عیراق
لە بەغداد 18یەمین كۆنفرانسی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ژنان دەستیپێکرد، تێیدا سەرۆک کۆماری عیراق وتارێکی پێشکەشکرد و داوای کرد رێژەی نوێنەرایەتیکردنی ژنان لە پۆستە باڵاکانی وڵاتدا زیاد بکرێت.
نزار ئامێدی، سەرۆک کۆماری عیراق لە میانی کۆنفرانسەکەدا رایگەیاند، ژنان رۆڵی گرنگیان لە کۆمەڵگەدا بینیوە و ئەوان مافەکانی ژنان دەپارێزن.
وتیشی، ژن هاوبەشێكی تەواو دەبێت لە دروستكردنی ئێستا و داهاتوودا و رۆڵیان هەیە لە بەرەوپێشچوونی وڵات لەسەرجەم کایەکاندا.
سەبارەت بە پرسی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی، سەرۆک کۆماری عیراق ئەوەشی خستەڕوو، ئەوان لە سەرۆكایەتی كۆمار پشتگیری لە پاراستنی سامانی وڵات دەکەن.
سەرۆک کۆمار جەختیکردەوە، "هیچ ئاسایش و سەقامگیرییەک لە ناوچەکەدا بەدی نایەت بەبێ ئاسایش و سەقامگیریی عیراق"، هاوكات ئاماژەی بەوەدا، بەهیزیی عیراق لە یەکگرتوویی و لەپێشخستنی بەرژەوەندییە نیشتمانییەکان لەسەرووی هەموو شتێکەوە.
تۆم باراک، باڵیۆزی ئەمریکا لە تورکیا، لە هەژماری فەرمی خۆی لە تۆڕی کۆمەڵایەتی 'ئێکس' راگەیەندراوێکی نووسینگەی راگەیاندنی سەرۆک وەزیرانی عیراقی دووبارە بڵاوکردەوە و ستایشی هەڵوێستی بەغدادی کرد.
باڵیۆزەکەی ئەمریکا لەسەر بەیاننامەکەی عیراق پەیامی هەیە و دەڵێت: عیراق راستییەکان دەخاتەڕوو.
ئەمەش دوای ئەوە دێت کە نووسینگەی راگەیاندنی سەرۆک وەزیرانی عیراق بەیاننامەیەکی بڵاوکردەوە و تێیدا سەرجەم ئەو زانیاری و بانگەشانەی رەتکردەوە کە لە راپۆرتێکی رۆژنامەی نیویۆرک تایمز لە رێکەوتی 23ی تەمموزی 2026دا هاتوون.
بەپێی زانیارییەکان، راپۆرتەکەی نیویۆرک تایمز باسی لە گواستنەوەی پێشنیارێکی ئەمریکی بۆ ئاگربەست لە رێگەی عیراقەوە بۆ تاران کردبوو، بەڵام حکومەتی عیراق جەختی لەوە کردەوە کە ئەو بانگەشانە بە تەواوی "بێ بنەمان".
عەلی زەیدی، سەرۆک وەزیرانی عیراق و مەسعود پزیشکیان سەرۆک کۆماری ئێران، ئەمڕۆ پێنجشەممە، سەرپەرشتیی ئیمزاکردنی چەندین رێککەوتن و یاداشتی لێکتێگەیشتنیان لە نێوان عیراق و ئێراندا کرد، لە چوارچێوەی سەردانە رەسمییەکەی سەرۆک وەزیران بۆ تاران.
رێککەوتن و یاداشتە لێکتێگەیشتنە ئیمزاکراوەکان پەیوەستبوون بە دۆسیەکانی پەیوەندییەکانی دەرەوە، دارایی، ئابووری و وزە.
سەرلەبەیانی ئەمڕۆ پێنجشەممە، سەرۆک وەزیران عەلی فالح ئەلزەیدی سەردانێکی رەسمیی بۆ تاران دەستپێکرد، کە تێیدا گەڕێک لە دانوستاندنی رەسمی ئەنجامدرا و تاوتوێی چەندین دۆسیەی جێی بایەخی هاوبەش کرا.
سەرچاوەیەکی باڵا ئاشکرای کرد کە وڵاتی کوەیت دوای ئەوەی رووبەڕووی بۆردومان بووەتەوە، دەروازەی سنووریی "عەبدەلی" لەگەڵ عیراق بە شێوازێکی کاتی داخستووە.
سەرچاوەکە راگەیاند: لایەنی عیراقی ئاگادارییەکی لە لایەنی کوەیتییەوە پێگەیشتووە بەوەی دەروازەی سنووریی عەبدەلی بە شێوەیەکی کاتی داخراوە، ئەوەش دوای ئەوەی دەروازەکە رووبەڕووی هێرشی فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوان بووەتەوە.
بڕیارە ئەمڕۆ لەسەر بانگهێشتنامەی رەسمیی سەرۆک کۆماری ئێران، سەرۆک وەزیرانی عیراق، بەیاوەریی وەفدێکی باڵا، سەردانی تاران بکات.
سەرچاوەیەک لە ئەنجومەنی وەزیرانی عیراق بە کوردسات نیوزی راگەیاند، بڕیارە ئەمڕۆ عەلی زەیدی سەرۆک وەزیرانی عیراق بە و وەفدێکی باڵای یاوەری و بە سەردانێکی رەسمی بەرەو ئێران بەڕێبکەوێت، سەردانەکەشی لەسەر بانگهێشتنامەی رەسمی مەسعود پزیشکیان، سەرۆک کۆماری ئەو وڵاتەیە.
ئاماژەی بەوەشدا، سەرۆک وەزیرانی عیراق جگە لەوەی لەگەڵ مەسعود پزشکیان کۆدەبێتەوە، بڕیارە زنجیرەیەک دیدار و چاوپێکەوتنی لەگەڵ لێپرسراوانی دیکەی باڵای ئێران هەبێت.
هاوکات، سەرچاوەکە لە ئەنجومەنی وەزیران، ئامادەنەبوو ناوی وەفدە باڵا یاوەرەکەی سەرۆک وەزیرانی عیراق ئاشکرا بکات و هیچ زانیارییەکیشی لەبارەی ئەجێندای سەردانەکە نەدرکاند.
ئەنجومەنی باڵای دادوەریی عیراق رایگەیاند، لە چوارچێوەی لێکۆڵینەوەکان لە دۆسیەی عەدنان جومەیلی، بریکاری راگیراوی وەزارەتی نەوت بۆ رێکخستنەوەی پاڵاوگەکان، دەست بەسەر 13 ملیار دیناری عیراقی، 400 هەزار دۆلاری ئەمریکی و 45 کیلۆگرام زێڕدا گیراوە.
دادوەریی عیراق رایگەیاندوە، ئەو زێر و پارانە لە چەند شوێنێکی پارێزگای سەڵاحەدین شاردرابونەوە و پەیوەستە بە دۆسیەکی عەدنان جومەیلیەوە، کە زێڕەکان پێنج کیلۆیان پارچەی جوانکاری بوە و 40 کیلۆکەی تر بە سێوازی قاڵب بووە.
ئاماژەی بەوە کردووە کە رێکارە یاساییەکان و لێکۆڵینەوەکان لەم دۆسیەیەدا بۆ بەدواداچوونی داهاتی تاوانەکە و دەستگیرکردنی هاوبەشەکانی بەردەوامن.
سندوقی گەشەپێدانی عیراق هەلی وەبەرهێنان بە بەهای 40 ملیار دۆلار دەخاتە روو و باس لەوەدەكات، دەتوانرێت لەبری هاوردەكردن وەبەرهێنان لە ناوخۆدا بكرێت.
سندوقی گەشەپێدانی عیراق ئاشكرای كرد، هەلی وەبەرهێنان بە بەهای 40 ملیار دۆلار لە ئارادایە بۆ بەرهەمهێنانی ئەو كەلوپەلانەی لە جیاتی هاوردەكردنیان لە دەرەوە، لە ناوخۆی وڵاتدا بەرهەم دەهێنرێن.
محەمەد نەجاڕ سەرۆكی سندوقەكە رایگەیاند، سەرمایەی سندوقەكە بۆ پڕۆژەی وەبەرهێنانە و جیاوازە لە بودجەی گشتی كە تەنیا خەرجییە.
ئاماژەی بەوەشكرد، سندوقەكە بەردی بناغەی دروستكردنی ئابورییەكی جێگرەوەیە، بەتایبەت لە ئێستادا كە بودجە پەسەند نەكراوە.
روونیشیكردەوە، ئامانجی ئەم هەنگاوە گۆڕینی هاوردەكردنی ساڵانەیە بۆ دروستكردنی كارگە و وەبەرهێنانی ناوخۆیی بە هاوكاریی وەبەرهێنەرانی نێودەوڵەتە، كە ئەمەش جگە لە كەمكردنەوەی بارگرانیی هاوردەكردن، بە هەزاران هەلی كاری نوێ بۆ هاووڵاتییان دابین دەكات و دەبێتە هۆی گەشەپێدانی راستەقینەی ئابوری لە وڵاتدا.
عیراق حەوت رێککەوتن لەگەڵ واشنتۆن بە بڕی 200 ملیار دۆلار ئیمزادەکات.
باسم محەمەد خەزیر، وەزیری نەوتی عیراق، لە چاوپێکەوتنێکی تەلەفزیۆنیدا رایگەیاند، لە میانی سەردانەکەی سەرۆکوەزیران عەلی زەیدی بۆ ئەمریکا، حەوت رێککەوتنی گرنگ بە کۆی بڕی نزیکەی 200 ملیار دۆلار ئیمزاکراون کراون.
وتیشی، رێککەوتنەکان هەم هاوبەشێتی لەگەڵ کۆمپانیا گەورەکانی ئەمریکا بۆ گەشەپێدانی کێڵگە نەوتییەکان و هەمیش رێککەوتنێک لەگەڵ سوریا بۆ هێڵی گواستنەوەی نەوت لەخۆدەگرن.
وەزیری نەوتی عیراق ئاشکرای کرد، توانای بەرهەمهێنانی گشتی وڵات گەیشتووەتە زیاتر لە 4.8 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێکدا، ئەمەش لە چوارچێوەی دیدگایەکی ستراتیژیدایە بۆ گەشەپێدانی کەرتەکانی نەوت و گاز، کە گفتوگۆیەکی جدی لەگەڵ رێکخراوی ئۆپێک بۆ زیادکردنی ئاستی هەناردەکردن لەخۆدەگرێت.
دەزگای ئاسایشی نیشتمانیی عیراق ئاشکرایدەکات، لە بەغداد دەستیان بەسەر کارگەیەکی دروستکردنی فڕۆکەی بێفڕۆکەواندا 'درۆن' گرتووە.
دەزگای ئاسایشی نیشتمانی لە راگەیەنراوێکدا ئاماژەی بەوەکرد، دوای هەوڵێکی وردی هەواڵگری، رێگرییان لە هەوڵێکی دروستکردنی درۆن کردووە و سێ تۆمەتباری پەیوەندیداریان دەستگیرکردووە.
ئەوەشیخستەڕوو، بە بڕیاری دادوەری دادگای لێکۆڵینەوەی، مەفرەزەکانی ئاسایش فەرمانی دەستگیرکردن و پشکنینیان جێبەجێکردووە، لە ئەنجامدا دەستیان بەسەر 25 کەرەستەی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و ئامێر و کەلوپەلی کۆکردنەوە و بەرهەمهێناندا گرتووە.
دەزگای ئاسایشی نیشتمانیی عیراق راشیگەیاند، لێکۆڵینەوەکان بوونە هۆی دۆزینەوەی کارگەیەکە کە تەختە و پارچەی دروستکراو لە مادەی "کاربۆن" و پێداویستیی تەکنیکیی تێدا بووە کە بۆ قۆناغەکانی بەرهەمهێنان بەکارهێنراون.
دەزگای ئاسایشی نیشتمانی جەختیکردووەتەوە، ئەم هەوڵە بەرپەرچدراوەتەوە پێش ئەوەی پڕۆسەی دروستکردنی درۆنەکان تەواو بێت، هەروەها لێکۆڵینەوەکان بەردەوامن بۆ زانینی پەیوەندیی ئەم چالاكییە بە هەر پیلانێکەوە کە زیان بە ئاسایشی نیشتمانی بگەیەنێت، تا تۆمەتباران رەوانەی دادگا بكرێن.
وتەبێژی حكومەتی عیراق، ئامادەیی بەغدادی بۆ نێوەندگیركردنی نێوان ئەمریكا و ئێران راگەیاند و دەشڵێت پەیوەندییەكانی نێوان عیراق و ئەمریكا چوەتە قۆناغێكی نوێوە.
حەیدەر عەبودی لە چاوپێكەوتنێكدا رایگەیاندووە، هەڵبژاردنی واشنتۆن وەك یەكەم وێستگەی سەردانە دەرەكییەكانی سەرۆك وەزیران كارێكی هەڕەمەكی نەبووە، بەڵكو بەهۆی هەستیاریی قۆناغەكە و خوێندنەوەیەكی وریایانەی بەغدادەوەیە بۆ هاوكێشە خێراكان.
ئاماژەی بەوەشكردووە، پەیوەندییەكانی بەغداد و واشنتۆن چووەتە قۆناغێكی نوێوە بەجۆرێك لە دوو دەیەی رابردوودا پەیوەندییەكان زیاتر ئەمنی بوون، بەڵام لەمەودوا ئابوری دەبێت.
وتەبێژی حكومەتی عیراق راشیگەیاندووە، داخستنی گەروی هورمز زیانی بە ئابوری عیراق گەیاندووە و ئەم رەوشە وا لە بەغداد دەكات بە شێوەیەكی بەپەلە بەدوای رێڕەوی نوێدا بگەڕێت بۆ زامنكردنی داهاتەكانی و هەمەجۆركردنی رێگەكانی هەناردەكردن.
هەروەها جەختیشیكردوەتەوە كە عیراق پەیوەندیی باش و هاوسەنگی لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ و ناوچەكە هەیە، هەربۆیە سەرۆك وەزیران كۆتایی ئەم هەفتەیە سەردانی تاران دەكات و دواتریش سەردانی ئەنقەرە دەكات، ئامادەیی بەغدادیشی دەربڕیوە بۆ نێوەندگیری لەنێوان تاران و واشنتۆن بۆ هێوركردنەوەی رەوشەكە .
ئۆپراسیۆنەكانی حكومەتی عیراق بۆ روبەڕوبوونەوەی گەندەڵی بەردەوامە و لە دوایین پێشهاتیشدا دەستەی دەستپاكی عیراق بەدوای 55 داواكراودا دەگەڕێت لە پارێزگای سەڵاحەدین.
سەرچاوەیەكی ئەمنی بە میدیا ناوخۆییەكانی عیراقی راگەیاندووە، هێزێكی تایبەتی دەستەی دەستپاكی گەمارۆی دیوانی پارێزگای سەڵاحەدینیان داوە، بە مەبەستی دەستگیركردنی 55 فەرمانبەر، كە لەلایەن دادگاوە بە تۆمەتی تێوەگلان لە دۆسیەكانی گەندەڵی داواكراون.
لە ئێستاشدا بەپێی بڕیار و فەرمانی رەسمی دەسەڵاتی دادوەری، كار بۆ دەستگیركردنی ئەو تۆمەتبارانە دەكرێت كە تۆمەتی گەندەڵی و خراپبەكارهێنانی دەسەڵاتیان دراوەتە پاڵ.
ئەم جوڵەیەی دەستەی دەستپاكی لە كاتێكدایە لە كۆتایی مانگی حوزەیرانی رابردووەوە، هەڵمەتێكی فراوانی دەستگیركردن بۆ ژمارەیەك لێپرسراوی سیاسی، حكومی، پەرلەمانتار و بازرگانان دەستیپێكردووە، لەسەر دۆسیەكانی گەندەڵی و بەكارهێنانی دەسەڵات بەشێوەیەكی خراپ.
سەرۆكی لیژنەی دارایی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق رایگەیاند، بەهۆی نەبونی یاسای بودجەوە ، ئاڕاستەیەك هەیە بۆ پەسەندكردنی پڕۆژەیاسای قەرزكردن بۆ ساڵی 2026 .
عودەی عەواد سەرۆكی لیژنەی دارایی لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق رایگەیاند، هەوڵێك هەیە بۆ ئەوەی پڕۆژەیاسای قەرزكردن و بەخشینەكان بۆ ساڵی 2026 لە ئەنجومەنی نوێنەران پەسەند بكرێت، ئەمەش بەهۆی نەبوونی یاسای بودجەی گشتییە. دەشڵێت لەگەڵ وەزیری دارایی و لێپرسراوانی تردا پێشنیازێكیان سەبارەت بە یاسای قەرز تاوتوێكردووە و بڕیارە وەزیری دارایی پێشنیازەكە پێشكەشی لیژنەی دارایی ئەنجومەنی نوێنەران بكات بۆ ئەوەی ئەركی دارشتنی یاساكە بگرێتە ئەستۆ.
رونیشیكردوەتەوە كە یاساكە دەسەڵات دەداتە حكومەت بۆ وەرگرتنی قەرزی ناوخۆیی یاخود دەرەكی بۆ دابینكردنی مووچە و بەڕێوەبردنی كاروباری وڵات .
بەهۆی نەبوونی یاسای بودجەی 2026وە، لیژنەی دارایی ئەنجومەنی نوێنەران پەنا بۆ ئامادەكردنی پرۆژە یاسایەك تایبەت بە پێدانی قەرز بە حكومەت دەبات.
عودەی عەواد، سەرۆكی لیژنەی دارایی ئەنجومەنی نوێنەران لە لێدوانێكی رۆژنامەوانیدا رایگەیاند، بەهۆی نەبوونی یاسای بوودجەی 2026ـەوە، هەنگاویان ناوە بۆ ئامادەكردنی رەشنووسی پرۆژەیاسایەك، كە تێیدا رێگە بە حكومەتی عیراق دەدات قەرز لەناوخۆ و دەرەوە بكات.
ئەوەشی خستەڕوو، هێشتا كارەكان بۆ ئامادەكردنی پرۆژەیاساكە بەردەوامە و لەگەڵ وەزارەتی دارایی و لایەنە پەیوەندیدارەكانیش لەسەر ئەو پرسە گفتوگۆیانكردووە.
سەرۆكی لیژنەی دارایی ئاماژەی بەوەشدا، پرۆژەیاساكە دەسەڵات دەداتە حكومەت و وەزارەتی دارایی، لەناوخۆ و دەرەوە بەدوای قەرزدا بگەڕێن، وتیشی، لەناوخۆدا حكومەت دەتوانێت قەرز لە بانكی ناوەندی وەربگرێت بۆ زامنكردنی موچە و راییكردنی كاروبارەكانی دەوڵەت.
هێشتا 10 رۆژی ماوە بۆ کۆتایی مانگی حەوت، بەڵام دابەشکردنی موچە لە عیراق دەستی پێ کردووە.
بێستون سەلام، پەیامنێری کوردسات نیوز رایگەیاند: ئەمڕۆ لە عیراق، دەست بە دابەشکردنی موچەی مانگی حەوت کراوە و کۆمپانیای نەوتی باکور کە سەر بە وەزارەتی نەوتە، موچەیان وەرگرتووە.
دەستەی دەسپاکی فیدراڵی عیراق، دەستگیرکردنی بەرپرسێکی لە کۆمپانیای دابەشکردنی کارەبای بەغداد راگەیاند، بەهۆی تێوەگلانی لە دزینی کەلوپەلی کارەبایی کە بەهاکەیان نزیکەی چوار ملیار و نیو دینار دەبێت.
دەستەی دەسپاکی لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوە کردووە، کە تیمێکی وردبینی و لێکۆڵینەوە سەردانی وەزارەتی کارەبایان کردووە.
دوای ئەنجامدانی وردبینی پێویست، دەرکەوتووە کە بەرپرسی کۆگاکانی سەر بە لقی دابەشکردنی رەسافە، دەستی بەسەر کۆمەڵێک کابڵـی کارەباییدا گرتووە کە بەهاکەیان دەگاتە(4.406.000) چوار ملیار و چوارسەد و شەش ملیۆن دینار.
دەستەکە روونیشی کردەوە کە تۆمەتبارەکە بە هاوکاری دوو خاوەن ئۆتۆمبێلی بارهەڵگر ئەو کەلوپەلانەی دزیوە.
ئەم پرۆسەیە لەسەر بنەمای فەرمانی دادوەر لە دادگای تاوانەکانی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی ناوەندی و پاڵپشت بە ئەحکامەکانی ماددەی (315) لە یاسای سزادانی عیراقی جێبەجێ کراوە.
هاوکات پەڕاوی دەستبەسەرداگرتنی یاسایی رێکخراوە و لەگەڵ تۆمەتبارەکەدا ئاڕاستەی دادوەری لێکۆڵینەوەی تایبەتمەند کراوە، ئەویش بڕیاری راگرتنی تۆمەتبارەکەی داوە تا تەواوبوونی لێکۆڵینەوەکان.
راوێژكارێكی حكومەت رایگەیاند، 48 ڕێككەوتنەكە لەگەڵ واشنتن كرانەوەی ئابووری عیراق بەهێزتر دەكەن، و قەبارەی داراییەكان دەگاتە60 ملیار دۆلار.
مەزهەر محەمەد ساڵح، راوێژكاری سەرۆك وەزیرانی عیراق، رایگەیاند، ئیمزاكردنی 48 رێككەوتن و یاداشتی لێكتێگەیشتن لەگەڵ ئەمریكا، هەنگاوێكی گرنگە بۆ بەهێزكردنی كرانەوەی ئابووری و راكێشانی وەبەرهێنانی بیانی، بەڵام جەختی لەوەشكردەوە، كاریگەری راستەقینەی ئەو رێككەوتنانە بەندە بە گۆڕینیان لە سەر كاغەزەوە بۆ پڕۆژەی كرداری.
روونیشكردەوە، متمانەی نێودەوڵەتی بە ئابووری عیراق تەنها بە چاكسازی راستەقینە، وەك ئاسانكاری رێكارە كارگێڕییەكان، شەفافیەت، و دابینكردنی سەقامگیری یاسایی و ئەمنی بەدی دێت.
راشیگەیاند، قەبارەی دارایی ئەو 48 رێككەوتن و یاداشتی لێكتێگەیشتنەدەگاتە 60 ملیار دۆلار، ئەو بڕە پارەیە وەك وەبەرهێنان لە پڕۆژە ستراتیژییەكانی عیراقدا خەرج دەكرێت، كە ئامانج لێی پەرەپێدانی ژێرخانی ئابووری و بەهێزكردنی كەرتی تایبەتە لە وڵاتدا.
مەزهەر محەمەد ساڵح، وتیشی، ئەو هاوبەشییانە دەبنە هۆی زیادبوونی بەشداری كەرتی تایبەت لە كۆی بەرهەمی ناوخۆیی، زیادبوونی داهاتە نانەوتییەكان و گەشەی ئابووری.