كوژراون.

سوپای پاسدارانیش رایگەیاندوە، ئەمریكا هیچ كەشتییەكی جەنگی نەكردوەتە ئامانج، بەهۆی ترسی لە چالاكی بەلەمەكانی سوپا، ێرشی كردوەتە سەر بەلەمی هاووڵاتییانی مەدەنی.

ئەوەش لە كاتێكدایە دوای دەستپێكردنی جەنگ دژی ئێران لە 28ی شوباتی رابردوو، لە 8ی نیسان بە نێوەندگیری پاكستان، ئاگربەست راگەیەنرا، لە 13ی نیسانیش ئەمریكا گەمارۆی خستووەتە سەر هاتوچۆیی دەریایی ئێران لە گەروی هورمز.

بە یارمەتی سوپای دەریایی ئەمریكا، دوو كەشتی بازرگانی بە ئاڵای ئەمریكاوە بە گەروی هورمزدا تێپەڕین، ئێرانیش رەتیدەكاتەوە.

فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریكا 'سێنتکۆم' رایگەیاند، كەشتییەكانی هێزی دەریایی ئەمریكا لە كەنداو خەریكی ئەنجامدانی ئەركەكانیانن بۆ پارێزگاری كردن لە كەشتییە بازرگانییەكان و گەڕاندنەوەی هاتوچۆی ئازاد لە گەروی هورمز.
سێنتكۆم راشیگەیاندووە، دوو كەشتی بازرگانی بە ئاڵای ئەمریكاوە بە گەروی هورمزدا تێپەڕیون، هەموو ئەو دەنگۆیانەشی ڕەتكردەوە كە باس لە پێكرانی كەشتییە جەنگییەكانیان بە موشەكی ئێرانی دەكەن.
ئاژانسی هەواڵی میهر لە زاری ئیدارەی پەیوەندییە گشتییەكانی سوپای ئێرانەوە رایگەیاند، هیچ كەشتییەكی بازرگانی یان نەوتهەڵگر بە گەروی هورمزدا تێنەپەڕیوە و دەنگۆی تێپەڕبوونی دوو كەشتی ئەمریكا دوورە لە راستییەوە.
ئاژانسەكە راشیگەیاندووە، هەر كەشتییەك بە پێچەوانەی رێنماییەكانی سوپای  دەریایی ئێرانەوە بیەوێت بە گەروی هورمزدا تێپەڕببێت روبەرووی مەترسی گەورە دەبێتەوە.

دوای 28 رۆژ لە ئاگربەستی ئێران و ئەمریكا، ئێران بە چەند مووشەكێك هێرشی كردەوە سەر كەنداو و وڵاتی ئیماراتی بە ئامانج گرت.
وەزارەتی بەرگری ئیمارات بڵاویكردەوە، بەرپەرچی هێرشێكی موشەكی ئێرانیان لە ئاسمانی وڵاتەكەی داوەتەوە.
ئاماژەی بەوەشداوە، لەلایەن سیستمی بەرگرییەوە چوار موشەكی كروزی ئێرانیان بە سەركەوتوویی لە ئاسمان تێكشكاندووە كە یەكێكیان كەوتووەتە ناو ئاوەكانی كەنداو.
وەزارەتی دەرەوەی ئیماراتیش رایگەیاند، مافی تەواویان لە وەڵامدانەوەی هێرشەكان هەیە وهیچ كەمتەرخەمییەك بۆ پارێزگاریكردن لە سەروەری و ئەمنیەتی وڵاتەكەیان ناكەن.
لای خۆیەوە حكومەتی خۆجێیی فویجەیرە لە ئیمارات رایگەیاند لە ئەنجامی هێرشە موشەكییەكان بۆسەر ناوچەی پیشەسازی فوجەیرە سێ هاوڵاتی هیندی بە سوكی برینداربوون و چارەسەری پێویستیان وەرگرتووە ئەوەش یەكەم جارە دوای راگەیاندنی ئاگربەست لە 7ـی نیسانی رابردوو هێرشی موشەكی بكرێتە سەر ئیمارات.

نەعیم قاسم ئەمینداری گشتی حزبوڵا رایدەگەیەنێت، هیچ ئاگربەستێك لە لوبنان بوونی نییە و ئیسرائیل و ئەمریكا بەردەوامن لەسەر دوژمنكارییەكانیان.

نەعیم قاسم رایگەیاند، حزبوڵا لەگەڵ رێگەچارەی دیپلۆماسییە بۆ راگرتنی هێرشەكان، بەڵام لەگەڵ دانوستانی ناراستەوخۆن، چونكە دانوستانی راستەوخۆ سازشێكی بێ بەرهەمە و خزمەت بە بنیامین ناتانیاهۆ سەرۆك وەزیرانی ئیسرائیل دەكات. 

دەشڵێت، لە لوبنان ئاگربەست بوونی نییە، بەڵكو دوژمنكاری ئەمریكا و ئیسرائیل بەردەوامی هەیە و هێڵی سور و ناوچەی پارێزراویش بوونی نییە و نابێت. 

نەعیم قاسم راشیگەیاند، بە بەرگریكردن و لێكتێگەیشتنی ناوخۆیی و سود وەرگرتن لە رێككەوتنی ئەمریكا و ئێران، دەتوانن ئەم قۆناغە تێبپەڕێنن.