جیهان
دوای ئەوەی مەولود چاوشئۆغلو وەزیری دەرەوەی تورکیا داوای ئاشتەوایی کرد لە نێوان حکومەتی سوریا و گروپە ئۆپۆزسیۆنەکانی ئەو وڵاتە کە لە لایەن ئەنقەرەوە پاڵپشتی دەکرێن، ھەزاران کەس لە ناوچەکانی باکوری سوریا کە لە ژێر دەستی ئۆپۆزسیۆنی سوریا و تورکیادان، خۆپیشاندانیان ئەنجامدا.
بە پیێ میدیاکانی سوریا، لانیکەم لە ٣٦ شار و شاروچکەی ژێردەستی گروپە چەکدارەکانی سەر بە ئۆپۆزسیونی سوریا کە نزیکن لە تورکیا، لەوانەش ئیدلب و عەزاز و سەرێکانی و عەفرین و گرێ سپی و باب و جەرابلوس گردبوونەتەوە و ناڕەزایەتییان دەربڕیوە.
چەند رۆژ پێش ئێستا (مەولود چاوشئۆغلو) وەزیری دەرەوەی تورکیا رایگەیاند، ئەنقەرە پشتیوانی لە ئاشتەوایی نێوان حکومەت و ئۆپۆزسیۆنی سوریا دەکات لەپێناو رێگری لە دابەشبونی ئەو وڵاتە و بەدیھێنانی ئاشتی ھەمیشەیی.
دەستەی زەکات و باج و گومرگی سعودیە رایگەیاند، ھێزە ئەمنییەکانی وڵاتەکە و ھێزەکانی تایبەت بە روبەڕوبوونەوەی ماددە ھۆشبەرەکان لە بەندەری جەددەی ئیسلامی شکستیان بە ھەوڵێکی رەوانەکردنی ماددەی ھۆشبەر بۆ عێراق ھێناوە و دەستیان بەسەر کۆی ماددە ھۆشبەرەکەدا گرتووە.
ئاشکراشیکردووە ، ماددە ھۆشبەرەکە لە یەک ملیۆن و ١٠٠ ھەزار حەبی ھۆشبەر پێکھاتبوو و لە ناو یاری منداڵان و جلوبەرگ و چەند جۆرێکی خۆراک حەشاردرابوو.
رۆژنامەی ( پۆلیتیکۆ)ی ئەمریکی چەند بڕگەیەکی لە رەشنوسی ئەو دەقە بڵاوکردووەتەوە کە لە دوا خولی دانوستانە ئەتۆمییەکان لە ڤییەنا ئامادەکرا و تیایدا یەکێتی ئەوروپا پێشنیازی کردووە سزاکانی سەر سوپای پاسدارانی ئێران سنوردار بکرێن، بەشێوەیەک ئەو کەسانەی ئەمریکی نین و لە لیستی سزاکانی ئەمریکادا نین بەھۆی مامەڵەکردن لەگەڵ ئێرانیەکان، سزا نەدرێن.
رۆژنامەکە لە زاری دیبلۆماتکارێکەوە ئاماژەی بەوەکردوە، ئەو بڕگەیە رێگە خۆش دەکات سوپای پاسداران و فەیلەقی قودس لە سزاکانی ئەمریکا دەربازییان ببێت و لە رێگەی کەسایەتی و دامەزراوەی سێیەمەوە کاروبارەکانیان راییبکەن.
ڤۆلۆدیمێر زیلینسکی سەرۆکی ئۆکراین لە لێدوانێکدا سوپاسی کۆماری چیک و وڵاتانی باڵتیکی کرد کە بابەتی ڤیزایان بۆ ھاوڵاتیانی وڵاتانی ھاوکاری تیرۆر ھێناوەتە ئاستێکی رەسمی.
ئەنجوومەنی کۆمەلڕیەتی ئەرمەنی لە رۆژئاوای کوردستان ئەمڕۆ ئیدانەی بێدەنگی نێودەوڵەتی کرد لە بەرامبەر ھێرشەکانی تورکیا بۆ سەر ھاوڵاتیانی مەدەنی.
ئەنجوومەنەکە، ئەنجوومەنێکی خۆجێییە و پەیوەندیدارە بە کاروباری ئەرمەنەکانەوە و بارەگاکەی لە حەسەکەیە.
ئەنجوومەنی کۆمەڵایەتی ئەرمەنی لە بەیاننامەیەکدا ئیدانەی گرژییە سەربازییەکانی ئەم دواییەی تورکیایان کردو و داوایکرد کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لێپێچینەوە لەگەڵ تورکیا و سەرۆکەکەیدا بکات.
ڕوانگەی سوریا بۆ مافەکانی مرۆڤ ئاشکرای کرد، سوپای پاسداران لە سوریا بە سەرپەرشتی پسپۆڕە سەربازییەکانی تاقیکردنەوەی لەسەر موشەکە مەودا مامناوەندەکان کردووە و دەنگی موشەکەکانیش لەلایەن ھاووڵاتیانەوە بیستراوە.
بەپێی زانیارییەکانی ڕوانگەی سوریا بۆ مافەکانی مرۆڤ، ئەو موشەکە مامناوەندانەی کە سوپای پاسداران تاقیکردونەتەوە بە ئاڕاستەی بیابانەکانی ئەلمەیادین تەقێنراون، کە دەکەوێتە خۆرھەڵاتی پارێزگای دێرەزوور لە سوریا. پێشتر ڕوانگەی سوریا بۆ مافەکانی مرۆڤ ئاشکرایکرد، سوپای پاسداران لە ناوچەی "مەزاریع" لە بیابانەکانی ئەلمەیادین فڕۆکەی بێ فڕۆکەوانی بەناوی "ئەبابیل ٣" تاقی کردوەتەوە.
سەرۆکی تورکیا، بەبۆنەی تێپەڕبوونی ٢١ ساڵ بەسەر دامەزراندنی پارتی داد و گەشەپێدان، پەیامێکی ئاڕاستەی ئەندام و لایەنگرانی کرد و ئاماژەی بە دەستکەوتی حکومەتەکانی ئاکەپە لە ماوەی ساڵانی رابردوو کرد، لە بەرەوپێشبردنی کەرتەکانی خوێندن و تەندروستی و ئاسایش و وزە و پیشەسازی و رایگەیاند، دڵنیان پارتەکەیان لە ھەڵبژاردنە پەرلەمانی و سەرۆکایەتییەکەی تورکیا کە ساڵی داھاتوو بەڕێوەدەچێت، سەرکەوتن بەدەست دەھێنێت.
ھاوکات لەگەڵ خواستەکانی ئەردۆغان ھێزەکانی ئۆپۆزسیۆنی کورد لە باکور بەیەک لیست و بە یەک بەرە بەشداریی ھەڵبژاردنی داھاتوو دەکەن و کار بۆ بەدیھێنانی گۆرانکاریی گەورە لەو وڵاتەدا دەکەن.
ئەو بەرپرسەی ھاوپەیمانی نێودەوڵەتی کە نەیویست ناوی ئاشکرا بکات ڕایگەیاندوە، "واشنتن لەگەڵ تورکیا لە پەیوەندیدایە تا گرەنتی نەگەڕانەوەی داعش و ھەڕەشەی ئەو رێکخراوە لە ئاسایش و سەلامەتی ھاولڕتیانی مەدەنی و ھێزەکانی ھاوپەیمانی و ھەسەدە."بەرپرسەکە دەشلێت، “لەگەڵ تورکیا کاردەکەن بۆ زەمینەسازی دانوستانی کۆتاییھێنان بە توندوتیژی لە سوریا."
جەختی لەوەشکردوەتەوە، ھاوپەیمانی دژی داعش، “پێداگرە لەسەر بەردەوامیدان بە دژایەتی توندوتیژی لە رۆژئاوای کوردستان ھەروەک ئیدانەی ھەر کارێک دەکەن لایەنی کە دەستوەردانی دەرەکی بێت.
سوپای پاسدارانی ئێران لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوەکردووە، لەسەرەتای سەرھەڵدانی گروپی تیرۆریستی داعشەوە کە روبەرێکی فراوانیان لە عێراق و سوریا داگیرکرد، رۆڵێکی گەورەیان ھەبووە لە روبەڕوبونەوە و لاوازکردنی و دەرکردنیان لەو ناوچە و شارانەی لەو دوو وڵاتە داگیریان کردبوو.
ئاماژەی بەوەشکردووە، ھەرچەندە لەسەر داوای بەغداد و دیمەشق چوونەتە ئەو دوو وڵاتە بۆ روبەڕوبوونەوەی گروپ تیرۆریستی داعش، بەڵام وەک سوپای پاسدارانیش بە پێویستیان زانیووە ئەو کارە بکەن، چونکە پێیان وایە ئەگەر لە عێراق و سوریا روبەڕوی داعش نەبونایەتەوە، دەبوو لە ھەمەدان و خوراسان شەڕی ئەو گروپە تیرۆریستییە بکەن.
ئەردۆغان ئاماژەی بۆ ئەوە کردوە ، بەھۆی بەنداوەکانەوە لەمەودوا لە سەختترین ساڵانی وشکەساڵیشدا تورکیا گرفتی بێ ئاوی نابێت ، بە وتەی ئەردۆغان ، تا ئێستا ٨٩١ ملیۆن و ٢٥٦ ھەزار دۆلاریان لە دروستکردنی بەنداوەکاندا خەرج کردووە و داھاتی بەنداوەکان ساڵانە دەگاتە ١٥٠ ملیۆن و ٤٠٠ ھەزار دۆلار ، جگە لەوەش بەنداوەکان رۆڵێکی سەرەکیان دەبێـت لە دابینکردنی وزەی کارەبا بۆ تورکیا .
ئەوە لەکاتێکدایە بەھۆی دروستکردنی بەنداوەکانی تورکیاوە ، فشارێکی زۆر لەسەر عێراق دروستبووە ، ئاستی ئاوی روبارەکانی عێراق تا رادەیەکی زۆر کەمی کردووە ، چەند جارێکیش عێراق یاداشتنامەی نارەزایی لەوبارەیەوە پێشکەشی تورکیا کردووە ، بەڵام بێ ئەنجام بوە .
وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا بڵاویکردەوە، بە وردی چاودێری ڕێککەوتنەکەی نێوان ئێران و ڕوسیا دەکەن بە مەبەستی پێدانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لە لایەن تارانەوە بە مۆسکۆ بۆئەوەی لە شەڕی ئۆکراین بەکاری بھێنێت.
ئاماژەی بەوەشکردوە، بەڵگە و زانیاری وردیان لەبەردەستدایە کە ماوەی چەند ھەفتەیەکە ژمارەیەک فەرماندەی سەربازیی روسیا لە ئێرانن و لەلایەن لێپرسراوانی سەربازیی ئەو وڵاتەوە مەشق و ڕاھێنانیان پێدەکرێت لەسەر چۆنێتی بەکارھێنانی ئەو فڕۆکە بێفڕۆکەوانانەی دەیدەن بە ڕوسیا.
تۆڕی "بلومبێرگ" لە زاری سەرچاوەیەکی ئاگادارەوە بڵاویکردۆتەوە ، لە دوای چەند مانگیک لە پرۆسەی ھەڵبژاردنی نوێکردنەوەی نیوەی کۆنگرێس کە لە مانگی تشرینی دوەمی داھاتوودا ئەنجام دەدرێت ، بایدن بە نیازە دوبارە خۆ ھەڵبژادنەوەی بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ٢٠٢٤ رابگەیەنێت.
ئەوە لەکاتێکدا بەپێی دوایین راپرسییەکان ، ژمارەی لایەنگرانی بایدن بەشێوەیەکی بەرچاو کەمیکردووە و دیموکراتەکانیش پێیان باشترە کەسێکی تر بۆ وەرگرتنی پۆستی سەرۆکی ئەمریکا کاندید بکەن.
لێپرسراوانی سوید رایانگەیاندووە ، ھاووڵاتیەکی تورکیا رادەستی ئەنقەرە دەکەنەوە، کە لە ساڵی رابردوەوە تورکیا داوای وەرگرتنەوەی دەکاتەوە، ئەوەش دەبێتە یەکەمین کەس کە سوید رادەستی ئەنقەرەی دەکاتەوە، ئەوەش دوای ئەوە دێت، کە تورکیا چەند داواکارییەکی لە سوید و فنلەندا کردوە بۆ ئەوەی بە ئەندامبونیان لە ھاوپەیمانی ناتۆ قایل ببێت .
بە وتەی لێپرسراوانی سوید، ئەو ھاووڵاتییە تورکە لە ساڵی ٢٠١١ ەوە داوای وەرگرتنی مافی پەنابەری لە سوید کردوە و لە ٢٠١٤ دا مافی پەنابەری پێبەخشراوە، لە ساڵانی ٢٠١٣ و ٢٠١٦ دا لەلایەن تورکیاوە بە ساختەکردنی کرێدیت کارت تۆمەتبار کراوە و دواتر لە سوید بەھەمان تۆمەت دەستگیرکراوە .
"ڤیدانت باتێل" جێگری وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا ئاشکرای کرد، ئامادەن بۆ ئیمزاکردنی ئەو ڕێکەوتنەی کە لە ڤییەنا دانوستانیان لەسەر کردوە، بەڵام دەبێت ئێران دەستبەرداری داواکارییە زیادەکانی بێت، کە لە دەرەوەی رێکەوتنە ئەتۆمییەکەی ساڵی ٢٠١٥ یە.
لای خۆیەوە بەرپرسێکی باڵای ئێران بە میدیاکانی وڵاتەکەی ڕاگەیاندووە، پێشنیازەکانی یەکێتی ئەوروپا بۆ زیندووکردنەوەی ڕێکەوتنە ئەتۆمییەکە دەکرێت قبوڵکراو بێت، بەمەرجێک ئەمریکا گەرەنتی لەبارەی ھەڵگرتنی سزاکانی سەر ئێرانەوە بدات.
پۆلیسی لەندەن لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوەکردووە، ئەو چەکدارەی دەستگیرکراوە سەربە شانەی "بیتڵز"ی داعشە و تەمەنی ٣٨ ساڵە و دوای گەیشتنی بە فڕۆکەخانەی "لوتون"ی لەندەن لە تورکیاوە دەستگیرکراوە.
راشیگەیاندووە، ئەو چەکدارە بەرپرسە لەچەندین تاوانی رفاندن و کوشتن، تۆمەتباریشە بە دەستبەسەرکردنی چەندین دیلی بیانی لە سوریا لەنێوان ساڵانی ٢٠١٢ بۆ ٢٠١٥.
شانەی "بیڵتز" لە چوار کەس پێکھاتوون و خۆبەخشانە چوونەتە ریزی چەکدارانی داعشەوە لە سوریا، بەڵام دواتر ئەرکی پاسەوانی دیلە بیانییەکانیان پێسپێردراوە، لێپرسراوانی ئەمریکاش رایانگەیاندووە، ئەو شانەیە ٢٧ دیلیان کوشتووە کە ژمارەیەکیان بەشێوەیەکی دڕندانە و نامرۆڤانە کوژراون.
ناسر کەنعانی وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران ڕایگەیاند، تۆمەتەکانی ئەمریکا لەبارەی ئەوەی ئێران ھەوڵی کوشتنی "جۆن بۆڵتن"ی دابێت بێ بنەمایە و پاڵنەری سیاسیی لەپشتەوەیە.
کەنعانی ھۆشداریشیداوە لەوەی واشنتۆن ھەر ھەنگاوێک دژی ھاووڵاتیانی ئێران بگرێتەبەر بەھۆی ئەو تۆمەتانەوە.
لای خۆیەوە "جاک سولیڤان" ڕاوێژکاری ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکا دەڵێت، ئەگەر ئێران ھێرشبکاتە سەر ھەر ھاووڵاتییەکی ئەمریکی ڕوبەڕوی کاردانەوەی ترسناک دەبێتەوە.
ڕۆژی چوارشەممە دەزگای ھەواڵگری ئەمریکا ڕاپۆرتێکی بڵاوکردەوە و باسی لەوەکردووە ئەندامێکی سوپای پاسداران ٣٠٠ ھەزار دۆلاری داوە بۆ کوشتنی جۆن بۆڵتن.