ڤلادیمیر پوتین، سەرۆکی روسیا لە کۆبوونەوەیەکدا لەگەڵ ئەندامانی ئەنجومەنی ئاسایشی وڵاتەکەی رایگەیاند، ئەمریکا تا ئێستا وردەکاریی پلانەکەی راستەوخۆ لەگەڵ روسیا باس نەکردووە، هۆکارەکەشی بۆ ئەوە گەڕاندەوە کە کیێڤ دژی پلانەکەیە.

پوتین وتی: "ئیدارەی ئەمریکا تا ئێستا نەیتوانیوە رەزامەندیی لایەنی ئۆکراینی بەدەستبهێنێت، هەر بۆیەش وردەکاریی دەقەکە لەگەڵ ئێمە باس نەکراوە".

سەرۆکی روسیا ئاشکرایکرد کە لە رێگەی کەناڵە دووقۆڵییەکانەوە کۆپییەکیان لە پلانە "نوێکراوەکە"ی دۆناڵد ترەمپ بەدەستگەیشتووە کە لە 28 خاڵ پێکهاتووە و وتی: "پلانە نوێیەکەی ترەمپ دەکرێت ببێتە بنەمایەک بۆ چارەسەری کۆتایی لە ئۆکراین".

سەبارەت بە وەستانی گفتوگۆکان لە ماوەی رابردوودا، پوتن روونیکردەوە: "دوای دانوستانەکانی ئەلاسکا، وەستانێک دروستبوو، دەزانین هۆکارەکەی ئەوە بوو ئۆکراین پلانە پێشووەکەی رەتکردەوە، بۆیە وای دەبینم دەرکردنی ئەم پلانە نوێیە هۆکارەکەی هەر ئەوە بێت".

 

ڤۆلۆدیمێر زێلێنسکی، سەرۆکی ئۆکراین هۆشداریدەدات لەوەی وڵاتەکەی رووبەڕووی مەترسیی لەدەستدانی پشتیوانییەکانی ئەمریكا بووەتەوە، ئەگەر ئەو پلانە رەتبکەنەوە کە واشنتۆن بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگی روسیا دایڕشتووە.

زێلێنسکی لە وتارێکی ڤیدیۆییەدا کە ئاراستەی گەلی ئۆکراینی کردووە، دەڵێت: "ئۆکراین لەبەردەم بژاردەیەکی زۆر قورسدایە: یان لەدەستدانی کەرامەت، یان مەترسیی لەدەستدانی هاوبەشێکی سەرەکی".

پەیوەندییەکی گرنگ و فشاری توند:

هاوکات لەگەڵ ئەم هۆشدارییە، سەرچاوەیەک لە سەرۆکایەتیی ئۆکراین بە رۆژنامەنووسانی راگەیاند، زێلێنسکی پەیوەندییەکی تەلەفۆنی لەگەڵ جەی دی ڤانس، جێگری سەرۆکی ئەمریكا ئەنجامداوە و گفتوگۆکان تایبەت بوون بە وردەکاریی پلانەکە.

سەرچاوەکان ئاماژە بەوە دەکەن، کیێڤ لەژێر فشارێکی توندی واشنتۆندایە بۆ ئەوەی بە ڕێککەوتنەکە ڕازی بێت، تا ئاستی ئەوەی هەڕەشەی بڕینی زانیارییە هەواڵگرییەکان و راگرتنی ناردنی چەکی لێ کراوە، ئەگەر تا رۆژی پێنجشەممەی داهاتوو چوارچێوەی رێککەوتنەکە ئیمزا نەکات.

وردەکاریی پلانە 28 خاڵییەکە:

بەپێی زانیارییەکان، پلانەکەی ئەمریكا لە 28 خاڵ پێکهاتووە و داوای سازشی گەورە لە ئۆکراین دەکات، لە دیارترین خاڵەکانی:

• دەستبەرداربوون لە هەردوو هەرێمی لۆگانسک و دۆنێتسک لە ناوچەی دۆنباس.

• داننان بەوەی نیمچە دورگەی قرم (کە روسیا ساڵی 2014 دەستی بەسەردا گرت) بە ئەمری واقیع خاکێکی روسییە.

• سڕکردنی هێڵەکانی پێشەوەی جەنگ لە هەردوو ناوچەی خێرسۆن و زاپۆریژیا.

مەرجە سیاسییەکان و هێڵی سوور:

پلانەکە مەرجی قورسیشی بۆ کیێڤ داناوە، لەوانە؛ دەستبەرداربوون لە هەوڵەکان بۆ بوون بە ئەندام لە پەیمانی ناتۆ، رێگە نەدان بە جێگیرکردنی هێزی نێودەوڵەتی لەسەر خاکەکەی و ئەنجامدانی هەڵبژاردن لە ماوەی 100 رۆژدا، لەگەڵ دەرکردنی بڕیاری "لێبوردنی گشتی".

لەبەرامبەردا، روستەم ئومێرۆڤ، گەورە دانوستانکاری ئۆکراین و ئەمینداری ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیی جەختی کردەوە، کیێڤ "هیچ پلانێک قبوڵ ناکات کە هێڵە سوورەکانی ئەوان ببەزێنێت".

زنجیرەیەک توێژینەوەی نوێ ئاشکرایان کردووە، خواردنی ئەو خۆراکانەی کە بە "فائقة المعالجة" یان "زۆر دەستکاریکراو" ناسراون و دەوڵەمەندن بە شەکر، خوێ، چەوری و تامە دەستکردەکان، راستەوخۆ پەیوەندییان بە زیادبوونی مەترسیی نەخۆشییەکانی دڵ، تێکچوونی دەرونی، شێرپەنجە، خەڵەفان و شەکرەوە هەیە.

ماڵپەڕی "ڤێری وێڵ هێڵس"ی تایبەت بە هەواڵە تەندروستییەکان، ئەنجامی چەندین توێژینەوەی بڵاوکردەوە کە مەترسییەکانی بەکارهێنانی بەردەوامی ئەم بەرهەمە پیشەسازییانەی دەرخستووە، کە بڕێکی زۆر کەم مادەی خۆراکیی سروشتی و ڤیتامین و کانزایان تێدایە.

ئەنجامە مەترسیدارەکان بە ژمارە:

• دڵ و خوێنبەرەکان: توێژینەوەیەک کە چاودێریی 105 هەزار کەسی پێگەیشتووی کردووە بۆ ماوەی 5 ساڵ، دەرکەوتووە زیادبوونی خواردنی ئەم بەرهەمانە، پەیوەندیی راستەوخۆی بە زیادبوونی مەترسیی جەڵتەی دڵ و جەڵتەی مێشکەوە هەیە.

• شێرپەنجە: یەکێک لە توێژینەوەکان دەڵێت: زیادکردنی خواردنی بەرهەمە دەستکاریکراوەکان بە رێژەی 10%، دەبێتە هۆی زیادبوونی مەترسیی توشبوون بە شێرپەنجە بەگشتی و شێرپەنجەی مەمک بەتایبەتی، بە رێژەی زیاتر لە 10%.

• خەڵەفان و بیرچوونەوە: لە توێژینەوەیەکدا لەسەر 70 هەزار کەس کە تەمەنیان لە سەرووی 55 ساڵەوە بووە، دەرکەوتووە زیادکردنی خواردنی دەستکاریکراو بە رێژەی 10%، مەترسیی توشبوون بە خەڵەفان بە رێژەی 25% و ئەلزەهایمەر بە رێژەی 14% زیاد دەکات.

• تەندروستیی دەرونی: پێداچوونەوە زانستییەکان دەریانخستووە، زۆر خواردنی ئەم بەرهەمانە مەترسیی توشبوون بە تێکچوونە دەرونییەکان زیاد دەکات و پەیوەندیی بە بەرزبوونەوەی رێژەی مردنەوە هەیە.

کامانەن خواردنە زۆر دەستکاریکراوەکان؟

بەپێی راپۆرتەکە، باوترین ئەو خواردنانەی مەترسییان هەیە بریتین لە: (پارچە مریشکی ئامادەکراو "نەگێتس"، مریشکی سوورکراوە، هۆت دۆگ، خواردنەوە لەقوتونراوەکان، چپس، خواردنەوە گازییەکان، بسکیت، پسکیتی بە پەنیر و خواردنەوە وزەبەخشەکان).

لە كاتێكدا كۆشكی سپی پلانی ئاشتی ئەمریكا بۆ كۆتایی هێنان بە شەڕی نێوان روسیا و ئۆكراین بە باش و قبوڵكراو بۆ هەردوولا وەسف دەكات، بەڵام پێناچێت بۆ كیێڤ بەو باشییەبێت.

بە پێی ئەو پلانەی ئەمریكا بۆ ئاشتی لە ئۆكراین دایڕشتووە و 28 خاڵ لە خۆدەگرێت، وردەكارییەكانی لەلایەن ماڵپەری ئەكسیۆسی ئەمریكی ئاشكراكراوە و دەبێت ئۆكراین زۆر سازشی ئازاربەخش بكات، هەندێك لێپرسراوی ئەو وڵاتە پێیان وایە قبوڵكردنی ئەو پێشنیازە مانای لە دەستدانی سەروەری ئۆكراینە،

پلانەكە بریتییە لە دەستبەرداربوونی كیێڤ لە نیمچەدوورگەی كریما و ناوچەی دۆنباس لە رۆژهەڵاتی ئۆكراین، لەگەڵ دۆنێتسك و چەندین شارێكی تریش، كە ئەوەش بۆ ئۆكراین زۆر قورسە، چونكە دۆنباس بە دڵی پیشەسازیی قورسی ئۆكراین دادەنرێت.

جگە لەوەش لە پلانەكەی ئەمریكادا هاتووە، خێرسۆن و زاپۆریژژیا لەنێوان روسیا و ئۆكراین دابەش دەكرێن، وێستگەی ئەتۆمی زاپۆریژیاش بە سەرپەرشتی ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆم دەستپێدەكاتەوە و بەرهەمهێنانی كارەبا بەشێوەیەكی یەكسان لە نێوان ئۆكراین و روسیادا دابەش دەكرێت، هەر بەپێی پلانەكە، دەبێت ئۆكراین ژمارەی سوپاكەی لە 600 هەزار سەرباز زیاتر نەبێت.

جگە لەوەش، فڕۆكەیەكی جەنگی ئەوروپی لە پۆڵەندا بۆ پاراستنی ئۆكراین جێگیر دەكرێت، بەڵام بەبێ ئەوەی هیچ سەربازێكی ناتۆ بچێتە ناو خاكی ئۆكراینەوە، ئەوەش رێگری دەكات لە هەر هێزێكی ئاشتیپارێز بە سەرۆكایەتی بەریتانیا و فەرەنسا دوای رێككەوتنەكە بچنە كیێڤ، زمانی روسیش بێتە زمانی رەسمی ئۆكراین، لە رێككەوتنەكەدا ئەوەش هاتووە، لە ماوەی 100 رۆژدا دەبێت هەڵبژاردنی پەرلەمان و سەرۆكایەتی ئۆكراین ئەنجام بدرێت.

لە بەرانبەریشدا لێپرسراوێكی ئەمریكی روونیكردەوە، واشنتۆن و هاوپەیمانە ئەوروپیەكانی بەڵێن دەدەن بۆ دابینكردنی گەرەنتی ئەمنی بە كێیڤ هاوشێوەی ئەو گەرەنتیانەی ناتۆ پێشكەشیان دەكات، بەڵێنیش دەدەن وەڵامی هەر هێرشێك بدەنەوە ئەگەر لە داهاتوودا بكرێتە سەر ئەو وڵاتە، جگە لەوەش 100 ملیار دۆلار لە سەروەت و سامانی دەستبەسەرداگیراوی روسیا بۆ ئاوەدانكردنەوەی ئۆكراین تەرخان دەكرێت.

ئاژانسی ئەسۆشیەیتد پرێسش بڵاویكردووەتەوە، پلانەكەی ئەمریكا رێگە خۆش دەكات بۆئەوەی روسیا بگەڕێتەوە ناو ئابووری جیهان و هەڵگرتنی سزاكانی سەر ئەو وڵاتەش بەدوای خۆیدا دەهێنێت.

لە كاتێكدا سەرۆكی ئۆكراین ئامادەیی نیشانداوە بۆ تاوتوێكردنی ئەو رەشنووسە، بەڵام دیمیتری پیسكۆڤ وتەبێژی كرملن رایگەیاندووە، مۆسكۆ هیچ ئاگاداركردنەوەیەكی لە كیێڤەوە پێنەگەیشتووە كە دانوستانەكانی بەپێی پلانی ئاشتی ئەمریكا پەسەندكردووە.

رۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵیش لە زاری سەركردەكانی ئەوروپاوە بڵاویكردووەتەوە، ئەوروپا بەو رەشنووسە رازی نییە و  پێیان وایە دەكرێت مەرجی باشتر بۆ ئۆكراین دابنرێت.

سەرۆكی ئەمریكا دەڵێت، ئەو یاسادانەرە دیموكراتانەی هانی سوپایان داوە فەرمانی یاسایی رەتبكەنەوە، دەبێت لە سێدارە بدرێن.

دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا رایگەیاند، ئەو یاسادانەرە دیموكراتانەی هانی سوپایان داوە فەرمانی نایاسایی رەتبكەنەوە دەبێت لە سێدارەبدرێن و زیندانی بكرێن، چونكە ناپاكن و یاساكانیان بە نایاسایی وەسفكردووە.

دەشڵێت، ئەو رەفتارە زۆر خراپە بۆ ئەمریكا و ئەنجامەكەی باش نابێت و هەڵسوكەوتێكی مەترسیدارە، چونكە جێبەجێ نەكردنی یاسا كاریگەری خراپی لەسەر ئەمریكا دەبێت.

پێشتر بەشێك لە دیموكراتەكان رایانگەیاندبوو، ئیدارەی ئێستای ئەمریكا سەرباز و كارمەندانی دەزگا هەواڵگرییەكان دەخاتە حاڵەتی روبەڕوبوونەوەی هاووڵاتیانی ئەمریكا و لەئێستاشدا مەترسییەكان بۆسەر دەستوورەكەیان تەنها لە دەرەوە نایەن، بەڵكو لەناوخۆی وڵاتەكەشیان مەترسی هەیە.

كارۆلین لیڤیت وتەبێژی كۆشكی سپیش رایگەیاند، جێبەجێ نەكردنی یاسا كاریگەری لەسەر ئاسایشی نەتەوەیی هەیە و دەبێتەهۆی مردن و هەموو فەرمانێك كە بە سوپا دەكرێت یاساییە.

ئەمریکا جەختدەکاتەوە، هیچ هێڵێکی سوری نییە سەبارەت بە دۆسیەی ڤەنزوێلا، وەزیری جەنگی ئەو وڵاتەش دەڵێت: هەموو بژاردەکان لەبەردەستن.

پیت هیگسێس، وەزیری جەنگی ئەمریکا رایگەیاند، هەڵوێستی ترەمپ بەرانبەر ڤەنزوێلا تەواو روونە و هیچ شتێک دوور نییە روبدات و هەموو بژاردەکان لەبەردەستن.

وتیشی، سەرۆکی ئەمریکا هیچ هێڵێکی سوری نییە سەبارەت بە دۆسیەی ڤەنزوێلا، جەختیشدەکاتەوە ئەمریکا باشتر لە هەر وڵاتێکی دیکەی جیهان، دەتوانێت شوێنی شانەکان و تیرۆریستانی مادە هۆشبەرەکان بە ئامانج بگرێت و راویان بنێت.

هیگسێس ئاماژەی بەوەشکرد، ئەوان بە تەواوی دەزانن کێ دەکەنە ئامانج و بۆچی بە ئامانجیان دەگرن و چییان پێیە.

وەزیری جەنگی ئەمریکا ئەوەشی خستەڕوو، ئیدارەی ئەمریکا پێی وایە هەر جۆرە توندکردنەوە یان جوڵەیەک دژی ڤەنزوێلا، لەسەر بنەمای زانیاریی ورد و بەپێی هەڵسەنگاندنی هەواڵگریی گشتگیر ئەنجام دەدرێت.

رێکخراوی "گرینپیس" لە راپۆرتێکدا رایگەیاند، ئەو جلوبەرگانەی لە رێگەی پلاتفۆرمی چینیی "شێ ئین"ەوە دەفرۆشرێن، مادەی کیمیایی مەترسیداریان تێدایە کە سنووری رێگەپێدراوی یەکێتیی ئەوروپایان تێپەڕاندووە.

لقی ئەڵمانیای رێکخراوەکە لە بەیاننامەیەکدا روونیکردووەتەوە، "لە کۆی 56 پارچە جلوبەرگ کە پشکنینیان بۆ کراوە، 18یان مادەی کیمیایی مەترسیداریان تێدابووە، هەندێکیان بە رێژەیەکی زۆر زیاتر لەو سنوورەی کە بەپێی یاساکانی ئەوروپا دیاریکراوە".

مەترسیی شێرپەنجە و لاوازکردنی بەرگریی جەستە:

رێکخراوەکە ئاماژەی بە بوونی مادەکانی وەک "فثالایت" و پێکهاتەکانی "PFAS" (کە بە ماددە کیمیاییە هەمیشەییەکان ناسراون) کردووە لەناو جلوبەرگەکاندا. ئەم مادانە بۆ دژەئاو و دژەپەڵە بەکاردەهێنرێن و بە پیسکەرێکی هەمیشەیی ژینگە دادەنرێن.

گرینپیس هۆشیداریداوە کە ئەم مادە ژەهراوییانە پەیوەندییان بە چەندین نەخۆشییەوە هەیە، لەوانە شێرپەنجە، تێکچوونی کۆئەندامی زاوزێ، کێشەی گەشەی منداڵان و لاوازبوونی سیستەمی بەرگریی جەستە.

بەپێی راپۆرتەکە، ئەم مادانە لە رێگەی پێست و هەڵمژینی ریشاڵەکانەوە دەچنە ناو جەستەوە و جەخت لەوە کراوەتەوە کە پشکنینەکان جلوبەرگی منداڵانیش دەگرێتەوە.

وەڵامی "شێ ئین"

لە وەڵامی پرسیارێکی ئاژانسی فرانس پرێسدا، کۆمپانیای "شێ ئین" رایگەیاندووە، وەک "رێکارێکی خۆپارێزی"، هەر بەرهەمێک کە بوونی مادەی مەترسیداری تێدا دەستنیشان بکرێت، لەسەر ئاستی جیهان لە بازاڕەکاندا لایدەبەن.

ماوەی چەند مانگێکە پلاتفۆرمە بازرگانییە ئەلیکترۆنییەکانی ئاسیا رووبەڕووی رەخنەی توندی گروپەکانی ژینگە و مافی مرۆڤ و کۆمپانیا ئەوروپییەکان بوونەتەوە، کە بووەتە هۆی کردنەوەی لێکۆڵینەوە و سەپاندنی سزای قورس بەسەریاندا.

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، پلانێکی ئاشتیی نهێنی پەسەند کردووە کە لە 28 خاڵ پێکدێت و لەگەڵ روسیا کاری لەسەر کراوە، ئەمەش لە کاتێکدایە کە ئۆکراین لە وردەکارییەکانی پلانەکە بێ ئاگایە و داوای سازشی گەورەی لێدەکرێت.

بەپێی راپۆرتێکی تۆڕی هەواڵی NBC News، ئۆکراین بەشداریی لە داڕشتنی پلانە پێشنیازکراوەکەدا نەکردووە و وردەکارییەکانی پێنەدراوە، بەڵکو تەنها لە چوارچێوە گشتییەکەی ئاگادارکراوەتەوە. ئەمەش لە کاتێکدایە کە بەرپرسانی سوپای ئەمریکا سەردانی کیێڤیان کردووە.

یەکێتیی ئەوروپا: پێویستە فشار لەسەر دەستدرێژیکار بێت

لە کاردانەوەیەکدا، کایا کالاس، بەرپرسی سیاسەتی دەرەوەی یەکێتیی ئەوروپا، لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانییدا لە برۆکسل رایگەیاند: "پێویستە فشار لەسەر دەستدرێژیکار بێت، چونکە ئەوان بوون کە ئەم جەنگەیان دەستپێکرد".

کالاس وتیشی: "تا ئێستا هیچ سازشێکمان لەلایەن روسیاوە نەبینیوە، بۆیە سیاسەتی ئێمە ئەوەیە کە فشار بخەینە سەر دەستدرێژیکار". ناوبراو ئاماژەی بەوەشکرد، یەکێتیی ئەوروپا پلانی هەیە بۆ لاوازکردنی روسیا و پشتیوانیکردنی ئۆکراین لە جەنگەکەدا.

هەوڵێک بۆ دڵنیاکردنەوەی ئەوروپا:

هاوکات، سەرەڕای راپۆرتەکان لەبارەی رێککەوتنە نهێنییەکە، ستیڤ ویتکۆف، نێردەی تایبەتی ترەمپ، لە پەیوەندییەکی تەلەفۆنییدا لەگەڵ وەزیرانی دەرەوەی ئەڵمانیا و تورکیا جەختی لە گرنگیی هەماهەنگیی نزیکی نێوان ئەمریکا و ئەوروپا کردووەتەوە.

یۆهان ڤادەپول، وەزیری دەرەوەی ئەڵمانیا رایگەیاند، ویتکۆف لە پەیوەندییە تەلەفۆنییەکەدا جەختی لە گرنگیی هەماهەنگیی نزیک لەگەڵ ئەڵمانیا و هاوبەشە ئەوروپییەکان کردووەتەوە.

ستیڤ ویتکۆف وەک یەکێک لە دانوستانکارە سەرەکییەکانی پلانە نهێنییەکەی نێوان ئەمریکا و روسیا ناوی هاتووە.

توێژینەوەیەکی نوێ ئاشکرایکردووە، بەرکەوتنی تیشک لە کاتی خەوتندا، پەیوەندی بە بەرزبوونەوەی مەترسیی توشبوون بە نەخۆشییەکانی دڵ و خوێنبەرەکانەوە هەیە.

توێژینەوەکە، کە لەلایەن توێژەرانی نەخۆشخانەی "ماساشوستس" لە بۆستنی ئەمریکاوە ئەنجامدراوە، روونیکردووەتەوە کە هەڵکردنی گڵۆپ لە کاتی خەوتندا دەبێتە هۆی ماندووبوونی مێشک و هەوکردنی خوێنبەرەکان، کە رەنگە ببێتە هۆی جەڵتەی دڵ یان جەڵتەی مێشک.

توێژەران بۆیان دەرکەوتووە، تاوەکو ئاستی بەرکەوتنی تیشکی دەستکرد لە شەودا زیاتر بێت، مەترسیی توشبوون بە نەخۆشییەکانی دڵیش لە داهاتوودا زیاتر دەبێت. بۆ نموونە، هەر کاتێک رێژەی تیشک بە بڕی یەک لادانی پێوانەیی زیاد بکات، ئەگەری توشبوون بە جەڵتەی دڵ لە ماوەی پێنج ساڵی داهاتوودا بە رێژەی 35% و لە ماوەی 10 ساڵی داهاتوودا بە رێژەی 22% زیاد دەکات.

دوای تێپەڕبوونی 10 ساڵ بەسەر توێژینەوەکەدا، دەرکەوتووە کە 17%ی بەشداربووان تووشی کێشەی گەورەی دڵ و خوێنبەرەکان بوون.

خەوتن لە تاریکیدا باشترینە:

جۆناسان سیدرناس، پسپۆڕی بواری خەو لە زانکۆی ئۆپسالای سوید، رایگەیاندووە، ئەم توێژینەوەیە جەخت لەوە دەکاتەوە کە خەوتن لە تاریکیدا باشترینە بۆ تەندروستی. ناوبراو دووپاتیکردەوە، لێکۆڵینەوەکان لەسەر مرۆڤ و ئاژەڵ سەلماندوویانە کە تیشکی شەوانە سیستەمی فیزیۆلۆجی و دەماری تێکدەدات و کاریگەری لەسەر کرداری زیندەپاڵ و هەوکردن هەیە.

ماڵپەڕی "هێدلاین" ئامۆژگاری دەدات کە بۆ دابینکردنی ژینگەیەکی گونجاو بۆ خەو، پێش خەوتن پەنجەرەی ژوورەکان دابپۆشرێن، هەموو کون و کەلێنەکان بگیرێن و ماسکی خەو بەکاربهێنرێت.

وردەکاریی توێژینەوەکە

توێژینەوەکە لەسەر 466 هەزار کەسی پێگەیشتوو ئەنجامدراوە کە پێشتر تووشی نەخۆشییەکانی دڵ یان شێرپەنجە نەبوون و لە نێوان ساڵانی 2005 بۆ 2008 پشکنینی مێشکیان بۆ کراوە. توێژەران پشتیان بە داتای مانگە دەستکردەکان بەستووە بۆ پێوانەکردنی ئاستی تیشک لە ماڵی بەشداربوواندا.

ئەم توێژینەوەیە لە دانیشتنەکانی کۆمەڵەی دڵی ئەمریکا بۆ ساڵی 2025 خراوەتەڕوو، بەڵام تا ئێستا لە هیچ گۆڤارێکی زانستییدا بڵاونەکراوەتەوە.

كەناڵ 14ی ئیسرائیل رایگەیاند، لە ماوەیەكی كەمدا سەرۆك وەزیرانی ئیسرائیل بڕیار لەبارەی چەكداماڵین یان دەستپێكردنەوەی هێرشەكان بۆسەر حەماس دەدات. 

كەناڵی 14ی ئیسرائل رایگەیاندووە، بەمزووانە بنیامین ناتانیاهۆ سەرۆكوەزیرانی ئیسرائیل بڕیار لەبارەی شێوازی چەكداماڵینی حەماسەوە دەدات، كە ئاخۆ بە رێككەوتنی سیاسی بێت یان جارێكی دیكە دەست بە ئۆپەراسیۆنەكان بكەنەوە بۆسەر ئەو بزوتنەوەیە لە كەرتی غەززە.

ئاماژەی بەوەشكردووە، ئەگەر جارێكی دیكە ئیسرائیل بڕیاری دەستپێكردنەوەی هێرشەكان بدات، ئەوا ئۆپەراسیۆنەكانی بەشێوەیەكی بەرفراوان لە غەززەدا ئەنجام دەدات و لەرێگای هێزەوە كۆتایی بە بزوتنەوەكە دەهێنێت.

لەلایەكی دیكەوە چەند لێپرسراوێكی باڵا لە وەزارەتی بەرگریی ئیسرائیل رایانگەیاندووە، ئاگاداری ئەوەن كە حەماس دەیەوێت ئاگربەستی غەززە وەك هەلێك بقۆزێتەوە بۆ دوبارە خۆبوونیادنانەوە و لە ئێستادا بە نهێنیی لەگەڵ حزبوڵا و ئێران لە پەیوەندیدایە.

 

ئەمریکا و سعودیە راگەیەنراوێکی هاوبەشیان لەبارەی رێککەوتنی ستراتیژی نیوانیان بڵاوکردەوە، تێیدا جەخت لە بەهێزدکردنی پەیوەدنییەکانی نێوان هەردوو وڵات دەکەنەوە.

لە کۆتایی سەردانەکەی محەمەد بن سەلمان شازادەی جێنشینی سعودیە لە راگەیەنراوێکی هاوبەشدا ئەمریکا و سعودیە ئاماژەیان بەوەکرد، هەردوو لایەنی سعودی و ئەمریکی پاپەندبوونی خۆیان بە پەیوەندییە مێژووییەکانی دۆستایەتی و هاوبەشی ستراتیژی دووپاتکردەوە، و تاوتوێی رێگەکانی بەهێزکردنی هاوبەشی نێوانیان کرد لە هەموو بوارەکاندا.

رونیشیانکردەوە، هەردوولا گفتوگۆیان لەسەر دواین پێشهات و گۆڕانکارییە جێی بایەخە هاوبەشەکان کردووە، هەروەها هەوڵەکانی بەهێزکردنی لایەنەکانی هاوبەشی ستراتیژی نێوان هەردوو وڵات، گفتوگۆیان لەبارەوە کراوە.

لە راگەیەنراوەکەدا ئەوەشیان خستەڕوو، لە سەردانەکە ئیمزاکردنی ئەو رێککەوتنانەی بەخۆیەوە بینیوە ئەوانیش بەرگریی ستراتیژی، هاوبەشیی ستراتیژی بۆ ژیریی دەستکرد، راگەیاندنی هاوبەش بۆ تەواوکردنی دانوستانەکان سەبارەت بە هاوکاری لە بواری وزەی ئەتۆمیی مەدەنی، چوارچێوەی ستراتیژی بۆ هاوکاری لە دابینکردنی زنجیرەکانی یۆرانیۆم و کانزاکان، چوارچێوەی کار بۆ ئاسانکاری رێکارەکان بۆ خێراکردنی وەبەرهێنانەکانی سعودیە، رێکخستنەکانی هاوبەشیی دارایی و ئابوری، رێکخستنەکانی پەیوەست بە هاوکاری لە کەرتی بازاڕە داراییەکان، لەگەڵ یاداشتنامەی لێکتێگەیشتن لە بواری پەروەردە و راهێنان.

هەروەها کۆڕبەندی وەبەرهێنانی ئەمریکی - سعودی بووە هۆی ئیمزاکردنی ژمارەیەک رێککەوتن و یاداشتنامەی لێکتێگەیشتن لەنێوان هەردوولادا بە بەهای نزیکەی ٢٧٠ ملیار دۆلار.

سەرۆكی ئەمریكا پلانێكی 28 خاڵی بۆ چارەسەركردنی كێشەی ئۆكراین پەسەند كرد.

كەناڵی ئێن بی سی ئەمریكی بە پشتبەستن بە لێپرسراوێکی باڵای ئیدارەی ئەو وڵاتە، بەرەبەیانی ئەمرۆ بڵاویكردوەتەوە، دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا پلانێكی 28 خاڵەی لەم هەفتەیەدا پەسەندكردووە كە ئامانج لێی بەدیهێنانی ئاشتی نێوان روسیا و ئۆكراینە.

 هەر بە پێی زانیاریەكانی ئەو كەناڵە، بە ئامادەبوونی نوێنەری روسیا و سەرۆكی سندوقی وەبەرهێنانی راستەوخۆی ئەو وڵاتە، و هەروەها لێپرسراوانی ئۆكراین زۆر بەبێدەنگی ئەو رێككەوتنە ئیمزاكراوە.

هاوكات، رۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵ بڵاویكردوەتەوە بەپێی پلانە نوێیەكەی ئەمریكا، ئۆكراین دەبێت رازی بێت بە دواخستنی ئەندامێتی لە ناتۆ لانیكەم بۆ چەند ساڵێك.

رۆژنامەی تەلەگرافی بەریتانیش لە زاری لێپرسراوانی ئەوروپا ئاشکرایکردووە، كە ئەوان هیچ ئاگاداری ئەو رێككەوتنەوە و ناوەرۆكەكەی نین.

پێشتریش ماڵپەری ئەكسیۆس رایگەیاندبوو كە راوێژكاری نهێنی بۆ كۆتایهێنان بە شەڕ ئۆكراین لە نێوان روسیا و ئەمریكا بەرێوەدەچێت.

دۆناڵد ترەمپ رایگەیاند؛ ئێرانییەکان رێککەوتنیان دەوێت، دوای ئەوەی توانا ئەتۆمییەکانی ئەوانمان لەناوبرد، ئەگەری زۆرە لەگەڵیان بگەینە رێککەوتن، ئەوەشی خستەڕوو بە بەهای 270 ملیار دۆلار رێککەوتن لەگەڵ سعودیەی ئیمزا دەکەن.

ئەمڕۆ چوارشەممە، جارێکی دیکە دۆناڵد ترەمپ باسی هێرشەکانی وڵاتەکەی کرد بۆسەر دامەزراوە ئەتۆمییەکانی ئێران و رایگەیاند، بە خێرایی و بە هێز لەناومان برد، رەنگە بەم نزیکانە لەگەڵ ئێران بگەینە رێککەوتن.

ناوبرا ئاماژەی بەوەشکرد محەمەد بن سەلمان، شازادەی جێنشینی سعودیە سەرکردەیەکی بوێرە و پابەندە بە پتەوکردنی پەیوەندییە دوو قۆڵییەکان، پێکەوە بناغەکانی بەهێزکردنی هاوبەشی ستراتیژی نێوان سعودیە و ئەمریکایان داناوە.

لەبارەی ئیمزاکردنی  گرێبەستە ئابورییەکانیشەوە لەگەڵ سعودیە ترەمپ ئاماژەی بەوەکرد؛ لە نێوان کەرتی ئەمریکی و سعودیە رێککەوتنێک بە بەهای 270 ملیار دۆلار ئیمزا دەکرێت.

حەنان خاشقچی، هاوسەری جەمال خاشقچی، رۆژنامەنوسی کوژراوی سعودی، رایگەیاند "هیچ دادپەروەرییەک" بۆ مەرگی هاوسەرەکەی بەدینەهاتووە، هاوکات دەڵێت، بە لێدوانەکانی دۆناڵد ترەمپ "نائومێد بووە".

قسەکانی هاوسەری خاشقچی لە کاتێکدایە کە دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، بەرگری لە شازادە محەمەد بن سەلمان کرد و جەمال خاشقچی بە "کەسایەتییەکی یەکجار مشتومڕاوی" وەسف کرد.

خاشقچی، کە رەخنەگرێکی سەرسەختی شانشینی سعودیە بوو، لە ساڵی 2018 لە ئۆپەراسیۆنێکدا لە ئەستەنبوڵ لەلایەن بریکارە سعودیيەکانەوە کوژرا. دەزگا هەواڵگرییەکانی ئەمریکا گەیشتنە ئەو ئەنجامەی کە محەمەد بن سەلمان فەرمانی گرتن یان کوشتنی داوە. شازادەی جێنشین رەتیکردەوە فەرمانی ئۆپەراسیۆنەکەی دابێت، بەڵام وەک فەرمانڕەوای دیفاکتۆی ریاز دانی بە بەرپرسیارێتیدا ناوە.

"نائومێد بووم"

حەنان خاشقچی لە لێدوانێکدا بۆ سکای نیوز رایگەیاند، بە قسەکانی سەرۆکی ئەمریکا "نائومێد بووە" و داوای قەرەبوو لە شازادەی جێنشین دەکات.

ناوبراو رووی قسەکانی لە ترەمپ کرد و وتی، ئامادەیە چاوی بە سەرۆکی ئەمریکا بکەوێت بۆ ئەوەی لەبارەی نووسەرەکەی واشنتن پۆستەوە بۆی بدوێت، کە بە وتەی ئەو "پیاوێکی مەزن و پیشەیی بوو، هەروەها پیاوێکی ئازاش بوو".

"ژیانیان لێ تێکدام"

هاوسەری خاشقچی وتیشی، هاوسەرەکەی کەسێکی مشتومڕاوی و بێزراو  نەبووە، تەنانەت ئەگەر واشبووایە، "ئەوە پاساو نییە بۆ کردەوەی رفاندن و ئەشکەنجەدان و کوشتن و پارچەپارچەکردنی جەستەی."

ئەو ئامادەیی خۆی نیشاندا چاوی بە شازادەی جێنشین بکەوێت و "داوای لێبکات تەرمی جەمال بگەڕێنێتەوە، تا بتوانم بە شێوەیەکی شایستە و باش بەخاکی بسپێرم"، هەروەها داوای قەرەبووی داراییشی کرد.

وتیشی: "ئەوان هاوسەرەکەمیان کوشت، ژیانیان لێ تێکدام. دەبێت قەرەبووم بکەنەوە."

ترەمپ بەرگری لە بن سەلمان دەکات:

کاتێک لە نوسینگەی هێلکەیی پرسیاری کوشتنەکەی لێکرا، ترەمپ وتی: "جا حەزت لێی بێت یان نا، شتەکان روودەدەن. بەڵام ئەو (بن سەلمان) هیچی لەبارەیەوە نەزانیوە، و دەتوانین لێرەدا وازی لێبهێنین."

ترەمپ تەنانەت ستایشی رابەرە سعودیيەکەی کرد بۆ رەوشی مافەکانی مرۆڤ لە شانشینەکەدا، بەبێ ئەوەی هیچ وردەکارییەکی دیاریکراو بخاتەڕوو.

لەلایەکی دیکەوە، گروپەکانی مافی مرۆڤ دەڵێن دەسەڵاتدارانی سعودیە بەردەوامن لە سەرکوتکردنی توندی نەیاران لە رێگەی دەستگیرکردنی بەرگریکارانی مافی مرۆڤ، رۆژنامەنوسان چالاکوانە سیاسییەکان.

 

دۆناڵد ترەمپ لە کۆشکی سپی پیشوازی لە  شازادەی جێنشینی سعودیە کرد و  رایگەیاند؛  سوپاسی سعودیە دەکەم کە بە بەهای 600 ملیار دۆلار وەبەرهێنانی لە ئەمریکا کردوە و هیوادارم بگاتە یەک ترلیۆن دۆلار و جەختیشیکردەوە کە شازادە هاوڕێیەکی نزیکی ئەوە و لە کۆشکی سپیدا رێزێکی زۆری لێدەگیرێت.

ئەمڕۆ سێشەممە، محەمەد بن سەلمان، شازادەی جێنشینی سعودیە سەردانی کۆشکی سپی کرد و لەلایەن دۆناڵد ترەمپەوە پێشوازی لێکرا، مەبەستی سەردانەکەی شازادە بۆ کۆشکی سپی ئەنجامدانی چەند رێککەوتنێکی ئابوورییە و یەکێک لەو رێکەوتنانەش بەدەستهێنانی فڕۆکەی جەنگی F-35.

دۆناڵد ترەمپ لە بارەت کۆبونەوەکەی لەگەڵ شازادەی سعودییە رایگەیاند؛ دیدارێکی نایابی لەگەڵ شازادەی جێنشینی سعودیە ئەنجامداوە و پێشی وایە مافی سعودیە باشترین فڕۆکەی جەنگی هەبێت.

ناوبراو ئاماژەی بەوەشکردوە؛ لەگەڵ سعودییە دەگەنە رێککەوتن بۆ ئەوەی فڕۆکەی جەنگی F-35یان پێ بفرۆشن و هیواشی خواست، کە سعودیە تا ئێستا بە بەهای 600 ملیار دۆلار وەبەرهێنانی لە ئەمریکادا کردوە، زیاتر فراوانی بکات و  بیگەیەنێتەوە یەک ترلیۆن دۆلار.

ترەمپ جەختیکردەوە لەوەی سعودیە هاوپەیمانێکی راستەقینەیە و هەنگاو دەنێت بۆ بەهێزکردنی دەسەڵاتیان و پەیوەندیەکانیشیان لە باشترین ئاستدایە.

نیكۆلاس مادۆرۆ سەرۆكی ڤەنزوێلا ئامادەیی بۆ دانوستانی رووبەڕوو لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا دەربری ، ئەوەش لەكاتێكدا ئەمریكا كەشتیگەلی جەنگیی لە ناوچەی كاریبی بڵاوكردوەتەوە .

مادۆرۆ لە وەڵامی قەشەیەكی ئەمریكیدا رایگەیاندووە ، لە ئەمریكا هەر كەس بیەوێت گفتوگۆی لەگەڵ ڤەنزوێلا هەبێت ، ئامادەین روبەرو بە بێ هیچ كێشەیەك گفتوگۆی  لەگەڵ بكەین . دەپاتیشیكردوەتەوە ، ئەوەی كە رێگەی پێنەدەن تەنها ئەوەیە كە مەسیحییەكان لە ڤەنزوێلا رووبەڕووی بۆردومان و كۆمەڵكوژی ببنەوە .

مادۆرۆ جارێكی تریش داوای دانوستانی كردووە و رایگەیاندووە ، بەڵێ بۆ ئاشتی و نا بۆ جەنگ و هەر كەس ئارەزووی دانوستان بكات ئامادەن دانوستانی لەگەڵ بكەن .