فیدراسیۆنی نێودەوڵەتی رۆژنامەنووسان ئاماری كوژران و زیندانیكردنی رۆژنامەنووسانی بۆ ساڵی 2025 بڵاوكردەوە و رایگەیاند، ساڵی رابردوو 128 رۆژنامەنووس لە سەرانسەری جیهاندا كوژراون.

ئەنتۆنی بێلانگر ئەمینداری گشتیی فیدراسیۆنی نێودەوڵەتی رۆژنامەنووسان رایگەیاند، ساڵی رابردوو 128 رۆژنامەنووس لە سەرانسەری جیهاندا كوژراون، كە جگە لەوەی ئامارەكە لە ساڵی 2024 زیاترە، وەك هێڵێكی سوری ئاگاداركردنەوە وایە بۆ رۆژنامەنووسان لە سەرانسەری جیهاندا. 

ئاماژەی بەوەشكردووە، ساڵی رابردوو تەنها لە غەززە 56 رۆژنامەنووس كوژراون، كە ئەو رێژەیە بەراورد بە رووبەڕێكی بچوكی وەك ئەو كەرتە نائاساییە و هەرگیز پێشتر شتی لەو جۆرە رووینەداوە.

هەر بەپێی ئەو ئامارەی فدراسیۆنەكە رایگەیاندووە، لە ئێستادا 533 رۆژنامەنووس لە سەرانسەری جیهاندا لە زینداندان.

 

لە کاتی ئاهەنگەکانی پێشوازیکردن لە ساڵی نوێ لە ناوچەیەکی گەشتیاریی سویسرا، ئاگرێکی گەورە لە کافتریایەک کەوتەوە و بەهۆیەوە دەیان کەس گیانیان لەدەستدا و زیاتر لە 100 کەسی دیکەش برینداربوون.

دەسەڵاتدارانی سویسرا رایانگەیاند، روداوەکە لە سەعات 01:30ی بەرەبەیانی ئەمڕۆ پێنجشەممە لە باڕی "لی کۆنستەلەیشن" لە ناوچەی کرانس-مۆنتانا رویداوە، کە یەکێکە لە شوێنە بەناوبانگەکانی خلیسکێنەی سەر بەفر و گەنجان رووی تێدەکەن.

وەزارەتی دەرەوەی ئیتاڵیا بە پشت بەستن بە زانیارییەکانی پۆلیسی سویسرا بڵاویکردەوە، مەزندە دەکرێت نزیکەی 40 کەس لەو ئاگرەدا گیانیان لەدەستدابێت، ناسینەوەی قوربانییەکانیش رەنگە چەند هەفتەیەکی پێ بچێت.

 هاوکات زیاتر لە 100 کەس بریندارن کە برینی زۆربەیان سەختە و توشی سوتاوی بون.

سەبارەت بە هۆکاری ئاگرەکە، دوو گەشتیاری فەرەنسی بەناوی ئێما و ئەلبان کە لەو کاتەدا لەوێ بوون بە میدیاکانیان راگەیاندووە، یەکێک لە کارمەندەکان مۆمی ئاهەنگگێڕانی لەسەر بوتڵی شەراب (شەمپانیا) داناوە و بەرزیکردۆتەوە، بەهۆی ئەوەی سەقفەکە لە دار دروستکراوە و نزم بووە، راستەوخۆ ئاگری گرتووە.

شایەتحاڵەکان دەڵێن: "لە چەند چرکەیەکدا ئاگرەکە تەواوی شوێنەکەی گرتەوە، دار بوو بۆیە زوو گڕی گرت، نزیکەی 200 کەس هەوڵیان دەدا لە ماوەی 30 چرکەدا لە رێگەی پلیکانەیەکی زۆر تەسکەوە لە نهۆمی سەرەوە را بکەن، رزگاربوونمان موعجیزە بوو".

دەسەڵاتدارانی سویسرا 10 کۆپتەر و 40 ئەمبوڵانس و 150 کارمەندی فریاکەوتنیان رەوانەی شوێنی روداوەکە کردووە بۆ کۆنترۆڵکردنی دۆخەکە و گواستنەوەی قوربانییان.

سوپای ئەمریکا رایگەیاند، لە ماوەی دوو رۆژدا بەگومانی قاجاخچێتی مادەی هۆشبەر هێرشیان کردووەتە سەر پێنج بەلەم  بەهۆیەوە هەشت کەس گیانیان لەدەستداوە و ژمارەیەکی تریش خۆیان هەڵداوەتە ناو دەریاوە و جارەنوسیان نادیارە.

بە گوێرەی ئەو گرتە ڤیدیۆیانەی کە لەلایەن فەرماندەیی باشورەوە بڵاوکراوەتەوە، بەلەمەکان کە دەکرێنە ئامانج  بە نزیک کەشتیەکاندا تێدەپەڕن و ئەمەش روداوێکی نائاسییە و یەکەمجارە بەلەمەکان لە نزیک کەشتییەکان بکرێنە ئامانج.

فەرماندەیی باشوور ئاماژەی بەوەشكردووە لە هێرشەكەیاندا بۆ سەر ئەو كەشتیانە  هەشت بازرگانی ماددەی هۆشبەرشیان  كوشتوە، ئاوانی تریش خۆیان هەڵداوەتەوە ئاوەكەوە.

ئاماژەیان بەوەشکردوە،  گەران لە ژێر ئاوەكەدا بەدوای ئەوانەی خۆیان هەڵداوەتە ناو ئاوەکەوە بەردەوامی هەیە.

دوای ئەوەی مۆسکۆ رایگەیاند ئۆکراین بە زیاتر لە 90 فڕۆکەی بێفڕۆکەوان هێرشی کردۆتە سەر شوێنی مانەوەی ڤلادیمێر پوتن، پەخشکردنی پارچە میوزیکێک لە وێستگەیەکی نهێنی روسیاوە ترس و دڵەڕاوکێی دروستکردووە.

میدیا جیهانییەکان بڵاویانکردەوە، وێستگەی (UVB-76)ی روسیا کە بە "رادیۆی رۆژی دوایی" ناسراوە و مێژووەکەی بۆ حەفتاکانی سەدەی رابردوو دەگەڕێتەوە، لە دوای هێرشەکەی سەر پوتن پارچە میوزیکی "دەریاچەی قو"ی پیۆتر چایکۆڤسکی پەخشکردووە.

ئەم وێستگەیە کە بەردەوام دەنگی "زەنگ" یان "تین" دەدات، تەنها لە کاتی قەیرانە گەورەکان و بۆ مەبەستی سەربازی و هەواڵگری پەیامی نهێنی (شیرفە) پەخش دەکات.

ئەگەرەکان چین؟

چاودێران پێیان وایە پەخشکردنی ئەم میوزیکە ئاماژەیە بۆ دوو ئەگەری ترسناک:

1. تیرۆرکردنی زێلێنسکی: ئەگەر هەیە روسیا وەک تۆڵەیەک بۆ هێرشکردنە سەر پوتن، بڕیاری تیرۆرکردنی ڤۆلۆدیمێر زێلێنسکی، سەرۆکی ئۆکراینی دابێت.

2. کاراکردنی چەکی ئەتۆمی: ئەگەرەکەى تر پەیوەندی بە کاراکردنی سیستمی "دەستی مردوو" (Dead Hand) هەیە، کە سیستمێکە رێگە بە لێدانی موشەکی ئەتۆمی دەدات بەشێوەی ئۆتۆماتیکی ئەگەر سەرکردایەتی روسیا لەناو بچێت یان مەترسی گەورەی لەسەر بێت.

هەڵوێستی ئەوروپا:

لەلایەکی دیکەوە، مۆسکۆ رایگەیاندووە دەست دەکات بە فراوانکردنی "ناوچەی دابڕاو" لە بەرەکانی جەنگ، بەڵام وڵاتانی ئەوروپا ئەم تۆمەت و هەنگاوانەی روسیا بە "بەلارێدابردنێکی بە ئەنقەست" ناو دەبەن بۆ تێکدانی هەوڵەکانی ئاشتی.

 

ئەمشەو جیهان ماڵئاوایی لە ساڵێکی دیکە دەکات و ئامادەکاری بۆ پێشوازیکردن لە ساڵێکی نوێ دەکات، بەڵام هەمووان تەنها بە تەقاندنی یارییە ئاگرینەکان و ژماردنی چرکەکان ئاهەنگ ناگێڕن. لەکاتێکدا زۆرینەی خەڵک چاوەڕێی سەعات ١٢ی شەو دەکەن، گەلانی جیهان چەندین نەریتی سەیر و سەمەرەیان هەیە کە پێیان وایە بەختی باشیان بۆ دەهێنێت.

ئەمانە بەشێکن لە سەیرترین نەریتەکانی سەری ساڵ لە جیهاندا:

ئیسپانیا؛ 12 دەنک ترێ بۆ 12 مانگ:


لە ئیسپانیا نەریتەکە وایە لەگەڵ لێدانی هەر زەنگێکی سەعات ١٢ی شەو، دەنکێک ترێ بخۆن. واتە دەبێت لەو چەند چرکەیەدا ١٢ دەنک ترێ بخۆیت کە هێمایە بۆ ١٢ مانگی ساڵی داهاتوو. ئەم نەریتە مێژووەکەی بۆ زیاتر لە سەدەیەک دەگەڕێتەوە و ئیسپانییەکان پێیان وایە بەختی باش دەهێنێت.

دانیمارک؛ بازدان لەسەر کورسی:

دانیمارکییەکان بە شێوازێکی "بەرز" دەچنە ناو ساڵی نوێوە. نەریتەکە بەو جۆرەیە کە دەچنە سەر کورسییەک و کاتێک سەعات دەبێتە ١٢، باز دەدەنە خوارەوە. ئەوان پێیان وایە ئەگەر باز نەدەیت یان لەبیرت بچێت، ئەوا ساڵی داهاتوو توشی بەختی خراپ دەبیت.

ئەڵمانیا؛ سەیرکردنی کۆمیدیایەکی بەریتانی:

ئەڵمانییەکان نەریتێکی سەریان هەیە، ئەویش سەیرکردنی شانۆگەرییەکی کۆمیدی رەش و سپی بەریتانییە بەناوی "Dinner for One" کە لە ساڵی ١٩٦٢ تۆمار کراوە. چیرۆکەکە باسی پیرەژنێکی ئینگلیز دەکات بەناوی سۆفی کە یادی ٩٠ ساڵەی لەدایکبوونی دەکاتەوە، بەڵام هەموو میوانەکانی مردوون، بۆیە خزمەتکارەکەی ناچارە رۆڵی هەر چوار میوانەکە ببینێت تا پیرەژنەکە هەست بە تەنیایی نەکات.

کۆڵۆمبیا؛ راکردن بە جانتای بەتاڵەوە:

ئەگەر خەونی ئەوەت هەیە لە ساڵی ٢٠٢٦دا زۆر گەشت بکەیت، رەنگە حەز بکەیت ئەم نەریتەی کۆڵۆمبیا تاقی بکەیتەوە. لەو وڵاتە خەڵک جانتایەکی سەفەری بەتاڵ دەگرن بە دەستەوە و بە خێرایی بە دەوری گەڕەک یان کۆڵانەکەدا دەسوڕێنەوە، ئەوان بڕوایان وایە ئەمە دەرگای گەشتکردنیان بۆ دەکاتەوە.

فلیپین؛ هەموو شتێک دەبێت بازنەیی بێت:


لە کەلتوری فلیپیندا، شێوەی "بازنەیی" هێمایە بۆ سکە و پارە. بۆیە خێزانەکان ١٢ جۆر میوەی بازنەیی ئامادە دەکەن و دەیخۆن تاوەکو ساڵێکی پڕ لە خۆشگوزەرانی و پارەیان هەبێت. تەنانەت جلەکانیشیان دەبێت نەخشی خاڵخاڵ (بازنەیی)ی تێدابێت.

بەرازیل؛ بازدان بەسەر ٧ شەپۆلدا:


لە بەرازیل زۆربەی خەڵک بە جلی سپییەوە دەچنە کەنار دەریاکان. نەریتەکە ئەوەیە باز بەسەر حەوت شەپۆلدا بدەن وەک سوپاسگوزارییەک بۆ خوداوەندی دەریا. گرنگترین مەرجیش ئەوەیە دوای تەواوبوون نابێت پشت لە دەریا بکەن تاوەکو قاچەکانیان بە تەواوی لە ئاوەکە دەچێتە دەرەوە، ئەگەرنا بەختی خراپیان دەبێت.

سکۆتلەندا؛ یەکەم هەنگاو:


سکۆتلەندییەکان بایەخێکی زۆر بەو کەسە دەدەن کە دوای سەعات ١٢ی شەو یەکەمجار دەچێتە ماڵەکەیانەوە. بەپێی ئەفسانەکان، باشترە ئەو کەسە پیاوێکی باڵابەرزی ئەسمەر بێت (بۆ ئەوەی لە ڤایکینگەکان نەچێت). پێویستە دیارییەکیشی پێبێت وەک خوێ، خەڵوز یان ویسکی، کە هێمان بۆ گەرمی و خۆراک.

یۆنان؛ هەڵواسینی پیاز:


یۆنانییەکان پیاز بە دەرگاکانیانەوە هەڵدەواسن وەک هێمایەک بۆ لەدایکبوونەوە. کاتێک رۆژی ساڵی نوێ دێت، هەندێک دایک و باوک پیازەکە بە هێواشی لە سەری منداڵەکانیان دەدەن بۆ ئەوەی بەختیان باش بێت.

ئەمریکا؛ تۆپەکەی تایمز سکوێر:



لە ئەمریکا ملیۆنان کەس لە گۆڕەپانی تایمز سکوێری نیویۆرک یان لە رێگەی تەلەفزیۆنەوە چاوەڕێی دابەزینی تۆپە کریستاڵییە بەناوبانگەکە دەکەن، کە بەهۆیەوە هاتنی ساڵی نوێ رادەگەیەنرێت.

پلانی ساڵی نوێ:

لەکۆتاییدا، باوترین نەریت لە هەموو جیهاندا دانانی "پلانی ساڵی نوێ"یە. هیواخوازین ساڵی ٢٠٢٦ بۆ هەمووان ساڵی هاتنەدی ئاواتەکان و دەستپێکێکی نوێ بێت.

 

هەندێک جار پارچە گۆرانییەک یان ئاوازێک لە مێشکماندا دەخولێتەوە و هەست دەکەین بەردەوام دوبارە دەبێتەوە، زانایان ئەم دیاردەیە بە "کرمی گوێ" ناو دەبەن و توێژینەوەکانیش دەریدەخەن زۆربەی خەڵک بە شێوەیەکی رێکخراو توشی ئەم دۆخە دەبن.

بەپێی توێژینەوەیەکی فینلەند، زیاتر لە 90%ـی خەڵک لانیکەم هەفتەی جارێک توشی دیاردەی مانەوەی گۆرانی لە مێشکیاندا دەبن، نزیکەی 60%یش رۆژانە ئەمە ئەزمون دەکەن، بەتایبەت ئەو کەسانەی زۆر گوێ لە میوزیک دەگرن.

چی لە مێشکدا روودەدات؟

بەپێی ماڵپەڕی "ساینس ئەلێرت"، توێژینەوەکان ئاشکرایان کردووە کە فرمانەکانی مێشک لەکاتی گوێگرتن لە میوزیک و خەیاڵکردنی میوزیکدا (وەک دیاردەی کرمی گوێ) لێکچونێکی زۆریان هەیە. ئەم دیاردەیە دەنگێکی راستەقینە نییە کە بە دەنگی بەرز بیبیستین، بەڵکو لەناو مێشکدایە.

دەرکەوتووە بەشێک لە مێشک کە پێی دەوترێت توێکڵی بیستنی پەیوەندیدار، رۆڵێکی گەورەتر دەبینێت لە خەیاڵکردنی میوزیکدا بەراورد بە توێکڵی بیستنی سەرەتایی کە ئەرکە بنەڕەتییەکان ئەنجام دەدات. تەنانەت ئەو کەسانەی کێشەی نەبیستنی ئاوازیان هەیە و ناتوانن باش میوزیک شیبکەنەوە، هێشتا توشی "کرمی گوێ" دەبن بەڵام بە رێژەیەکی کەمتر.

کاریگەری لەسەر یادگە:

ئەم دیاردەیە کاتێک روودەدات، دەچێتە نێو بەشێک لە بونیادی مەعریفی مرۆڤ کە پێی دەوترێت "یادگەی کارکردن". توێژەرانی ئوسترالیا گەیشتونەتە ئەو ئەنجامەی ئەگەر گۆرانییەک لە مێشکی کەسێکدا مابێتەوە، وردبینی لە ئەنجامدانی کارەکانیدا کەمتر دەبێتەوە، چونکە ئاوازەکە شوێن بە زانیارییەکانی دیکە لێژ دەکات لە یادگەدا.

هەروەها دەرکەوتووە تا مرۆڤ زیاتر ئاشنا بێت بە گۆرانییەکە، ئەگەری تێکەڵبوونی بە یادگەی کارکردن زیاتر دەبێت.

سود و زیانەکان:

هەرچەندە هەندێک جار مانەوەی ئاوازێک بێزارکەرە، بەڵام توێژینەوەکان دەڵێن زۆربەی کات ئەزمونێکی چێژبەخشە. توێژەرانی ئەڵمانیا پێیان وایە ئەمە جۆرێکە لە نیشانەکانی "کشانەوە" لە گوێگرتن لە میوزیک، واتە کاتێک حەز دەکەین گوێ لە میوزیک بگرین و ناتوانین، مێشکمان بەم شێوەیە قەرەبوی دەکاتەوە.

توێژەرانی بەریتانیاش دەڵێن سروشتی ئەو گۆرانییەی لە مێشکدا دەمێنێتەوە، پەیوەندی بە هۆکاری گوێگرتنەکەوە هەیە، بۆ نمونە ئەگەر بۆ حەماس گوێ لە گۆرانی بگریت، ئەوەی لە مێشکیشتدا دەمێنێتەوە گۆرانییەکی حەماسی دەبێت. بەڵام بۆ ئەوانەی نەخۆشی وەسواسیان هەیە، رەنگە ببێتە هۆی دروستبوونی بیرکردنەوەی نەخوازراو.

چۆن رزگارمان دەبێت؟

توێژەرانی بەریتانیا رێگەیەکی سەیر بەڵام کاریگەر بۆ رزگاربوون لەم دۆخە پێشنیاز دەکەن، ئەویش جوینی "بنێشت"ـە.
ئەمە لە رووی زانستییەوە لۆژیکییە، چونکە جوینی بنێشت ماسولکەکانی قوڕگ سەرقاڵ دەکات و دەبێتە هۆی پچڕاندنی ئەو بازنەیەی ئاوازەکەی تێدا دەخولێتەوە. جگە لەوەش، گوێگرتن لە گۆرانییەکی جیاواز دەکرێت یارمەتیدەر بێت بۆ دەرکردنی ئاوازە کۆنەکە لە مێشکدا.

 

دوو سەرچاوەی ئاگادار بە ئاژانسی ئەسۆشیەیتد پرێسیان راگەیاندووە، ئاژانسی هەواڵگری ناوەندیی ئەمریکا (CIA) لە پشت هێرشێکی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانەوە بووە کە هەفتەی رابردوو لە ڤەنزوێلا ئەنجامدراوە.

بەپێی سەرچاوەکان، هێرشەکە ناوچەیەکی لەنگەرگرتنی کردۆتە ئامانج کە گومان دەکرێت لەلایەن تۆڕەکانی قاچاخچێتی مادەی هۆشبەری ڤەنزوێلاوە بەکاربهێنرێت.

ئەم هێرشە بە یەکەم ئۆپراسیۆنی راستەوخۆی ناسراو دادەنرێت لەسەر خاکی ڤەنزوێلا لەوەتەی ئەمریکا لە مانگی ئەیلولەوە دەستی بە ئەنجامدانی هێرش کردووە، ئەمەش وەک پەرەسەندنێکی گەورە لە هەڵمەتی فشارەکانی ئیدارەی ترەمپ دژی حکومەتەکەی نیکۆلاس مادۆرۆ، سەرۆکی ڤەنزوێلا لێکدەدرێتەوە، هەرچەندە تا ئێستا بەرپرسانی ڤەنزوێلا هیچ لێدوانێکی رەسمییان لەبارەی هێرشەکەوە نەداوە.

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا بۆ یەکەمجار لە چاوپێکەوتنێکی رادیۆییدا لە نیویۆرک ئاماژەی بە ئۆپراسیۆنەکە کرد و رایگەیاند، ئەمریکا دامەزراوەیەکی "گەورە"ی وێران کردووە کە وەک خاڵی دەستپێک بۆ کەشتییەکان بەکارهێنراوە.

هاوکات رۆژی دووشەممە، لە کاتی پێشوازیکردنی لە بنیامین ناتانیاهۆ، سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل لە هاوینەهەواری مارالگۆ، ترەمپ زانیاری زیاتری بۆ رۆژنامەنوسان ئاشکرا کرد و وتی: "ئۆپراسیۆنەکە ناوچەیەکی لەنگەرگرتنی کردۆتە ئامانج کە تێیدا مادەی هۆشبەریان بار دەکردە سەر بەلەمەکان"، بەڵام ئامادە نەبوو وەڵامی ئەو پرسیارە بداتەوە ئایا هێرشەکە لەلایەن سوپاوە ئەنجامدراوە یان ئاژانسی هەواڵگری (CIA).

ئەمریكا گرێبەستێكی بۆ فرۆشتنی فڕۆكەی جۆری ئێف15 و چەند كەلوپەلێكی سەربازیی بە ئیسرائیل ئیمزاكرد كە بەهاكەی دەگاتە 8.6 ملیار دۆلار.

وەزارەتی جەنگی ئەمریكا رایگەیاند، رەزامەندییان دەربڕیوە لەسەر گرێبەستێكی كۆمپانیای بۆینگ كە بەهاكەی دەگاتە 8.6 ملیار دۆلار و رۆشتنی 25 فڕۆكەی جۆری ئێف15ی پێشكەوتوو و چەند كەلوپەلێكی سەربازیی و دیزاینكردن و یەكخستنەوەی ئامێرەكان لەخۆدەگرێت.

ئاماژەی بەوەشكردووە، ئیمزاكردنی ئەو گرێبەستە لە چوارچێوەی رێككەوتنێكی نێوان دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا و بینیامین ناتانیاهۆ سەرۆك وەزیرانی ئیسرائیلدا دێت لە فلۆریدا.

ئیسرائیلیش بە گەورەترین هاوپەیمانی ئەمریكا دادەنرێت لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا و ئەمریكاش ماوەی چەندین ساڵە گەورەترین دابینكەری چەك بووە بۆ ئەو وڵاتە.

 

یاریدەدەری سەرۆكی روسیا رایگەیاند، ئۆكراین شوێنی مانەوەی پوتنی لە شاری نۆڤگۆرد كردووەتە ئامانج و سیستمی بەرگری روسیا بەرپەرچی هێرشەكەی داوەتەوە. هاوكات، ئۆكراین رەتی دەكاتەوە شوێنی پوتنیان كردبێتە ئامانج.

یوری ئۆشاگۆڤ یاریدەدەری سەرۆكی روسیا رایگەیاند، فڕۆكە بێفڕۆكەوانەكانی ئۆكراین شوێنی مانەوەی ڤلادیمێر پوتنی سەرۆكی وڵاتەكەیان لە شاری نۆڤگۆرد كردووەتە ئامانج. هاوكات، سێرگی لاڤرۆڤ رایگەیاند، سیستمی بەرگریی روسیا وەڵامی هێرشەكانی داوەتەوە و سەرجەم فڕۆكە بێفڕۆكەوانە ئۆكراینییەكانی تێكشكاندووە.

ئاماژەی بەوەشكردووە، پێدەچێت لەدوای ئەو هێرشەوە مۆسكۆ هەڵوێستی خۆی لە دانوستانەكانی كۆتاییهێنان بە جەنگی ئۆكرایندا بگۆڕیت.

لەلایەكی دیكەوە، ڤۆڵۆفیمێر زیلینسكی سەرۆكی ئۆكراین ئەنجامدانی هێرش بۆسەر شوێنی مانەوەی پوتن رەتدەكاتەوە و ئاماژەی بەوەكردووە، ئەو هەواڵانە دوورن لە راستی و روسیا دەیەوێت لەو رێگایەوە ئاستەنگ بۆ دانوستانەكان دروست بكات.

 

دۆناڵد ترەمپ لە فلۆریدا پێشوازی لە بنیامین ناتانیاهۆ کرد و رایگەیاند، دەبێت حەماس بە تەواوی چەک بکرێت و ئێران هەوڵی دروستکردنەوەی وێستگە ئەتۆمییەکانی دەدات، هاوکات پەیامێکی لەبارەی پوتن و سەرۆکی سوریاوە ئاشکرا کرد.

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لە میانی پێشوازیکردنی لە بنیامین ناتانیاهۆ، سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل لە فلۆریدا رایگەیاند، پەیوەندییان لەگەڵ ناتانیاهۆ لە باشترین دۆخدایە و ئیسرائیلی گەیاندووەتە ئاستێکی بەرزی هێز.

سەبارەت بە غەززە، ترەمپ وتی: "دەبێت حەماس بە تەواوی چەک بکرێت، دۆسیەی غەززە لە پێشینەی گفتوگۆکانمانە و سەرەڕای سەختیی دۆخەکە کار بۆ راستکردنەوەی دەکەین و بەمزووانە ئاوەدانکردنەوە دەستپێدەکات".

لەبارەی ئێرانەوە، سەرۆکی ئەمریکا ئاماژەی بەوە کرد، ئەگەر لێدانەکانی ئەوان نەبوایە بۆ سەر ئێران، دەرفەتی ئاشتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست نەدەبوو، بەڵام ئێستا تاران هەوڵدەدات وێستگە ئەتۆمییەکانی بونیات بنێتەوە و "ئێمە نامانەوێت ئەوە رووبدات".

ترەمپ باسی لەوەش کرد، ڤلادیمێر پوتن، سەرۆکی روسیا پێی راگەیاندووە کە هێرش کراوەتە سەر شوێنی مانەوەکەی.

لە بەشێکی دیکەی قسەکانیدا، ترەمپ ستایشی سەرۆکی سوریای کرد و وتی: "سەرۆکی سوریا کارێکی باش دەکات و هیوادارم رێککەوتن لە نێوان سوریا و ئیسرائیل بکرێت". 

وەزیری دەرەوەی روسیا رایگەیاند، ئۆکراین بە درۆن هێرشی کردووەتە سەر شوێنی مانەوەی پوتن و ئەوانیش وەڵامی توندیان دەبێت، سەرۆکی ئۆکراینیش دەڵێت "درۆیە و روسیا دەیکاتە بیانوو بۆ بۆردومانکردنی کیێڤ".

سێرگی لاڤرۆڤ، وەزیری دەرەوەی روسیا ئەمڕۆ دووشەممە رایگەیاند، ئۆکراین "هێرشێکی تیرۆریستی" بە درۆن کردووەتە سەر شوێنی مانەوەی ڤلادیمیر پوتن لە هەرێمی نۆڤگۆرۆد، بەڵام سیستمی بەرگریی ئاسمانیی روسیا سەرجەم درۆنەکانی خستووەتە خوارەوە.

لاڤرۆڤ هۆشداریدا کە بەهۆی ئەم رووداوەوە مۆسکۆ کات و ئامانجی "هێرشی پێچەوانە"ی دیاریکردووە و هەڵوێستی خۆیان لە دانوستانەکانی کۆتاییهێنان بە جەنگ دەگۆڕن.

لە بەرامبەردا، ڤۆلۆدیمێر زێلێنسکی، سەرۆکی ئۆکراین ئەو تۆمەتانەی رەتکردەوە و بە "درۆ" وەسفی کردن.

زێلێنسکی وتی: "روسیا دەیەوێت ئەو پێشکەوتنە لەبارببات کە لە دانوستانەکان لەگەڵ ئەمریکا بەدەستهاتووە و زەمینە خۆشدەکات بۆ لێدانی باڵەخانە حکومییەکان لە کیێڤ".

ئەم ئاڵۆزییە لە کاتێکدایە کە ترەمپ و زێلێنسکی لە فلۆریدا کۆبوونەتەوە و لەسەر گەرەنتیی ئەمنی بۆ کیێڤ پێشکەوتنیان بەدەستهێناوە، بەڵام هێشتا ناکۆکیی قوڵ لەسەر دەستبەرداربوون لە خاکی دۆنباس و ناوچەکانی دیکە ماوە.

هێشتا ساڵ کۆتایی نەهاتوە و حکومەتی کۆریای باشور سەرکەوتنی خۆی لە هەناردەکردن بۆ ئەمساڵ راگەیاند و بە گوێرەی داتاکان، ئەو وڵاتە توانیویەتی بۆ کەمجار لە مێژویدا بە بەهای 700 ملیار دۆلار کاڵا و شتومەک هەناردەی دەرەوە بکات.

حکومەتی کۆریای باشوور رایگەیاند، توانیویانە  بەسەر کۆسپەکاندا سەربکەون و بۆ یەکەمجار هەناردەکردنی ساڵانەیان  بۆ ساڵی 2025، زیاترە لە 700 ملیار دۆلارە، هۆکاری گەشەسەندنەکەش   بەهێزی کەرتی نیمچە هێڵکار و چیپەوە(ئەلیکترۆنیات)ـە لە وڵاتەکەدا.

بە گوێرەی داتاکان، هەناردەکردنی کەڵەکەبوو تا مانگی 11ـی ئەمساڵ  گەیشتەوەتە 640.2 ملیار دۆلار، کە بە رێژەی 2.9% زیادیکردووە، پێشبینی دەکرێت لە مانگی 12 گەشەی ئابوری بەردەوام بێت و لە چەند رۆژی یەکەمدا بە رێژەی 6.8% بەرزبووەتەوە.

حکومەتی کۆریای باشور، هۆکاری گەشەسەندی هەناردەی وڵاتەکەی بۆ خواستی جیهانیی لەسەر تەکنەلۆژیای پێشکەوتوو و زیرەکی دەستکرد گەڕاندوەتەوە.

ئەم پێشکەوتنی ئابورییەی وڵاتی کۆریای باشور، هاوکاتە لەگەڵ دابەزینی هەندێک لە کەرتە تەقلیدییەکانی وەک پۆڵا و پترۆکیمیایی لە جیهاندا و بەشێک لە وڵاتان بە پێچەوانەوە لە کەرتی ئابوریدا لە پاشەکشەدان.

بنیامین ناتانیاهۆ، سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل بۆ پێنجەمجار لەمساڵدا سەردانی ئەمریکا دەکات و لە فلۆریدا لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ کۆدەبێتەوە، تەوەری سەرەکیش جەنگی غەززە و دۆسیەی ئەتۆمیی ئێران دەبێت.

بڕیارە ئەمڕۆ یەکشەممە، ناتانیاهۆ بە فڕۆکەی "باڵی سەهیۆن" و لەرێگەی ئاسمانێکی پارێزراوەوە بگاتە فلۆریدا، بۆ ئەوەی لە مەترسیی بڕیاری دەستگیرکردنی نێودەوڵەتی دوور بێت.

بەپێی میدیاکان، ناتانیاهۆ دەیەوێت بزانێت پلانی ترەمپ بۆ چەککردنی غەززە چییە، چونکە ئیسرائیل ئەوەی کردووەتە مەرجی چوونە قۆناغی دووەمی ئاگربەست، هاوکات خێزانێکی بارمتە ئیسرائیلییەکان لەگەڵ خۆی دەبات تا فشار لە ترەمپ بکەن.

سەبارەت بە ئێران، ناتانیاهۆ داوای رێککەوتنێک دەکات کە تێیدا پیتاندن سفر بێتەوە و فشارە ئابوورییەکان توندتر بکرێن، هەروەها دەیەوێت ئەمریکا پاڵپشتیی لێدانی بەرنامەی موشەکیی ئێران بکات، سەرەڕای ئەوەی ترەمپ رایگەیاندووە پێشتر ئەو بەرنامەیەی "لەناوبردووە".

چاودێران هۆشداری دەدەن کە ئەم داواکارییانەی ناتانیاهۆ لەگەڵ سیاسەتی "یەکەمجار ئەمریکا"ی ترەمپ یەکناگرێتەوە، چونکە بنکە جەماوەرییەکەی ترەمپ دژی جەنگی نوێن، بەڵام هاوکات بەخشەرە گەورەکانی کەمپەینەکەی لایەنگری ئیسرائیلن.

سەرۆکی ئۆکراین و سەرۆکی ئەمریکا لە فلۆریدا کۆدەبنەوە بۆ گفتوگۆکردن لەسەر پلانێکی ئاشتی بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگ، بەڵام جیاوازییەکان هێشتا قوڵن و کیێڤ داوای ئەنجامدانی راپرسی دەکات.

بڕیارە ئەمڕۆ یەکشەممە، ڤۆلۆدیمێر زێلێنسکی، سەرۆکی ئۆکراین و دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لە فلۆریدا کۆببنەوە. زێلێنسکی رایگەیاندووە، پلانی هەیە لەگەڵ ترەمپ چارەنووسی هەرێمی دۆنباس و وێستگەی ئەتۆمیی زاپۆریژیا تاوتوێ بکات.

ئەم دیدارە لە کاتێکدایە کە روسیا بە سەدان موشەک و درۆن هێرشی کردووەتە سەر کیێڤ و چەند ناوچەیەکی دیکە و کارەبای بەشێک لە پایتەختی بڕیوە، زێلێنسکی ئەمەی بە وەڵامی روسیا بۆ هەوڵەکانی ئاشتی وەسفکرد.

سەبارەت بە پلانی ئاشتی، سەرچاوەکان دەڵێن ئۆکراین و ئەمریکا لەسەر زۆربەی خاڵەکان رێککەوتوون و 90%ی پلانە 20 خاڵییەکە تەواو بووە، بەڵام پرسی دەستبەرداربوون لە خاک هێشتا یەکلایی نەبووەتەوە.

زێلێنسکی بە ماڵپەڕی ئەکسیۆسی راگەیاندووە، هێشتا هیوای هەیە پێشنیازەکەی ئەمریکا بۆ کشانەوەی تەواوەتیی هێزەکانی ئۆکراین لە دۆنباس نەرم بکات، بەڵام ئەگەر ئەوە سەری نەگرت، دەبێت تەواوی پلانەکە بخرێتە راپرسییەوە.

ئاماژەی بەوەشکردووە، بۆ ئەوەی راپرسی ئەنجام بدرێت، دەبێت روسیا رازی بێت بە ئاگربەستێکی 60 رۆژە، بۆ ئەوەی ئۆکراین بتوانێت خۆی بۆ دەنگدانەکە ئامادە بکات، هەرچەندە راپرسییەکان دەریدەخەن دەنگدەرانی ئۆکراین رەنگە پلانەکە رەتبکەنەوە.

مۆسکۆ سوورە لەسەر ئەوەی تەواوی دۆنباس بخرێتە سەر روسیا، تەنانەت ئەو ناوچانەش کە لەژێر کۆنترۆڵی کیێڤدان، لە بەرامبەردا ئۆکراین دەیەوێت نەخشەکە لەسەر هێڵەکانی ئێستای شەڕ رابگیرێت.

هەروەها مارک کارنی، سەرۆک وەزیرانی کەنەدا لە دیداری زێلێنسکیدا بەڵێنی نزیکەی 1.83 ملیار دۆلار هاوکاریی زیاتری بە ئۆکراین دا و رایگەیاند، هێرشەکانی روسیا دەریدەخەن کە پوتن ئاشتی ناوێت.

ئاژانسی رۆیتەرز بڵاویکردوەتەوە، رەنگە روسیا موشەکی هایپەرسۆنیک، کە توانای هەڵگرتنی کڵاوەی ئەتۆمیی هەیە لە بنکەی ئاسمانی وڵاتی بیلاروس جێگیرکرد بێت، توێژەرانی ئەمریکی لە رێگەی مانگی دەستکردەوە چاودێریان کردوە و بەمەش توانای موشەکەکانی بە تەواوەتی دەگەنە ئەوروپا.

ئاژانسەکە لە زاری چەند توێژەرێکی ئەمریکییەوە بڵاویکردوەتەوە توێژەرانی ئەمریکی چاودێری گواستنەوەی مووشەکەکانیان کردوە، لە رێگای مانگی دەستکردەوە بۆ بنکەی ئاسمانی چۆڵکراوی کریچیڤ لە رۆژهەڵاتی بیلاڕووس.

توێژەرانی ئەمریکی هۆشدارییان داوە، کە ئەم هەنگاوانەی پوتن بۆ بەهێزکردنی توانای ناردنی موشەکەکانی روسیایە بۆ سەرتاسەری ئەوروپا.

جۆن فۆرمان، پسپۆڕی ئەمریکییە  بە ئاژانسی رۆیتەرز راگەیاندوە؛ پوتن بەنیازە ئەم چەکە لە بیلاڕوس جێگیر بکات بۆ ئەوەی مەودای خۆی لە قووڵایی ئەوروپادا درێژ بکاتەوە.

ئەمە لە کاتێکدایە، ڤلادیمێر پوتن، پێشتر نیازی خۆی بۆ جێگیرکردنی موشەکی  مەودا درێژی لە وڵاتی بیلاروس راگەیاند بوو، بەڵام  وردەکاری باس نەکردبوو.

هاوشێوەی ئەڵمانیا و فەرەنسا، بەریتانیاش پلانی نوێ بەکاردەهێنێت، بۆ ئەوەی گەنجانی وڵاتەکە بچنە خزمەتی سەربازییەوە  و بە گوێرەی پلانەکە گەنجانی خوار تەمەن 25 ساڵ بەم زووانە دەتوانن داواکاری پێشکەش بکەن بۆ ئەوەی  ساڵێک ئەزموونی مووچە و مەشقکردن لە سەرانسەری سوپا و هێزی دەریایی شاهانە و هێزی ئاسمانی شاهانە هەبێت.

وەزارەتی بەرگری بەریتانیا  بڕیارە پلانێکی "مۆڵەتی خوێندن" دەستپێبکات بۆ ئەوەی دەرچووانی قوتابخانە و زانکۆ، کە  لە خوار تەمەنی 25 ساڵەوەن بچنە ناو سوپا و هێزی دەریایی و هێزی ئاسمانییەوە بەبێ پابەندبوونێکی درێژخایەن و لە بەرانبەردا موچەشیان پێدەدرێت.

مۆڵەتی 12 مانگە بە موچەوە بەشێکە لە هەوڵەکان بۆ چارەسەرکردنی کێشە درێژخایەنەکانی دامەزراندنی کارمەند لە هێزە سەربازییەکانی بەریتانیا و بە گوێرەی پلانەکە ئەو گەنجانە راهێنانیان پێدەکرێت بۆ شەڕکردن لە ناوچە جەنگییەکان وەک ئامادەکارییەک بۆ هەر حاڵەتێکی لەناکاو.

ئەم پلانە نوێیە  لە پلانێکی هاوشێوەی ئوسترالیاوە سەرجاوەی گرتوە، کە زیاتر لە دە ساڵە جێبەجێ دەکات.

هێزە سەربازییەکانی بەریتانیا لە مێژە کێشەیان هەیە بۆ دامەزراندنی کارمەندان و مانەوەی کارمەندان و حکومەت دەیەوێت بواری سەربازی تا ئەو جێگایەی، کە دەتوانرێت بکاتە جێی سەرنجی گەنجانی وڵاتەکەی و ئەو پلانە هەوڵێکە بۆ زیادکردنی دامەزراندنی سەربازی.

ئەمە لە کاتێکدایە لە چەند مانگی رابردوودا فەرەنسا و ئەڵمانیا پلانی نوێیان بۆ دامەزراندنی گەنجان و خۆبەخشیکردن بۆ خزمەتکردنی سەربازی راگەیاندووە، ئەمەش لە هەوڵێکدا بۆ بەرزکردنەوەی قەبارەی هێزە چەکدارەکانیانە بۆ خۆئامادەکردن بۆ  ئەگەری هێرشی روسیا بۆسەر ئەوروپا وەک ئەوەی خۆیان بانگەشەی بۆدەکەن.