دوای ئەوەی هاووڵاتییەکی ئەفغانستان تەقەی لە دوو پاسەوانی نیشتمانی کرد، سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاند ئەفغانستان  دۆزەخی سەر زەوییە، هاتنی ئەو تۆمەتبارەی بۆ ئەمریکاش لە دوای رووخانی رژێمی کۆماری لە ئەفغانستان بەستەوە بە سیاسەتەکانی ئیدارەی جۆ بایدنەوە لە بواری کۆچبەری.

دۆناڵد ترەمپ رایگەیاندوە؛ جۆ بایدن بەرپرسە لە هاتنی ژمارەیەک هاووڵاتی ئەفغانی بۆ ئەمریکا و جەختیشی لەوە کردەوە کە ئەم سیاسەتانە "مەترسی ئەمنیی جددی" بۆ ئەمریکا دروست کردووە.

ترەمپ رەخنەی لە هاتنە ناوەوەی 20 ملیۆن بیانی نەناسراو گرتووە بە هۆی سیاسەتەکانی جۆ بایدنەوە و بە زیانێکی گەورە و مەترسیدار وێنای کردوە.

دوێنێشەو بە کاتی هەرێم، لە نزیک کۆشکی سپی لە واشنتۆن تەقە لە دوو پاسەوانی نیشتمانی کراو و بەهۆیەوە بە سەختی برینداربوون، و   لێکۆڵینەوەکان لە کوشتنی ئەندامانی پاسەوانی نیشتمانی بەردەوامە .

ئەو لێدوانە توندەی ترەمپ لە کاتێکدایە کە رەحمانوڵڵا لەکنوالی ئەفغانی کە تەمەن 29 ساڵە، دوای رووخانی کۆمارەکە پەنای بۆ ئەمەریکا برد، لە واشنتۆن تەقەی لە دوو سەربازی پاسەوانی نیشتمانی ئەمریکا کرد.

دوای رووخانی دەسەڵاتی کابول و گۆڕانکارییە سیاسییەکانی ئەفغانستان و هاتنە سەر حوکمی تاڵیبان، هەزاران ئەفغانی داوای مافی پەنابەرییان لە ئەمریکا کردووە، تا ئێستا بەشێکی زۆریان کەیسەکانیان یەکلای نەبوەتەوە و  پرۆسەی پێداچوونەوە بە کەیسەکانیاندا کاتێکی زۆری دەوێت.

رۆژ بە رۆژ داهێنانەكانی مرۆڤ سنوری زیاتر تێدەپەڕێنێت و لە نوێترین داهێناندا، كۆمپانیایەكی روسی بە رەسمی پەرەپێدانی بە فڕۆكەیەكی بێفڕۆكەوانی زیندووی راگەیاند، كە بە بایۆدرۆن دەناسرێت.

بایۆدرۆن، یان فڕۆكەی بێفڕۆكەوانی زیندوو، رەنگە بە بیستنی ئەم ناوە توشی سەرسوڕمان ببیت، بەڵام زانست ئەوەشی كردووە بە راستی و كۆمپانیایەكی روسی، دەیەوێت روح بە بەری فڕۆكەی بێفڕۆكەواندا بكات.

كۆمپانیای نێیریی روسی بۆ تەكنەلۆژیای دەمار رایگەیاند، بە رەسمی دەستیان كردووە بە دانانی چیپێك لە مێشكی كۆتردا، بۆ ئەوەی بتوانن كۆنتڕۆڵی فڕینی كۆترەكان بكەن و لەو رێگەیەوە وەك فڕۆكەیەكی بێفڕۆكەوان بەكاریان بهێنن بۆ چاودێری دامەزراوە دوورەدەستەكان.

لە رابردوودا چەندین جار باس لە بەرهەمهێنانی بایۆدرۆنەكان دەكرا و زانایانی هیندی و چینی و ئەمریكی چەند توێژینەوەیەكیان لەسەر بەكارهێنانی رووبەرە دەمارە چێنراوەكان بۆ مێشكی باڵندە ئەنجامداوە، بەڵام ئەمە یەكەمجارە كۆمپانیایەك بە رەسمی دەست بە پەرەپێدانی ئەو كارە بكات.

ئەسكەندەر بانۆڤ دامەزرێنەری كۆمپانیای نێیری روسی رایگەیاندووە، یەكەم پۆلی كۆتر كە چیپی زیرەكی دەستكردیان بۆ چێنراوە بە رەسمی فڕینی تاقیگەییان تەواوكردووە.

سیستمەكە بە جۆرێكە، پشت دەبەستێت بە چەند گەیەنەرێكی كارەبایی دەستكرد كە لە ناوچەیەكی دیاریكراوی مێشكی باڵندەكاندا چێنراون، ئەم گەیەنەرە كارەباییانە بەستراونەتەوە بە ناوچەی هاندان و كۆنتڕۆڵەوە، كە لەشێوەی كۆڵەپشتێكی ئەلیكترۆنیی بچوك لەسەر پشتی باڵندەكە جێگیركراون. 

ئەو نەشتەرگەرییانەی بۆ باڵندەكان دەكرێت بەشێوازێكی رێكخراو و زنجیرەییە و رێگەخۆشكەرە بۆئەوەی بەشێوەیەكی ورد گەیەنەرە كارەباییەكان لە مێشكی كۆترەكەدا بچێنرێن، بەبێ ئەوەی پێویستی بە سی تی سكان و تیشكی موگناتیسی هەبێت، كە پرۆسەیەكە تێچووی زۆرە. هەر لەو رێگەیەشەوە بەكارهێنەر دەتوانێت بەپێی ئەو ئەركانەی بۆ باڵندەكە دیاریدەكرێن، كۆترەكە ئاراستە بكات. 

ئەوەی جێگای دڵخۆشی زانایانە، چاندنی ئەم چیپانە لە مێشكی كۆترەكاندا ئەنجامەكەی خێرایە و وادەكات راستەوخۆ دوای نەشتەرگەرییەكە بتوانرێت جوڵەكانی كۆترەكە كۆنتڕۆڵ بكرێن، بەپێچەوانەی راهێنانی رۆژانەی ئاژەڵ و باڵندەكان كە چەندین مانگ بۆ چەندین ساڵی پێویستە تا رابهێنرێن لەسەر ئەو ئەركانەی پێیان دەسپێردرێت.

زانایانی روسی باس لەوە دەكەن، سودێكی سەرەكی چاندنی چیپەكان لە مێشكی باڵندەدا ئەوەیە، باڵندەكان دەتوانن بەردەوام بن لە ژیانی ئاسایی خۆیان، لەكاتێكدا ئەركی چاودێریشیان هەیە، هاوكات، جگە لە ئەركی چاودێریی دامەزراوە دوورەدەستەكان بۆ چاودێرییكردن لەناو قەرەباڵغی شاردا باڵندەكان هەڵبژاردەیەكی گونجاون.

ئەگەرچی لە رابردوودا كۆترەكان نامەبەر بوون، بەڵام ئێستا زانست و تەكنەلۆژیا ئەو سنورانەی تێپەڕاندووە و ئەوەندەی نەماوە كۆترەكان دەنگ و وێنەش بگوازنەوە.

 

ئوسترالیا سوپای پاسدارانی ئێران وەك وڵاتێكی پشتیوان بۆ تیرۆر دەستنیشان دەكات.

پێنی وانگ، وەزیری دەرەوەی ئوسترالیا بەرەبەیانی ئەمڕۆ رایگەیاند، دوای هەڵسەنگاندنێكی هەواڵگری وڵاتەكەی، ئوسترالیا بریاریدا سوپای پاسدارانی ئێرانی وەك وڵاتێكی پشتیوان بۆ تیرۆر دەستنیشان بكات.

سەرەرای ئەوەی  ئوسترالیا لە ساڵی 1968ەوە باڵیۆزخانەی لە تاران هەیە، بەڵام لە 26ی ئابی رابردوودا، ئوسترالیا ئێرانی تۆمەتبار كرد بەوەی كە دوو هێرشی دژە جولەكەكانی وڵاتەكەی لە سیدنی و مێلبۆرن ئەنجامداوە

لەو كاتەدا ئوسترالیا حەوت رۆژ مۆڵەتی بە باڵیۆزی تاران دا بۆ ئەوەی وڵاتەكەی بەجێبهێڵێت، ئەمەش یەكەم دەركردنی لەو شێوەیە بوو لە دوای جەنگی جیهانی دووەمەوە، پاشان ئوسترالیاش باڵوێزی خۆی لە ئێران كشاندەوە و ئۆپەراسیۆنەكانی لە باڵیۆزخانەی وڵاتەكەی لە تاران راگرت، تا ئێستاش هەر بەو شێوەیە ماوەتەوە.

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لە یەکەم کاردانەوەیدا بەرامبەر روداوەکەی تەقەکردن لە نزیک کۆشکی سپی، هێرشکردنە سەر دوو ئەندامەکەی پاسەوانی نیشتمانی بە توندی ئیدانە کرد.

ترەمپ لە پۆستێکدا لە تۆڕی کۆمەڵایەتیی "تروس سۆشیاڵ" ئەو کەسەی تەقەی کردووە بە "ئاژەڵ" وەسف دەکات و دەڵێت: "ئەو ئاژەڵەی تەقەی لە دوو پاسەوانەکە کردووە و بە سەختی برینداری کردوون، خۆیشی بە سەختی بریندار بووە، بەڵام سەرەڕای ئەوەش باجێکی زۆر قورس دەدات."

ترەمپ ئاشکرایکردووە، دۆخی تەندروستیی دوو پاسەوانەکە مەترسیدارە و لە ئێستادا لە دوو نەخۆشخانەی جیاواز چارەسەر وەردەگرن.

لەکۆتایی پەیامەکەیدا، ترەمپ ستایشی هێزەکانی سوپا و پۆلیسی کردووە و دەڵێت: "ئەوانە خەڵکانێکی بەڕاستی مەزنن، من وەک سەرۆکی ئەمریکا و هەرکەسێک لە نوسینگەی سەرۆکایەتی بێت، لەگەڵتانین."

 

سەرچاوە ئەمنییەکان رایانگەیاند، لە ناوەڕاستی واشنتۆنی پایتەختی ئەمریکا و لە نزیک کۆشکی سپی، تەقە لە دوو ئەندامی هێزەکانی پاسەوانی نیشتمانی کراوە.

بەپێی زانیارییەکان، روداوەکە کەمێک پێش ئێستا لە شەقامی 17 و "ئای" لە نزیک وێستگەی میترۆی "فاراگوت" رویداوە، کە تەنها چەند شەقامێک لە کۆشکی سپییەوە دورە. سەربازەکان سەربە هێزەکانی پاسەوانی نیشتمانین، بەڵام تا ئێستا دۆخی تەندروستییان بە وردی دیار نییە.

پۆلیسی واشنتۆن گەیشتووەتە شوێنی روداوەکە و ناوچەکەیان کۆنترۆڵ کردووە، لە راگەیەندراوێکیشدا داوایان لە دانیشتووان و گەشتیاران کردووە لە شوێنی رووداوەکە دوربکەونەوە. تا ئێستاش ناسنامە و شوێنی تەقەکەرەکە نەزانراوە و لێکۆڵینەوەکان بۆ دەستگیرکردنی بەردەوامن.

لەلایەکی دیکەوە، دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا کە ئێستا لە بەرزاییەکانی "مار-ئە-لاگۆ"یە لە فلۆریدا، لە وردەکاریی روداوەکە ئاگادار کراوەتەوە، کۆشکی سپیش دڵنیایی داوە کە کۆمەڵگەی سەرۆکایەتی ئامانجی راستەوخۆی هێرشەکە نەبووە.

ئەو کۆمەڵگە نیشتەجێبوونەی ئەمڕۆ لە هۆنگ کۆنگ ئاگری تێبەربوو، بە تەختەبەستی بامبۆ (حەیزەران) داپۆشرابوو، کە تەکنیکێکی دێرینی بیناسازییە و مێژووەکەی بۆ سەردەمی فەرمانڕەوایی "هان" لە چین دەگەڕێتەوە (واتە زیاتر لە دوو هەزار ساڵ لەمەوبەر) و هێشتا بە بەرفراوانی لە شارەکەدا بەکاردێت.

ئەم جۆرە تەختەبەستانە لە هۆنگ کۆنگ دیمەنێکی ئاشنان و لەسەر باڵەخانەکان بە بەرزیی سەدان پێ دادەنرێن و زۆرجار بە تۆڕی قوماشیی رەنگاوڕەنگ (سەوز، شین و مۆر) دەپێچرێنەوە. بامبۆ (حەیزەران) تەنها بۆ دروستکردنی باڵەخانەی نوێ بەکارنایەت، بەڵکو ساڵانە لە نۆژەنکردنەوەی هەزاران باڵەخانەی مێژوویی (تۆنگ لاو) بەکاردێت، ئەمەش وایکردووە ببێتە کەرەستەیەکی سەرەکیی بیناسازی لە شارەکەدا.

سەرباری گرنگییەکەی، ئەم تەکنیکە روبەڕوی رەخنەی زۆر بوەتەوە سەبارەت بە "سەلامەتی و بەرگەگرتن". هەرچەندە بامبۆ بەوە ناسراوە کە لاستیکییە (نەرمە)، بەڵام مادەیەکی خێرا گڕگرتووە و بە تێپەڕبوونی کات دادەڕزێت و مەترسی دروست دەکات.

نوسینگەی گەشەپێدانی هۆنگ کۆنگ رایگەیاندووە، لە مانگی ئازارەوە دەبێت 50%ی پرۆژە گشتییە نوێیەکان تەختەبەستی کانزایی (ئاسن) بەکاربهێنن بۆ "پاراستنی باشتری کرێکاران" و گونجان لەگەڵ پێوەرە مۆدێرنەکانی بیناسازی لە "شارە پێشکەوتووەکان"دا.

ئەم بڕیارەی حکومەت ناڕەزایەتیی بەشێک لە دانیشتووانی لێکەوتەوە و زۆرێکیان پێیان وایە تەختەبەستی بامبۆ "میراتی کولتورییە" و دەبێت بپارێزرێت.

گۆمان هۆ، ئەندازیاری بیناسازی لە کۆمپانیای ئەندازیاریی بەریتانی (ئاروپ) بە سی ئێن ئێن-ی راگەیاندووە: "دەبێت رێگەیەک بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان بدۆزینەوە"، ناوبراو پێشنیار دەکات دارەکان بە مادەی "ئیپۆکسی" یان گیراوەی پلاستیکی روپۆش بکرێن بۆ رێگری لە داخوران و پاراستنی ئەم کولتورە.

 

کۆمەڵێک لە فەرماندە سەربازییەکانی غینیا بیساو، کۆنترۆڵکردنی تەواوەتیی وڵاتیان راگەیاند و هەریەکە لە سەرۆک کۆمار و سوپاسالاریان دەستگیرکرد، هەروەها سنورەکانیان داخست و پرۆسەی هەڵبژاردنیان هەڵپەسارد.

عومەر سیسۆکۆ ئیمبالۆ، سەرۆکی ماوەبەسەرچووی غینیا بیساو بۆ گۆڤاری "جون ئەفریق"ی پشتڕاستکردەوە کە نیوەڕۆی ئەمڕۆ چوارشەممە 26ی تشرینی دووەم، لە کاتێکدا لە نووسینگەکەی خۆی بووە لە کۆشکی سەرۆکایەتی، دەستگیرکراوە.

هاوکات لەگەڵ سەرۆکدا، هەریەکە لە ژەنەڕاڵ بیاجی نا نتان، سوپاسالار و مامادۆ تورێ، جێگری سوپاسالار و بۆچی کاندی، وەزیری ناوخۆش دەستگیرکراون.

بەپێی زانیارییەکان، کودەتاچییەکان لە راگەیەندراوێکدا رایانگەیاندووە تا ئاگادارکردنەوەیەکی تر دەسەڵاتیان گرتوەتەدەست و کارکردنیان بە پرۆسەی هەڵبژاردن راگرتووە. سەرچاوەکان ئاماژە بەوە دەکەن دەنگی تەقە لە نزیک کۆشکی سەرۆکایەتی و کۆمسیۆنی هەڵبژاردن بیستراوە و هێزێکی زۆر لە شەقامەکان بڵاوەیان پێکراوە.

ئەم پێشهاتانە لە کاتێکدایە بڕیاربوو سبەی پێنجشەممە ئەنجامی رەسمیی هەڵبژاردنەکان رابگەیەنرێت، کە تێیدا هەریەکە لە عومەر سیسۆکۆ و فێرناندۆ دیاس-ی رکابەری، سەرکەوتنی خۆیان راگەیاندبوو. جێی ئاماژەیە غینیا بیساو مێژوویەکی پڕ لە ئاڵۆزیی هەیە و لە دوای سەربەخۆییەوە 4 کودەتا و چەندین هەوڵی شکستخواردوی بەخۆیەوە بینیوە.

غینیا بیساو دەکەوێتە رۆژئاوای کیشوەری ئەفریقا و لە رۆژئاواوە دەڕوانێتە سەر زەریای ئەتڵەسی. ئەم وڵاتە لە باکورەوە هاوسنورە لەگەڵ سەنیگال و لە باشور و رۆژهەڵاتیشەوە هاوسنورە لەگەڵ وڵاتی غینیا.

سەبارەت بە روبەرەکەی، غینیا بیساو بە وڵاتێکی بچوک دادەنرێت و روبەری گشتییەکەی 36 هەزار و 125 کیلۆمەتر چوارگۆشەیە، کە بەشێکی زۆری لە دورگەکان پێکهاتووە و دیارترینیان دورگەکانی "بیژاگۆس"ـە. پایتەختی وڵاتەکەش شاری بیساو-ە.

بەهۆی کەوتنەوەی ئاگرێکی گەورە لە کۆمەڵگەیەکی نیشتەجێبوون لە شاری هۆنگ کۆنگ، لانی کەم 13 کەس گیانیان لەدەستدا و دەیان کەسی دیکەش برینداربوون، دەسەڵاتدارانیش رووداوەکەیان بە بەرزترین ئاستی مەترسی لەقەڵەم دا.

رووداوەکە پاشنیوەڕۆی ئەمڕۆ چوارشەممە لە کۆمەڵگەی "وانگ فوک کۆرت" لە ناوچەی "تای پۆ" رویداوە، ئاگرەکە سەرەتا لە دارە "حەیزەران"ـەکانەوە دەستیپێکردووە کە وەک تەختەبەست (سەقەلە) بۆ نۆژەنکردنەوەی دەرەوەی بیناکان بەکارهێنراون، دواتر بە خێرایی تەشەنەی کردووە و پێنج باڵەخانەی گرتوەتەوە.

بەپێی میدیا جیهانییەکان، تا ئێستا گیانلەدەستدانی 13 کەس پشتڕاستکراوەتەوە کە یەکێکیان کارمەندێکی ئاگرکوژێنەوەی تەمەن 37 ساڵە، هەروەها 22 کەسی دیکەش برینداربوون کە دۆخی تەندروستیی بەشێکیان ناجێگیرە.

بەهۆی ئەوەی بیناکان لە 31 نهۆم پێکهاتوون، ژمارەیەکی زۆر لە دانیشتووان لەناو ماڵەکانیاندا گیریان خواردووە و تیمەکانی فریاگوزاری پەیوەندییان بەشێک لە خێزانەکانەوە لەدەستداوە. دەسەڵاتداران ئاستی مەترسیی ئاگرەکەیان بۆ پلە پێنج (بەرزترین ئاست) بەرزکردەوە و زیاتر لە 700 ئاگرکوژێنەوە بەشداری لە پرۆسەی کۆنترۆڵکردنی ئاگرەکەدا دەکەن.

لەلایەکی دیکەوە و بەهۆی گەورەیی کارەساتەکەوە، حزبە سیاسییەکانی هۆنگ کۆنگ بڕیاریاندا بانگەشەی هەڵبژاردنی ئەنجومەنی یاسادانان بەشێوەیەکی کاتی رابگرن، لە کاتێکدا بەشێک لە هاووڵاتیان توڕەیی خۆیان دەردەبڕن و حکومەت بە "کەمتەرخەم" وەسف دەکەن.

سەرۆکی کۆمیسیۆنی ئەوروپا رایگەیاند، هەر رێککەوتنێک بۆ ئۆکراین بکرێت دەبێت ئاشتییەکی دادپەروەرانەی لێبکەوێتەوە و گۆڕینی سنور بە زەبری هێز رەتدەکەنەوە، هاوکات مۆسکۆ ئاشکرایکرد نوسخەی نوێی پلانی ئاشتیی ئەمریکایان بەدەستگەیشتووە.

ئەمڕۆ چوارشەممە، لە دانیشتنێکی ئەوروپی لە ستراسبۆرگ، ئۆرسۆلا ڤۆن دێر لاین، سەرۆکی کۆمیسیۆنی ئەوروپا رایگەیاند، ئەوروپا بە هیچ شێوەیەک قبوڵی نییە سنورەکانی ئۆکراین بە زەبری هێز دەستکاری بکرێن.

ڤۆن دێر لاین وتیشی: "دیاریکردنی ژمارەی هێزەکانی ئۆکراین و سنوردارکردنیان (کە لە پلانە پێشنیارکراوەکاندا هەیە)، وادەکات ئەو وڵاتە لە داهاتوودا روبەڕوی مەترسی هێرشکردنە سەر ببێتەوە، ئەمەش لای ئەوروپییەکان قبوڵکراو نییە." جەختیشی کردەوە لەوەی هەر رێککەوتنێک دەبێت گرەنتیی ئەمنیی راستەقینە بۆ ئۆکراین و ئەوروپاش لەخۆبگرێت و پشتیوانیی تەواوی یەکێتییەکەشی بۆ بە ئەندامبوونی ئۆکراین دوپاتکردەوە.

جوڵە دیپلۆماسییەکانی روسیا و ئەمریکا:

لەلایەکی دیکەوە، یوری ئوشاکۆڤ، راوێژکاری سیاسەتی دەرەوەی ڤلادیمێر پوتن رایگەیاند، مۆسکۆ نوێترین نوسخەی پلانی ئاشتیی ئەمریکای بەدەستگەیشتووە و "هەندێک لە بەندەکانی پلانەکە پێویستی بە شیکردنەوەی ورد و جدی هەیە".

ئوشاکۆڤ ئاشکرایکرد، دوێنێ لە ئەبوزەبی، نێردەی ئەمریکا لەگەڵ نوێنەرانی ئۆکراین و بەشێوەیەکی چاوەڕواننەکراو لەگەڵ نوێنەری روسیا کۆبوەتەوە، هەروەها نوێنەرانی هەواڵگریی روسیا و ئۆکراین پرسە هەستیارەکانی وەک "دیلەکان"یان تاوتوێ کردووە. بڕیاریشە هەفتەی داهاتوو ستیڤ ویتکۆف، نێردەی ئەمریکا سەردانی مۆسکۆ بکات.

پێشتر کۆپی یەکەمی پلانە ئەمریکییەکە پێشنیاری دەستبەرداربوونی کیێڤ لە نیمچە دورگەی قرم و ناوچەی دۆنباس، چەکداماڵینی خێرسۆن و زاپۆریژیا، دەستبەرداربوون لە ئەندامێتی ناتۆ و کەمکردنەوەی ژمارەی سوپای ئۆکراینی دەکرد، هەروەها نابێت هیچ هێزێکی بیانی لەسەر خاکی ئۆکراین بن، کە ئەمانە داواکاریی روسیا بوون. ڤۆلۆدیمێر زێلێنسکی، سەرۆکی ئۆکراین رایگەیاندووە گۆڕانکاریی باش لە پلانەکەدا کراوە، بەڵام هێشتا پرسە هەستیارەکان ماون گفتوگۆیان لەسەر بکرێت.

 

سەرۆكی ئەمریكا رایگەیاند لە راگرتنی جەنگ لە ئۆكراین نزیك بوەتەوە و نوێنەرەكەشی رەوانەی روسیا دەكات بۆ كۆبونەوە لەگەڵ سەرۆكی ئەو وڵاتە.

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆكی ئەمریكا رایگەیاند؛ ستیڤ ویتكۆف، وەك نوێنەری خۆی رەوانەی مۆسكۆ دەكات بۆ كۆبونەوە لە ڤلادیمێر پوتن سەرۆكی روسیا ئەوەش بە ئامانجی بۆ كۆتاییهێنان بە جەنگی ئۆكرانیا.

ترەمپ لە تۆڕی كۆمەڵایەتی ئێكس بڵاویكردوەتەوە، روسیاو ئۆكراین  لە رێككەوتن نزیك بونەتەوە و  تەنها چەند خاڵێكی ناكۆكی ماوەتەوە بۆئەوەی بگەنە بریاری راگرتنی ئەو جەنگە، لە كاتێكدا سەركردەكانی ئەوروپا گومانیان هەیە و هێرشەكانی روسیاش تا ئێستا بەردەوامە.

سەرۆكی ئەمریكا هیوای خواستوە كە بەمزوانە لەگەڵ پوتن و ڤۆلۆدیمیر زیلینسكی كۆببێتە بە مەبەستی رێككەوتنی ئاشتیی نێوان مۆسكۆ و كیێڤ.
ئاژانسی هەواڵی فرانس پرێس بڵاویكردوەتەوە هاوكات لەگەڵ پەیامەكەی ترەمپ بۆ ئاگربەست هێرشەكانی روستا بۆ سەر چەند ناوچەیەكی ئۆكراین چڕتر بوەتەوە و دانیشتوانی ئەو ناوچانەش رویان لە پەناگا و میترۆكان كردوە.

 

بەڵگەنامەیەک کە ئیمزای فلادمیر پوتنی لەسەرە بڵاوکراوەتەوە و داوای "چەسپاندنی زمان و ناسنامەی روسی" دەکات لە بەشێک لە ئۆکراین، کە مۆسکۆ لە دوای  دەستپێکردنی جەنگی نێوانیان داگیری کردوە و لە ئێشتادا لکانونی بە خاکی وڵاتەکەیەوە، بە گویرەی بەڵگەنامەکە پوتن داوادەکات رێوشوێنی پێویست جێبەجێبکرێت تا 2036 لەسەدا 95ی دانیشتوانی ئۆکراین روسی بن.

ڤلادیمێر پوتن، سەرۆکی روسیا بەڵگەنامەیەکی  ئیمزاکردوە و فەرمانی بە دەسەڵاتدارانی وڵاتەکەی کردووە زمان و ناسنامەی رووسی لە ناوچە داگیرکراوەکانی ئۆکراین بەهێزتر بکەن و بەرەوپێشی ببەن.

ئاژانسی رۆیتەرز ئەمڕۆ چوارشەممە، بڵاویکردەوەتەوە بەڵگەنامەکە بەناونیشانی "ستراتیژی سیاسەتی نیشتمانی رووسیا تا ساڵی 2036" لە شێوەی فەرمانی سەرۆکایەتیدا بڵاوکراوەتەوە.

بەگوێرەی زانیارییەکان، بەڵگەنامەکە داوای رێوشوێنی پێویست دەکات بۆ دڵنیابوون لەوەی تا ساڵی 2036 نزیکەی لەسەدا 95ی دانیشتوانی وڵاتەکە خۆیان وەک روسی بناسێنن.

ئەم هەنگاوەی روسیا لە کاتێکدایە، پەیوەندییە درێژخایەنەکانی نێوان روسیا و ئۆکراین، تەنانەت پێش سەردەمی سۆڤیەت، بە شێوەیەکی نەریتی وایکرد بوو، هەندێک لە ئۆکراینییەکان لایەنگری زمانی روسی بن و زۆربەیان بە هەردوو زمانەکە قسە دەکەن، بەڵام لەدوای لەشکرکێشی روسیا بۆ سەر ئۆکراین، ئەم جۆرە پەسەندکردنانە کەمبوونەتەوە و راپرسییەکان دەریدەخەن، کە بەکارهێنانی زمانی روسی بەشێوەیەکی بەرچاو دابەزینی بەخۆیەوە بینیوە.

هەرچەندە مۆسکۆ کۆنتڕۆڵی سەربازی تەواوی بەسەریاندا نییە، بەڵام لە ئێستادا ناوچەکانی دۆنێتسک، لوهانسک، خێرسۆن و زاپۆریژیا لەلایەن روسیاوە لکێنراون بە خاکەکەیەوە و لە ئۆکراین دابڕێندراون.

ئۆکراین ئامادەیی نیشاندەدات بە پاڵپشتی ئەمریکا و ئەوروپا رێککەوتنی ئاشتی بەرەوپێش ببات، سەرۆکی ئەوڵاتەش دەڵێت: لەو بارەیەوە گفتوگۆ لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ دەکات.

ڤۆلۆدیمێر زیلینسکی سەرۆکی ئۆکراین رایگەیاند، ئامادەیە بۆ گفتوگۆکردن لەبارەی خاڵە هەستیارەکانی رێککەوتننامەکە لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا، دەشڵێت؛ پێویستە هاوپەیمانە ئەوروپییەکان بەشداری تێدابکەن، لەپێناو جێبەجێکردن و کارپێکردنی رێککەوتنەکە.

وتیشی، ئەنجامی بەرچاو بەدەستهاتووە لە رێککەوتنامەکە، بەڵام هێشتا کاری زۆر ماوە تێیدا بکرێت.

زیلیسنکی داواش لە سەرکردە ئەوروپییەکان دەکات، چوارچێوەیەک دابڕێژن بۆ بڵاوکردنەوەی هێزی دڵنیایی لە ئۆکراین، هەروەها بەردەوام بن لە پشتگیریکردنی کیێڤ تا ئەو کاتەی مۆسکۆ ئامادەیی بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگەکە نیشان دەدات.

پێشتر، کارۆلین لێڤیت، وتەبێژی کۆشکی سپی رایگەیاندبوو، لە ماوەی هەفتەی رابردوودا، ئەمریکا پێشکەوتنێکی بەرچاوی بەدەستهێناوە بەرەو گەیشتن بە رێککەوتنێکی ئاشتی لە رێگەی کۆکردنەوەی ئۆکراین و روسیا لەسەر مێزی گفتوگۆ.

ئەمەش لە کاتێکدایە، لێپرسراوێکی ئەمریکی جەختی لەوەکردووە، ئۆکراین رەزامەندی دەربڕیوە لەسەر مەرجەکانی رێککەوتنی ئاشتی.

لە رووداوێكی كتوپڕ و مەترسیداردا، گڕكانی هایلی جوبی لە هەرێمی عەفار لە ئەسیوپیا، دوای نزیكەی 10 بۆ 12 هەزار ساڵ لە خامۆشی، لەناكاو تەقییەوە.

كاریگەری ئەو تەقینەوەیە تەنها لەناوخۆی ئەسیوپیا نەماوەتەوە، بەڵكو هەوری خۆڵەمێش و دووكەڵەكەی گەیشتووەتە ئاسمانی یەمەن، عومان، ئیمارات و تەنانەت بەرەو هندستان و پاكستان كشاوە و لە سەعاتەكانی سەرەتادا بووە هۆی تێكچوونی گەشتە ئاسمانییەكان.

ئەوەی ئەو رووداوە لە كارەساتێكی سروشتییەوە دەگۆڕێت بۆ پرسێكی زانستی و سیاسی ئاڵۆز، شوێنی جوگرافی و كاریگەرییە شاراوەكانی بەنداوی نەهزەیە كە وەك بۆمبێكی ئەتۆمی لەناو دڵی جیۆلۆجی زەویدا جێگیر كراوە.

ئەسیوپیا دەكەوێتە سەر ناوچەی سێگۆشەی عەفار كە ناوچەیەكی جیۆلۆجی زۆر هەستیارە و سێ پلێتی تەكتۆنی تیایدا بەیەك دەگەن و لە حاڵەتی جیابوونەوەدان.

پسپۆڕان ئاماژە بەوە دەكەن، كۆكردنەوەی بڕێكی ئێجگار زۆر ئاو لە بەنداوی نەهزە كە ئێستا قەبارەكەی دەگاتە نزیكەی 64 ملیار مەتر سێجا، پەستانێكی ئێجگار گەورە بە ملیارەها تەن دەخاتە سەر توێكڵی زەوی.

ئەو دیاردەیە لە زانستدا بە چالاكی بومەلەرزەیی بەهۆی بەنداوەكانەوە ناسراوە، ئەوەش بە جۆرێك لە بوومەلەرزەی دەستكرد یان بوومەلەرزەی مرۆیی دادەنرێت، هەرچەندە زۆربەی ئەو بوومەلەرزانەی بەهۆی بەنداوەوە دروست دەبن زۆر بچووكن و مرۆڤ هەستیان پێ ناكات، بەڵام لە مێژوودا چەندین بوومەلەرزەی بەهێزیش تۆماركراون كە زیانیان هەبووە.

مێژوو سەلماندوویەتی بەنداوەكان دەتوانن كارەساتی سروشتی دروست بكەن، وەك بومەلەرزەكەی ساڵی 1967ی هندستان كە بەهۆی بەنداوی كۆیناوە رویدا و بە گوڕی 6.3 پلە و بەهۆیەوە 200 كەس گیانیانلەدەستدا كە تەنها 10.5 ملیار مەتر سێجا ئاوی تێدابوو، لەكاتێكدا بەنداوی نەهزە شەش هێندە گەورەترە، لەگەڵ بەنداوی كاریبا لە نێوان زامبیا و زیمبابۆی و بەنداوی زیپینگپوی چین كە هەریەكەیان بوونە هۆی بوومەلەرزە لەدوای پڕكردنیان.

ئەو فشارە گەورەیەی ئاوی ناو بەنداوی نەهزە لەسەر ناوچەیەك كە خۆی لە رووی جیۆلۆجییەوە پڕە لە درز و گڕكانی خامۆش، ئەگەری هەیە بووبێتە هۆكاری جوڵاندنی چینەكانی ژێرەوە و دۆزینەوەی رێڕەوێك بۆ دەرچوونی ماگما و تەقینەوەی گڕكانەكە.

ماگما تێكەڵەیەكە لە بەردی شل، گازە تواوەكان و هەندێك جار كریستاڵی كانزایی كە لە قوڵایی ژێر توێكڵی زەویدا بوونی هەیە، بەهۆی پەستانی زۆرەوە دەتەقێتەوە و تەقینەوەی گڕكانی لەسەر ڕووی زەوی دروستدەكات.

ئەندازیاران پێش دروستكردنی هەر بەنداوێكی گەورە، دەبێت لێكۆڵینەوەی وردی جیۆلۆجی بۆ ناوچەكە بكەن بۆئەوەی دڵنیابن دروستكردنی بەنداوەكە مەترسیی چالاككردنی هێڵی بوومەلەرزەی لێ ناكەوێتەوە.

سەرەڕای مەترسییەكان، حكومەتی ئەسیوپیا بەبێ هیچ سیستمێكی ئاگاداركردنەوە و بەبێ شەفافییەت مامەڵە دەكات، وڵاتانی دراوسێشی باجی ئەو سیاسەتە و پیسبوونی ژینگە دەدەن، ئەوەش مەترسی ئەوە زیاد دەكات كە پڕكردنی بەردەوامی بەنداوەكە لەسەر ناوچەیەكی چالاكی جیۆلۆجی، كارەساتی گەورەتری بەدوادا بێت.

وەزیری دەرەوەی روسیا دەڵێت:  ڤلادیمێر پوتن کەسێکی زۆر راستگۆیە لە مامەڵەکردنیدا لەگەڵ هاوبەشە ئەورووپییەکان، بەڵام ئەوروپا دەیانەوێت فێڵ لە روسیا بکەن.

سێرگی لاڤرۆڤ وەزیری دەرەوەی روسیا لە چاوپێکەوتنێکدا رایگەیاند، ئەوان لە قۆناغە سەرەتاییەکانی پەیوەندییەکانیان لەگەڵ رۆژئاوا گومانێکی زۆریان هەبوو، لە سەرەتای دوو دەیەی 2000 و 2010، پاشان ئەو گومانانە وردە وردە دەستیان کرد بە کاڵبوونەوە، بەڵام ئەوان هەمیشە هیوایان هەبووە، بەتایبەتی لە توانای هاوبەشەکانیان بۆ جێبەجێکردنی پابەندبوونەکان لە نێوان روسیا و رۆژئاوا.

وتیشی، تەنانەت ئەوەی پوتن زۆر جەختی لەسەر کردەوە پاکی و راستگۆیی ئەوان بوو بەتایبەتی لەناو ریزەکانی هاوبەشە ئەورووپییە رۆژئاواییەکاندا.

لاڤرۆڤ ئەوەشی خستەڕوو، هەموو ئەو هیوایانە بەرانبەر رۆژئاوا، لە شوباتی 2022دا کاڵبوونەوە، لەو کاتەوە پەیوەندییەکانیان لەگەڵ رۆژئاوا وەک پێش شوباتی 2022 نابنەوە، دەشڵێت،  روسیا هەمیشە نەرمی نواندووە تا ئەو کاتەی بۆی دەرکەوت هیچ بژاردەیەکی تری لەبەردەمدا نەماوەتەوە جگە لە دەستپێکردنی ئۆپراسیۆنی سەربازی تایبەت.

حکومەتی نیوزلەندا پلانێکی نوێی بۆ رزگاربوون و لەناوبردنی تەواوەتی 2.5 ملیۆن پشیلەی کێوی تا ساڵی 2050 راگەیاند، ئەوەش بەهۆی ئەو زیانە گەورەیەی ئەو ئاژەڵانە بە سیستمی ژینگەیی وڵاتەکەی دەگەیەنن.

تاما پۆتاکا، وەزیری پاراستنی سروشت رونی دەکاتەوە، "ئەم هەنگاوە یەکەم زیادکردنی جۆرێکی نوێی ئاژەڵە بۆ ستراتیژیی (خاڵیبوون لە ئاژەڵی دڕندە 2050) کە وڵاتەکە لە ساڵی 2016ەوە وەک بەرنامەیەکی نیشتمانی جێبەجێی دەکات".

وەزیرەکە ئاماژەی بەوە کردووە، پشیلە کێوییەکان دەخرێنە هەمان لیستی ئاژەڵە زیانبەخش و دڕندەکانی وەک مشک و جۆرەکانی تر و بەرنامەی فراوان و رێکخراو بۆ کۆنترۆڵکردنیان جێبەجێ دەکرێت، بڕیارە لە ئاداری 2026 پلانێکی ورد بۆ چۆنێتی جێبەجێکردنی ئەم بڕیارە بڵاوبکرێتەوە.

بەپێی مەزەندەکان، نزیکەی 2.5 ملیۆن پشیلەی کێوی لە دارستان و دورگەکانی نیوزلەندا دەژین و کێشی هەندێکیان دەگاتە 7 کیلۆگرام، ئەم پشیلانە کاریگەری خراپیان لەسەر هەمەچەشنی ژینگەیی هەیە و مەترسییان بۆ سەر جۆرە دەگمەنەکانی باڵندە و شەمشەمەکوێرە دروستکردووە.

ئەم بڕیارە دوای ئەوە دێت کە راپرسییەکان دەریانخستووە لە سەدا 90ی بەشداربووان پشتیوانی لە کۆنترۆڵکردنی ئەم ئاژەڵانە دەکەن، هەرچەندە پلانەکە پشیلەی ماڵی (ماڵی هاووڵاتیان) ناگرێتەوە، بەڵام نیوزلەندا کە یەکێکە لەو وڵاتانەی زۆرترین پشیلەی ماڵییان هەیە، روبەڕوی ئاڵنگاری دەبێتەوە لە رێکخستنی خاوەندارێتییان.

لەلایەکی ترەوە، کۆمەڵە و رێکخراوەکانی پاراستنی مافی ئاژەڵان نیگەرانی خۆیان نیشانداوە لەوەی "کوشتن" وەک رێگەی سەرەکی بەکاربهێنرێت و داوای رێگەی "مرۆڤانەتر" دەکەن بۆ کۆنترۆڵکردنیان، وەک نەزۆککردن و دانانی چیپی ئەلیکترۆنی و دەرکردنی یاسایەک بۆ پابەندکردنی خاوەن پشیلەکان بەوەی ئاژەڵەکانیان لە ماڵەوە بهێڵنەوە.

 

دوای ئەوەی هەفتەی رابردوو نێردەی تایبەتی ترەمپ لە ئەفریقا باسی لە راگەیاندنی ئاگربەستێكی سێ مانگی لە سودان كرد، ئەمڕۆ هێزەكانی پشتیوانی خێرا لە سودان پابەندبوونیان بە ئاگربەست راگەیاند، بەڵام سوپای سودان رەتیدەكاتەوە.

ئەحمەد حەمدان دەقلو، فەرماندەی هێزەكانی پشتیوانی خێرا لە سودان پابەندبوونی هێزەكەی بە ئاگربەستێكی مرۆیی بۆ ماوەی سێ مانگ راگەیاند و ئاماژەی بەوەكرد، وەك وەڵامدانەوەیەك بۆ هەوڵە نێودەوڵەتییەكان، سەرجەم چالاكییە سەربازییەكانیان رادەگرن و پابەند دەبن بە ئاسانكاریی بۆ گەیشتنی تیمە پزیشكی و نێودەوڵەتییەكان بە مەبەستی گەیاندنی فریاگوزاریی و پێداویستییە مرۆییەكان بە سودان.

حەمدان دەقلو رەزامەندی لەسەر پێكهێنانی میكانیزمێكی چاودێری نێودەوڵەتی لە سودان دەربڕیوە و دەشڵێت، لارییان لە بەشداریی هیچ لایەنێك لە پرۆسەی سیاسیی سوداندا نییە، جگە لە بزتنەوەی ئیسلامی و ئیخوان موسلمین.
لە بەرامبەریشدا، سوپای سودان ئاگربەستە سێ مانگییەكە رەتدەكاتەوە و رایگەیاندووە، بەردەوام دەبن لە شەڕ تا هێزەكانی پشتیوانی خێرا لەناو دەبەن.