جیهان
لێپرسراوێكی باڵای ئەمریكا رایگەیاند، هەواڵگری ئەمریكا و ئیسرائیل زانیارییان هەیە كە موجتەبا خامنەیی لە ژیاندایە، بەڵام دەرنەكەوتنی ئاماژەیەكی مەترسیدارە بۆ ئێران.
پێگەی ئەكسیۆس لە زاری لێپرسراوێكی ئەمریكاوە بڵاویكردەوە، ئەمریكا و ئیسرائیل زانیاری هەواڵگرییان هەیە كە ئاماژە بەوە دەكات هێشتا موجتەبا خامنەیی لە ژیاندایە، بەڵام هیچ بەڵگەیەكیان نییە لەبارەی ئەوەی موجتەبا خامنەیی فەرمان دەردەكات یاخود كەسانی دیكە .
باسی لەوەشكردوە، دەرنەكەوتنی موجتەبا خامنەیی رێبەری نوێی ئێران لە جەژنی نەورۆزدا ئاماژەیەكی مەترسیدارە و ئاماژەیە بۆئەوەی ئێران تووشی قەیرانی سەركردایەتی بووە.
ئەو لێپرسراوە ئەمریكییە ئاماژەی بەوەشكردووە، كوشتنی لاریجانی بۆشایی دەسەڵاتی لە ئێران فراوانتر كردوە و سوپای پاسداران خەریكی پڕكردنەوەی ئەو بۆشاییەیە.
سكرتێری گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان پلانێك بۆ هێوركردنەوەی ئاڵۆزییەكانی گەرووی هورمز دەخاتەروو هۆشداریش دەدات لە بەردەوامبوونی داخستنی ئەو رێرەوە ئاوییە.
لە چاوپێكەتنێكیدا لەگەڵ گۆڤاری پۆلیتیكۆ ئەنتۆنیۆ گۆتێرێس، سكرتێری گشتیی نەتەوە یەكگرتووەكان، ئامادەیی رێكخراوەكەی نیشانداوە بۆ بەشداریكردن لە پلانێكی نێودەوڵەتی هەمەلایەنە بە مەبەستی هێوركردنەوەی ئاڵۆزییەكانی وڵاتانی كەنداو و پاراستنی گەرووی هورمز.
گۆتێرێس رایگەیاندوە، نەتەوە یەكگرتووەكان دەتوانێت ڕۆڵێكی سەرەكی بگێڕێت لە چاودێریكردنی ئاسایشی گەرووەكە، جا چ لە ڕێگەی میكانیزمێكی چاودێری نێودەوڵەتی بێت یان دروستكردنی چوارچێوەیەكی گفتوگۆ بۆ لایەنە پەیوەندیدارەكان.
هۆشداریشی دا لە پەككەوتنی هاتوچۆ لە گەرووی هورمز رایگەیاند، هەنگاوێكی لەوشێوەیە دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی قەیرانێكی ئابووری جیهانی، بۆیە داوای وەستاندنی دەستبەجێی هێرشەكان بۆ سەر كەشتی و دامەزراوە نەوتییەكانی كرد.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاند، بە بەهێزی هێرش دەکەنە سەر ئێران و سەرکەوتنیان بەدەست هێناوە و هەر کاتێک بیەوێت کۆتایی بە جەنگەکە دەهێنێت، بەڵام ئێستا نایەوێت ئەو کارە بکات.
سەرۆکی ئەمریکا دڵنیای دا، کە شکستیان بە ئێران هێناوە و لە کاتێکی گونجاودا گەروی هورمز دەکرێتەوە.
دەشڵێت؛ کلاتێک خۆی بیەوێت کۆتایی بە جەنگ دەهێنێت و پێشیوایە ئیسرائیل کاتێک ئامادەی کۆتاییهێنان بە جەنگ دەبێت کە ئەمریکا بییەوێت.
وتیشی رەنگە پلانم هەبێت سەبارەت بە دوورگەی خارگ، بەڵام باسی ناکەم و وردەکاری ئاشکرا ناکەم.
لەبارەی گەروی هورمزیشەوە ،ترەمپ داوای لە وڵاتانی تری وەک چین، کۆریای باشور و ئەندامانی ناتۆ کرد، کە بەشداری بکەن لە پرۆسەی کردنەوەی گەروەکەدا، چونکە ئەمریکا گەروەکە بەکارناهێنێت و پێوستە ئەو وڵاتانەی گەروەکە بەکاردەهێنن بەرپرسیارێتی هەڵبگرن.
ترەمپ ئاماژەی بەوەشکردوە، شتێکی باش دەبێت ئەگەر چین و ژاپۆن بەشداربن لە کردنەوەی گەروەکەدا.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، لە پەیامێکی تونددا هێرشی کردە سەر هاوپەیمانی ناتۆ و بە ترسنۆک و "پڵنگێکی کارتۆنی" ناوی بردن، ئاماژەی بەوەش کرد کە بەبێ ئەمریکا ئەو هاوپەیمانییە هیچ هێزێکی نییە.
لە پەیامێکیدا لە تروس سۆشیال، کە خۆی خاوەنداریتی دەکات، سەرۆکی ئەمریکا رەخنەی لە وڵاتانی ئەندامی ناتۆ گرتوە و دەڵێت؛ نەیانویستووە بەشداری شەڕی راگرتنی پڕۆژە ئەتۆمییەکەی ئێران بکەن، بەڵام ئێستا کە شەڕەکە لە رووی سەربازییەوە براوەتەوە، تەنها خەریکی گلەییکردنن لە بەرزیی نرخی نەوت.
ناوبرا جەختیشیکردوەتەوە، ئەو وڵاتانە ئامادە نین یارمەتیدەر بن لە کردنەوەی گەروی هورمز، کە هۆکاری سەرەکیی گرانیی نرخەکانە، لە کاتێکدا ئەو کارە تەنها مانۆڕێکی سادەی سەربازییە و سەرکێشییەکی کەمی تێدایە.
دۆناڵد ترمپ وڵاتانی ناتۆی بە ترسنۆک وەسفکردوە و دەڵێت؛ ئەو هەڵوێستەیان لەبیر ناکەین.
وەزیری وزەی ئەمریکا بە میدیای وڵاتەکەی رایگەیاندوە، بەم نزیکانە گەمارۆی سەر نەوتی ئێران لادەدەن و نەوتی ئەو وڵاتە دەستدەکاتەوە بە هەناردەکردن بۆ بەندەرەکانی جیهان.
ئەمڕۆ هەینی کریس رایت، وەزیری وزەی ئەمریکا، لە چاوپێکەوتنێکی رۆژنامەوانیدا، لەگەڵ کەناڵی فۆکس نیوز، رایگەیاند لەگەڵ هەڵگرتنی سزاکان، کە هەناردەکردنی نەوتی ئێران بۆ بەندەرە جیهانییەکان لە چەند ڕۆژی داهاتوودا دەستپێدەکاتەوە.
ئەو وەزیرەی ئەمریکا ئاماژەی بەوەشکردوە، دوای هەڵگرتنی سزاکان نەوتی ئێران لە ماوەی سێ بۆ چوار رۆژدا دەگاتە بەندەرەکان.
رایت باسی لەوەش کردوە کە پڕۆسەی ئازادکردنی نەوت لە یەدەگی ستراتیژی لە چەند مانگی داهاتوودا جێبەجێ دەکرێت و سەرەڕای ئەوەی ئاسیا پێویستییەکی زۆرتری بە نەوت هەیە، بەڵام ئەوان لە چوارچێوەی پڕۆسەیەکی هەماهەنگدا بەشدار دەبن لە دابەشکردنی نەوت بەسەر بازاڕەکاندا.
ئیمانوێل ماكرۆنی سەرۆكی فەرەنسا رایدەگەیەنێت، دانوستانی راستەوخۆی لوبنان و ئیسرائیل پێویستی بە گڵۆپی سەوزی تەلئەبیبە.
ماكرۆن دوای کۆتایی هاتنی لوتكەی ئەوروپا لە برۆكسل رایگەیاند، فەرەنسا هیچ پێشنیازێكی نییە لەبارەی دانپێدانانی لوبنان بە ئیسرائیل و ئەو هەواڵانەشی باس لەوە دەكەن دوورن لە راستییەوە.
راشیگەیاند، ئەنجامدانی دانوستانی راستەوخۆ لەنێوان لوبنان و ئیسرائیل پێویستی بە رەزامەندی تەلئەبیبە، سەرباری ئەوەی جۆزێف عەون سەرۆكی لوبنان ئامادەیی بۆ دانوستان پیشانداوە.
ئاماژەی بەوەشکرد، ئەركی چەكداماڵینی حزبوڵا دەكەوێتە ئەستۆی سوپای لوبنان و پێشیوایە، ئۆپراسیۆنە سەربازییەكانی ئیسرائیل کە ئەنجامی دەدات لە رێگەی وشكانی و ئاسمانییەوە بەپێی یاسای نێودەوڵەتی، قبوڵكراو نییە.
دۆناڵد ترەمپ لەگەڵ سەرۆک وەزیرانی ژاپۆن کۆبوەوە و رایگەیاند، وڵاتەکەی توانیوەیەتی لە ماوەی تەنها دوو رۆژدا زیاتر لە 50%ی ئامانجەکانی بپێکێت و هێزی دەریایی و بەرگری ئاسمانی ئێرانی تێکشکاندووە.
سەرۆکی ئەمریکا ئاماژەی بەوەشکرد، وڵاتەکەی پێویستی بە هیچ کەس نییە و تاران لە لێواری لەناوچووندایە، سەرەڕای ئەوەی ئێستا سەرقاڵی چاندنی مینە لە گەروی هورمز.
دۆناڵد ترەمپ ئاشکراشیکرد، نیازیان نییە هێیز زەمینی بۆ ئێڕان بنێرن و هەنگاوی پێوسیتیش بۆ کۆنتڕۆڵکردنی نرخی سوتەمەنی دەگرنەبەر.
دۆناڵد ترەمپ رەخنەی لە هەڵوێستی وڵاتانی ناتۆ گرت و وتی؛ ئەوان سەرەتا هاوکار نەبوون لە پاراستنی هورمز و رەتیان کردەوە، بەڵام ئێستا دیارە هەڵوێستیان گۆڕاوە.
سەرۆکی ئەمریکا دڵنیایشیدا، کە ئەمریکا بۆ بەرژەوەندی هەمووان بەرگری لەو گەروی هورمز دەکات، سەرەڕای ئەوەی خۆی کەمترین سوودی لێ دەبینێت و هەرکاتێک لە جەنگەکە تەواو بوون، جیهان سەلامەتتر دەبێت.
فریدریش مێرتزی راوێژکاری ئەڵمانیا رایگەیاند، ئەوان بڕیاریانداوە دەستوەردان لە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ناکەن، تا ئەو کاتەی جەنگی ئەمریکا وئیسرائیل بەرانبەر بە ئێران بەردەوام بێت، ئەو دەڵێت؛ کاتێك رۆڵیان دەبێت، کە چەکەکان بێ دەنگ بن.
ئەمڕۆ پێنجشەممە، فریدریش مێرتز لە پەراوێزی لوتکەی برۆکسل راگەیاندوە، رۆڵی ئەڵمانیا بە مەرجی وەستانی شەڕ و پێکدادانەکانە و جەختی لەوە کردەوەتەوە؛" تەنها کاتێک مامەڵە دەکەن، کە دەنگی چەکەکان بێدەنگ بووبێت".
ناوبراو ئاماژەی بەوەشکردوە، دەتوانن زۆر شت بکەن، لەوانە کردنەوەی رێڕەوی دەریایی و دابینکردنی ئاسایش بۆ کەشتییەکان، بەڵام تا شەڕەکە بەردەوامە، ئەمە ناکەن.
ئەم قسانەی راوێکاری ئەڵمانیا لە کاتێکدایە، دۆناڵد ترەمپ رەخنەی لە وڵاتانی ئەوروپا گرتووە و رایگەیاندووە، ئەوان هاوکاری ئەمریکایان نەکردووە لە بەڕێوەبردنی دەرئەنجامەکانی ئەو شەڕە، کە زۆرێک لە وڵاتانی یەکێتی ئەوروپا بە نایاسایی دەزانن.
هەر ئەمڕۆش هەریەکە لە وڵاتەکانی بەریتانیا، فەرەنسا، ئەڵمانیا، ئیتاڵیا، هۆڵەندا و ژاپۆن، لە راگەیەندراوێکی هاوبەشدا، بە توندی سەرکۆنەی هێرشەکانی ئەم دواییەی ئێرانیان بۆ سەر کەشتییە بازرگانییەکان لە کەنداودا کرد و داواش دەکەن دەستبەجێی هێرشەکان بۆ سەر دامەزراوە نەوتی و غازییەکان رابگیرێت.
لە راگەیەندراوێکی هاوبەشدا، هەریەک لە وڵاتانی بەریتانیا، فەرەنسا، ئەڵمانیا، ئیتاڵیا، هۆڵەندا و ژاپۆن بە توندی سەرکۆنەی هێرشەکانی ئەم دواییەی ئێرانیان بۆ سەر کەشتییە بازرگانییەکان لە کەنداودا کرد و داواش دەکەن دەستبەجێی هێرشەکان بۆ سەر دامەزراوە نەوتی و غازییەکان رابگیرێت.
لە راگەیەندراوەکەیاندا، ئەم وڵاتانە ئامادەیی خۆیان نیشاندا بۆ بەشداریکردن لە پاراستنی ئاسایشی دەریاوانی و دەستەبەرکردنی هاتوچۆی ئازاد لە گەرووی هورمزدا.
هاوکات، جەختیان لەوە کردەوە، کە هەنگاوی پێویست دەگرنەبەر بۆ سەقامگیرکردنی بازاڕەکانی وزە لە جیهاندا و لە رێگەی نەتەوە یەکگرتووەکانیشەوە کار دەکەن بۆ پشتیوانیکردنی ئەو وڵاتانەی کە بەهۆی ئەم ئاڵۆزییانەوە زۆرترین زیانیان بەرکەوتووە
ئەو شەش وڵاتە داواش دەکەن دەستبەجێی هێرشەکان بۆ سەر دامەزراوە نەوتی و غازییەکان رابگیرێت و کۆتایی بەو هێرشانە بهێندرێت، کە ئاسایشی وزە دەخەنە مەترسییەوە.
پیت هێگسێس وەزیری جەنگی ئەمریکا لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانیدا رایگەیاند، بەردەوامن لەسەر تێکشکاندنی سەکۆی موشەکی و هێزی دەریایی ئێران و بەمزوانەش هێرشەکان زیاتردەکەن
پیت هێگسێس وەزیری جەنگی ئەمریکا لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانیدا رایگەیاند، تائێستا ئێران %90ی هێزەکەی لە دەستداوە و 120 كەشتیی جەنگی ئەو وڵاتەشیان لەناوبردووە.
وتیشی، سوپای ئەمریکا بەردەوام دەبێت لە تێکشکاندنی سەکۆی موشەکی و هێزی دەریایی ئێران و بەمزوانەش هێرشەکان زیاتر دەکەن و پێویستیشە هەموو جیهان سوپاسی سەرۆك ترەمپ بكات.
هاوکات سوپا سالاری ئەمریکاش رایگەیاند، ئەمریکا بەردەوام دەبێت لە بەئامانجگرتنی گروپە چەكدارەكانی لایەنگرانی ئێران لە عیراق.
تولسی گابارد پێنج وڵات وەك هەڕەشەی ئەتۆمیی بۆسەر ئەمریكا دەستنیشان دەكات و دەڵێت: روسیا، چین، كۆریای باكور، ئێران و پاكستان مەترسین بۆسەر ئاسایشی ئەمریكا.
بەڕێوەبەری هەواڵگریی نیشتمانیی ئەمریكا هۆشداری دەدات لەوەی پێنج وڵات لەنێویاندا پاكستان و چین، مەترسیدارترین هەڕەشەی ئەتۆمین بۆ سەر ئەمریكا.
تولسی گابارد بەڕێوەبەری هەواڵگریی نیشتمانیی ئەمریكا لە راپۆرتێكدا هەڵسەنگاندنی ساڵانەی هەڕەشەكان بۆ ساڵی 2026 لە ئەنجومەنی پیران پێشكەش كرد و رایگەیاند، پاكستان و چین و روسیا و كۆریای باكور و ئێران خەریكی پەرەپێدانی سیستەمی نوێ و پێشكەوتووی موشەكین كە توانای هەڵگرتنی كڵاوەی ئەتۆمییان هەیە و دەتوانن بگەنە ناو خاكی ئەمریكا.
دەشڵێت، ئێران سەرەڕای لاوازبوونی بەهۆی شەڕی ئەم دواییەوە، بەڵام هێشتا وەك هەڕەشەیەكی بەردەوام لە ناوچەكەدا دەبینرێت و تەنیا لاواز بووە و نەڕوخاوە.
موجتەبا خامنەیی رابەری باڵای ئێران لەبارەی کوژرانی عەلی لاریجانی و کوڕەکەیەوە پەیامێکی بڵاوکردەوە و تێیدا ئاماژە بەوە دەکات کە ناهێڵن خوێنیان بەفیڕۆ بڕوات
موجتەبا خامنەیی رابەری باڵای ئێران لەبارەی کوژرانی عەلی لاریجانی سکرتێری ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتیمانیی ئێران و کوڕەکەیەوە پەیامێکی بڵاوکردەوە.
رابەری باڵای ئێران لە پەیامەکەیدا ئاماژەی بەوەشداوە، کوژرانی لاریجانی کردەیەکی تیرۆرستییە و دەرخەری گەورەیی پێگەکەیەتی.
ئەوەشی رونکردەوە، خوێنی لاریجانی و کوڕەکەی هەروا بەفیڕۆ ناڕوات و زوو بێت یان درەنگ تۆڵەی کوژرانی دەکەنەوە.
ئیسرائیل کاتز، وەزیری بەرگری ئیسرائیل رایگەیاند، لە بۆردومانی دوێنێ شەودا ئـیسماعیـل خەتیـبـی وەزیـری هەواڵگـری ئێران کراوەتە ئامانج و دڵنیابونەتەوە لە کوژرانی، ئاماژەی بەوەشکردوە تەواوی بەرپرسە ئێرانییەکان دەکەنە ئامانج.
وەزیری بەرگری ئیسرائیل رایگەیاند، لەگەڵ بنیامین ناتانیاهۆی سەرۆک وەزیران بڕیاریانداوە بۆ کوشتنی هەر لێپرسراوێکی ئێران، سوپای وڵاتەکە پێویستیان بە رەزامەندی نەبێت و راستەوخۆ کارەکە ئەنجام بدەن.
ئیسرائیل کاتز جەختیکردوەتەوە، ئەو جەنگی دەتستیان پێکردوە لەگەڵ ئێران و حزبوڵای لوبنان بەردەوامی پیدەدەن و فراوانتری دەکەن.
کاتز ئەوەشی خستوەتەڕوو، بەلای ئەوانەوە هیچ بەرپرسێکی ئێرانی پاریزبەندی نییە و هەموویان بێ جیاوازی دەکرێنە ئامانجی هێرشەکانیان.
نرخی زێڕ لە بازاڕەکانی جیهاندا بەردەوامە لە گۆڕان و ئەمڕۆ بە شێوەیەکی بەرچاو دابەزی و ئۆنسەیەک لە کانزا زەردەکە بە چوار هەزار و 992 دۆلار مامەڵەی پێوەدەکرێت؛ هاوکات یەک مسقاڵ زێری عەیارە 21 لە بازاڕەکانی هەرێم بە ملیۆنێک و 147هەزار دینارە.
ئەمڕۆ چوارشەممە، لە بازاڕەکانی جیهاندا، یەک ئۆنسە زێڕ بە چوار هەزار و 992 دۆلار مامەڵەی پێوەدەکرێت، دوای بەرزبونەوەکەی لە ئیستادا رۆژ لە دوای رۆژ بەهای کانزا زەردەکە نزمدەبێتەوە.
شارەزایانی بوارەکە هۆکارەکەی بۆ بونی جەنگی ئێران بەرانبەر ئەمریکا و ئیسرائیل خواستی زۆر لەسەر نەوت دەگێڕنەوە.
لە بازاڕەکانی هەرێمیش بەم شێوەیە مامەڵە بە زێڕەوە دەکرێت؛
زێڕی عەیار 18 به 923 هەزار دینارە
زێڕی عەیار 21 به ملیۆنێک و 147 هەزار دینارە
زێڕی عەیار 22 به ملیۆنێک و 77 هەزار دینارە
زێڕی عەیار 24 به ملیۆنێک و 128 هەزار دینارە
دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا بە ئیدارەكەی وتووە لە ئێستادا نایەوێت دانوستان لەگەڵ ئێران بكات، عراقچیش رەتیدەكاتەوە لەم رۆژانەدا لەگەڵ ویتكوف قسەی كردبێت.
تۆڕی "سی ئێ، ئێن"ی ئەمریكی لە زاری لێپرسراوانی كۆشكی سپییەوە بڵاویكردووەتەوە، ترەمپ بە تیمەكەی وتووە لە ئێستادا نایەوێت دانوستان لەگەڵ ئێران بكات، باسیان لەوەشكردووە، لە رۆژانی رابردوودا لێپرسراوانی ئێران پەیوەندییان لەگەڵ ستیڤ ویتكوف نێردەی سەرۆكی ئەمریكا بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەبووە، بۆئەوەی كەناڵێكی دیپلۆماسی لەنێوان هەردوو وڵات بكرێتەوە.
كەناڵی 12ی ئیسرائیلیش لە زاری چەند سەرچاوەیەكی ئاگادارەوە بڵاویكردووەتەوە، عراقچی و ویتكۆف ئاڵوگۆڕی نامە و پەیام لە نێوانیاندا هەیە، بەڵام عەباس عراقچی وەزیری دەرەوەی ئێران رەتیكردەوە هیچ كەناڵێكی پەیوەندی لەگەڵ ویتكوف هەبوبێت و دەڵێت، دوایین پەیوەندییان پێش هێرشەكان بووە.
ئیدارەی سەرۆكی ئەمریكا داوا لە هاوپەیمانەكانی دەكات سوپای پاسدارانی ئێران و حزبوڵای لوبنان بخەنە لیستی تیرۆرەوە.
پەیامێكی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا ئاشكرایكردووە، ئیدارەكەی دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا داوای لە دیپلۆماتكارانی ئەمریكی لە دەرەوەی وڵاتەكەی كردووە، هانی هاوپەیمانەكانیان بدەن سوپای پاسدارانی ئێران و حزبوڵای لوبنانی وەك دوو رێكخراوی تیرۆریستی بناسێنن.
ئەو پەیامە لە 16ی ئەم مانگە نێردراوە و ئیمزای ماركۆ رۆبیۆ وەزیری دەرەوەی ئەمریكای لەسەرە و ئاراستەی سەرجەم بارەگاكانی نێردە دیپلۆماسییەكان و كونسوڵخانەكانی ئەمریكا لە تەواوی جیهان كراوە، وتوشێتی ئەو هەوڵە دەبێت بە هەماهەنگی ئیسرائیل بكرێت.
لە پەیامەكەدا هاتووە، بە تیرۆر ناساندنی سوپای پاسدارانی ئێران و حزبوڵای لوبنان، فشارەكان لەسەر ئێران زیاتر دەكات و سنورێكیش بۆ تواناكانی لە سەر ئاستی جیهان دادەنێت.
پێشتریش ئەمریكا و بەشێك لە وڵاتان سوپای پاسداران و حزبوڵای لوبنانیان خستووەتە لیستی تیرۆرەوە.