ئینجە لە راگەیەندراوێکدا کە لە تویتەر بڵاویکردووەتەوە دەڵێت، پارتە ئۆپۆزسیۆنەکان ھەڵمەتێکیان بۆ ناوزڕاندنی بەڕێوەبردووە، کە گەورەترین ھەڵمەتی ناوزڕاندن بووە لە مێژووی سیاسەتی تورکیادا، وتیشی کاریان کردووە لەسەر بێدەنگکردنی و دوورخستنەوەی لە گۆڕەپانەکە. 

ئینجە کە سێ رۆژ بەر لە وادەی ھەڵبژاردنەکانی تورکیا کشایەوە، وتیشی، گەلی تورکیا دەنگدانی بە ئۆپۆزسیۆن رەتکردەوە، بەھۆی ئەوەی ھاوپەیمانی رانەگەیەندراویان لەگەڵ چەند لایەنێک ھەیە. 
راشیگەیاند، ھۆکاری کشانەوەی لە کێبڕکێکە بۆ ئەوە بووە کە بەرپرسیارێتی پاشەکشە و زیانەکانی وڵاتی نەخرێتە ئەستۆ. 

نەتەوەیەکگرتوەکان راپۆرتێکی سەبارەت بە رەوشی ئابوری جیھان بڵاوکردووەتەوەو ئاماژەی بەوەکردووە، بەھۆی جەنگەوە ئابوری ئۆکراین زۆرینەی توانا پیشەسازییەکان و ژێرخانی وزەی لەدەستداوەو لە ساڵی ٢٠٢٢ بەرێژەی ٢٩.١% تووشی پاشەکشە بووە و سەرەڕای کۆمەک و ھاوکارییە دەرەکییەکان و قەرزی سندوقی نێودەوڵەتی دراو و  پیشتیوانییە راستەوخۆکان لە بودجەی ئەمریکا و یەکێتی ئەوروپا، لە ساڵی ٢٠٢٣شدا دووچاری داکشان دەبێت .

بە پێی راپۆرتەکەی نەتەوەیەکگرتوەکان، تێچووی خەمڵێنراو بۆ بوژاندنەوەو ئاوەدانکردنەوەی ئۆکراین بە ٤١١ ملیار دۆلار مەزەندە دەکرێت.

لە رێورەسمێکدا میھردارد بەزرپاش وەزیری رێگاوبان و شارسازیی ئێران،  ڤیتالیی ساڤەلیەس وەزیری گواستنەوەی روسیا گرێبەستێکیان بۆ راکێشانی ھێڵی شەمەندەفەر لە شاری رەشت و ئاسترایان ئیمزاکرد کە بە یەکێک لە تۆڕە گرنگەکانی گواستنەوەی رێڕەوی باکور و باشور دادەنرێت.

ئیبراھیم رەئیسی سەرۆککۆماری ئێران لەمیانی بەشداریکردنی لە رێورەسمەکەدا رایگەیاند، پرۆژەکە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ٢٠ ساڵ لەمەوبەر، بەڵام لەبەر چەند ھۆکارێک دواخراو کردنەوەی ئەو رێگایە خزمەتێکی زۆر بە ناوچەکە دەگەیەنێت لە رووی بازرگانی و گواستنەوە.

ڤلادیمێر پوتن سەرۆکی روسیاش بە ڤیدیۆکۆنفرانس بەشداریکردوو رایگەیاند، بە کردنەوەی رێگاکە قەبارەی ئاڵوگۆڕ زۆر زیاد دەکات، توانای بازرگانیی ھەردوو دەوڵەت بەھێزتر دەبێت و بازرگانیی دەرەکی لەنێوان روسیا و ئێران زۆر فراوانتر و فرەجۆرتر دەبێت.

راشیگەیاند، سودان پێویستی بە سێ ملیار و ٣٠٠ ملیۆن دۆلارە بۆ ھاوکاریکردنی ئەو ھاووڵاتییانەی لە ناوەوەی وڵاتەکەیان یاخود لە دەرەوەی وڵات کە ئاوارەبوون.

ھەڵسەنگاندنەکەی نەتەوە یەکگرتووەکان لەکاتێکدایە کە زیاتر لە مانگێک بەسەر دەستپێکردنی شەڕ و ئاڵۆزییەکان تێدەپەڕێت، جەنگەکە لە نێوان عەبدولفەتاح بورھان فەرماندەی سوپای فەریقی یەک و محەمەد حەمدان دقلو فەرماندەی ھێزەکانی وەڵامدانەوەی خێرا روویداوە و بەھۆیەوە ٦٧٦ کەس کوژراون و زیاتر لە ٩٣٦ ھەزار کەس ئاوارەبوون .

ئاژانسی تاسی روسی لە زاری سەرچاوەیەکەوە لە ئەنقەرە بڵاویکردەوە، بەمنزیکانە ڤلادیمیر پۆتین سەرۆکی روسیا و رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆکی تورکیا تاوتوێی درێژکردنەوەی رێککەوتنی گەنم دەکەن.

بەندەرەکانی ئۆکراین لەسەرەتای دەستپێکردنی جەنگەوە لەلایەن روسیاوە دەستیانبەسەردا گیراوە، بەڵام بەپێی رێککەوتنی روسیا و ئۆکراین و تورکیا بە چاودێری نەتەوەیەکگرتووەکان رێگا بە ھەناردەکردنی گەنمی ئۆکراین بۆ بازاڕەکانی جیھان دەدرێت.

روسیا ھۆشداری داوە لە ١٨ی ئایار لە رێککەوتنەکە دەکشێتەوە ئەگەر داواکارییەکانی بۆ لابردنی رێگرییەکانی بەردەم ھەناردەی گەنم و پەینی روسیی لانەبرێن.

رێکخراوی ھەنگاو بۆ مافی مرۆڤ بڵاویکردەوە، دادگای تاوانەکانی پیرانشار، سزای ١٤ ساڵ و شەش مانگ زیندانیکردن و پێبژاردن و لێدانی ١٢٠ قامچی بەسەر حەوت ھاووڵاتی خەڵکی شاری پیرانشاردا سەپاندووە.

بەپێی راپۆرتەکەی ھەنگاو، لە ماوەی رابردوودا چوار ھاووڵاتی خەڵکی پیرانشار، لەلایەن لقی ١٠٢_ی دادگای تاوانەکانی دووی پیرانشار بە تۆمەتی ھەوڵی تێکدانی ئاسایش و ئارامی گشتی، ھەرکامیان سزای سێ مانگ بەندکردن و لێدانی ٤٠ قامچی بەسەردا سەپێندراوە، بەڵام ئەو بڕیارە بە پێبژاردنی پارە سزاکەیان کەمکرایەوە.

رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆککۆماری تورکیا لە میانەی وتارێکیدا بۆ ئەندامانی پارتی داد و گەشەپێدان راگەیاند، بە پشتیوانی روسەکان و دۆستانیان لە ئۆکراین سەرکەوتووبوون لە درێژکردنەوەی وادەی ھەناردەکردنی دانەوێڵەی ئۆکراین بۆ ماوەی دوو مانگی دیکە.

ئەردۆغان راشیگەیاندووە، بە ئومێدەوە چاوەرێی ئاگربەستی نێوان روسیا و ئۆکراینن تا کێشەکانی ئەو وڵاتانەو و ناوچەکە چارەسەر بکرێن.

درێژکردنەوەی ماوەی رێککەوتننامەی ھەناردەکردنی دانەوێڵەی ئۆکراین، لە کاتێکدایە کە رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان ھۆشداریی دابوو بەرامبەر بە ئەگەری درێژنەکردنەوەی رێککەوتنەکە و بە کارەسات بۆ جیھان وەسفی کردبوو.

لەسەرەتای دەستپێکردنی جەنگەوە لەلایەن روسیاوە بەندەرەکانی ئۆکراین دەستیانبەسەردا گیراوە، بەڵام بەپێی رێککەوتنی روسیا و ئۆکراین و تورکیا بە چاودێری نەتەوە یەکگرتووەکان رێگا بە ھەناردەکردنی گەنمی ئۆکراین بۆ بازاڕەکانی جیھان دەدرێت.

وەزارەتی دەرەوەی تورکیا لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوەکردووە، دەستگیرکردنی ئەو دوو رۆژنامەنووسە بەبێ بانگھێشتکردن و وتە لێوەرگرتنیان ھەر دوای خولی یەکەمی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی کۆمار و ھەڵبژاردنی ٢٨ھەمین خولی پەرلەمانی تورکیا، وەک کارێکی بەمەبەست لێکدەدەنەوە.

 لەلایەکی ترەوە، وەزارەتی دەرەوی تورکیا باڵیۆزی ئەڵمانیای لە ئەنقەرە بانگێشتکرد و داوای روونکردنەوەی لێکرد.

بەپێی راگەیەنراوەکەی وەزارەتی دەرەوەی تورکیا، ھیچ بیانووییەک نەبووە بۆ دەستگیرکردنی ئەو دوو رۆژنامەنووسە تورکەی لە نووسینگەی فرانکفۆرتی رۆژنامەی سەباح کاریانکردووە، ئامانجی دەستگیرکردنەکە بێزارکردنی رۆژنامەکە بووە.

بەپێی ھەواڵی میدیاکانی ئەڵمانیا، ئەو رۆژنامەنووسانەی دەستگیرکراون تۆمەتی بڵاوکردنەوەی زانیاری کەسی مەترسیداریان رووبەروو کراوەتەوە

ئەردۆغان لە پەیامێکدا سەبارەت بە ھەڵبژاردنەکانی ١٤ی ئایار رایگەیاند، ھەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتی کۆمار بە کەمتر لەنیو خاڵ کەوتە خولی دووەم و رێز لەو ئیرادەیە دەگرن کە لە سندوقەکانی دەنگدانەوە دەرچووە.

ئاماژەی بۆ ئەوەشکرد، رێژەی ئەو دەنگانەی لە ١٤ی ئایار بەدەستیانھێنا بەرزتردەکەنەوە و بە سەرکەوتوویی لە ھەڵبژاردنەکانی ٢٨ی ئایار دەردەچن و سەرکەوتنێکی مێژوویی دەنووسنەوە.

ئەردۆغان جەختی لەوەشکردووەتەوە، راوەستان نییە، بەردەوامبوون لەسەر رێگا لە چوارچێوەی دیدگەی سەدەی تورکیا لەمڕۆوە دەستیان بە کارەکانیان کردووە بۆ ٢٨ی ئایار و خوازیاری دەنگی سەرجەم ھاووڵاتییانە جا دەنگیان بە ھەر کەسێک دابێت.

ژەنەراڵ پاتریک رایدەر، وتەبێژی وەزارەتی بەرگریی ئەمریکا-پنتاگۆن، لە کۆنفرانسێکی رۆژنامەوانییدا رایگەیاند، بڕیاریانداوە توانای درۆنە چاودێرییەکان و ھەواڵگیرییەکانیان لە گەرووی ھورمز زیاد بکەن، ھەروەھا ژمارەی کەشتییە جەنگییەکانیان زیاد دەکەن و گەڕانە دەریاییەکانیان بۆ بەرەنگاربوونەوەی ھەڕەشەکانی ئێران و گێچەڵەکانی زیاد دەکەن.

رایدەر وتیشی، ئامانج لە زیادکردنی توانا سەربازییەکانیان لە کەنداو، ناردنی پەیامێکی راستەوخۆیە بۆ تاران، چونکە واشنتۆن دەیەوێت وەڵامی ھەر مەترسییەکی ئێران بدەتەوە.

زیادکردنی توانا بەرگرییەکانی ئەمریکا لە ئاوەکانی کەنداو، تەنھا دوای چەند سەعاتێک ھات لە لێدوانێکی جۆن کێربی رێکخەری پەیوەندییە ستراتیژییەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانیی ئەمریکا، کە رایگەیاند، روسیا و ئێران ئاستی ھەماھەنگییە سەربازییەکانیان بەرزکردووەتەوە.

کۆبوونەوەکە لە ناوەندی سەرەکیی ھەدەپە بەڕێوەچوو و تێیدا وتەبێژانی پارتی چەپی سەوز، چیغدەم کڵچگون ئوچار و ئیبراھیم ئاکن و ھاوسەرۆکانی ھەدەپە، پەروین بوڵدان و میدحەت سانجار ئامادەبوون و پرۆسەی ھەڵبژاردنەکان و ئەنجامەکانی تاوتوێ کران.

مەھمەت روشتو تریاکی  نوێنەری ھەدەپە لە دامەزراوەی باڵای ھەڵبژاردنەکانی تورکیا، پێش کۆبوونەوەکە رایگەیاند، ئەندامانی پارتەکە ئەنجامەکانی دەنگدانیان ھەڵسەنگاندووە و تانەکانیان پێشکەش دەکەن، لە ئەنجامی ئەو تانانەی تا ئێستا پێشکەشیانکردوون، بەشێکی گرنگی زانیارییەکان رێکخراونەتەوە.

ئیبراھیم کاڵن وتەبێژی سەرۆکایەتی تورکیا رایگەیاند، بەپێی ھەموو زانیاری و پێشبینییەکانیان خولی دووەمی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی تورکیا کە ٢٨ی ئەم مانگە بەڕێوەدەچێت، زۆر بە ئاسانی بۆ رەجەب تەیب ئەردۆغان یەکلادەبێتەوە و بەھەموو شێوەیەکیش پارێزگاری لە دەنگەکانیان دەکەن و گەلی تورکیاش تائێستا متمانەی بە ئەردۆغانەو بە سەرۆکێکی باشی دەزانن بۆ وڵاتەکەیان.

وتیشی، جیاوازی نێوان ئەردۆغان و کەمال کڵچدارئۆغڵوی رکابەری زۆر زۆرە و زیاتر لە دوو ملیۆن و ٥٠٠ ھەزار دەنگە و ئەستەمە بەرەی ئۆپۆزسیۆن بتوانێت ئەو جیاوازییە زۆر کەمبکاتەوە و لە ئەردۆغان نزیک ببێتەوە.

ئەو مەرجانەی ئۆغان ئاشکرایکردوون بریتین لە نەگۆڕینی چوار مادەی یەکەمی دەستووری تورکیا تایبەت بە دەوڵەتی تورکیا، کە باس لەوەدەکەن، تورکیا دەوڵەتی یاسا و دیموکراسی و عەلمانی و کۆمەڵایەتییە، دەوڵەتێکی نەتەوەیی دڵسۆزە بۆ ئەتاتورک، یەکگرتوویی دەوڵەت و زمانەکەی و سرودەکەی و پایتەختەکەی و ئاڵاکەی دووپاتدەکاتەوە.

مەرجێکی دیکەی سینان ئۆغان نەگۆڕین یان سازشنەکردنە لەسەر مادەی ٦٦ دەستوری تورکیا تایبەت بە رەچەڵەک و ھاووڵاتیبوون، مەرجەکانی دیکەشی دورکەوتنەوەیە لە پارتەکانی نزیک لە فەتحوڵا گولەن و پەکەکە و ھوداپار و گەڕاندنەوەی ئاوارە سورییەکان و پاشەکشە لە کەمکردنەوەی رێژەی سود لەبانکی ناوەندی.

مستەفا سنێد ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق رایگەیاند، دوای کۆکردنەوەی بەڵگە و زانیاری باوەڕپێکراو و بەدواداچوونێکی زۆر، دەرکەوتووە ئیحسان عەبدولجەبار وەزیری پێشووی نەوتی عێراق لەسەردەمی حکومەتەکەی مستەفا کازمیدا کە ئێستا لە دوبەی نیشتەجێیە، چەند کۆمپانیایەکی لە بوارە جیاجیاکاندا دروستکردووە و کۆی سەرمایەکەشی گەیشتووەتە ٧٥٠ ملیۆن دۆلار، جگە لەوەی لە ناوخۆی عێراقیش کۆمپانیای ھەیە و تائێستاش لە کاردان.

وتیشی، ئیحسان عەبدولجەبار ھەموو مووچەکەی لەماوەی کارکردنی وەک وەزیری نەوت لە کابینەکەی کازمیدا ناگاتە ٢٥٠ ملیۆن دینار، بەڵام ئێستا خاوەنی ٧٥٠ ملیۆن دۆلارە و لەکاتێکیشدا فەرمانی قەدەغەکردنی گەشتکردنیشی بۆ دەرەوەی وڵات ھەیە، بەڵام رێگەی پێدراوە عێراق بەجێبھێڵیت و لە ئێستاشدا چاوەڕوانن فەرمانی دەستگیرکردنی بۆ دەربکرێت.

ئاژانسەکانی ھەواڵ لە زاری سەرچاوە حکومیەکانەوە بڵاویانکردەوە، چەند چەکدارێکی نەناسراو ھێرشیان کردووەتەسەر گوندەکانی فونگازی و کوبواتی سەربە ھەرێمی پلاتێوا لە نێجیریا.

ئاماژە بەوەشکراوە، لە ئەنجامی ئەو ھێرشەدا ٣٠ کەس کوژراون و ژمارەیەکی دیکەش برینداربوون.

لەلایەکی دیکەوە چەند سەرچاوەیەک دەڵێن، ھێرشکراوەتەسەر کاروانێکی ئەمریکی لە نێجیریا، بەڵام ھیچ زیانێکی گیانی نەبووە.

رەجەب تەیب ئەردۆغان ئاماژەی بەوەکرد، لە ناوچە بومەلەرزەلێدراوەکان بیر لە کۆبوونەوەی جەماوەری ناکاتەوە و کاتی ئەوە ھاتووە تاجی سەرکەوتنەکانی ھەڵبژاردنەکانی ١٤ی ئایاردا بەسەر سەرکەوتنێکی لەوە گەورەتر دابندرێت.

ئەردۆغان دەشڵێت، ھیچ کات کڵچدارئۆغڵو بەرپرسیارێتی دۆراندن ناکاتە سەرخۆی، لە بری ئەوەی قسە بە ھاوڕێیانی لە مێزەکە بکات توڕەیی خۆی لە مێزەکە دەردەکات.

باسی لەوەشکرد، سەرجەم راپرسییەکان مایەپووچ بوون و گەل لە ١٤ی ئایار راپرسی راستەقینەی کرد، راپرسی کۆتاییش دیسانەوە گەل لە ٢٨ی ئایار دەیکات.