عیراق
وەزیری دەرەوەی عیراق رایدەگەیەنێت، پلانی كشانەوەی ئەمریكا لە عیراق لە كۆتایی ئەمساڵدا گۆڕانكاری بەسەردا نەهاتووە و وەك خۆی جێبەجێ دەكرێت.
فوئاد حسێن وەزیری دەرەوەی عیراق بە ئاژانسی رۆیتەرزی راگەیاندووە، پلانی كشانەوەی ئەمریكا لە عیراق لە كۆتایی ئەمساڵدا گۆڕانكاری بەسەردا نەهاتووە و وەك خۆی جێبەجێ دەكرێت.
وتیشی، زیندانییەكانی داعش لە سوریاوە بۆ عیراق دەگوازرێنەوە و لە گفتوگۆدان لەگەڵ وڵاتانی ئەوروپا و ئیسلامی و عەرەبی بۆ وەرگرتنەوەی هاووڵاتیانیان، لە ئێستاشدا پێویستیان بە پاڵپشتی دارایی و ئەمنی هەیە بۆ ئەو بابەتە.
لە بەشێكی تری قسەكانیدا فوئاد حسێن رایگەیاند، كاندیدكردنی نوری مالكی بۆ پۆستی سەرۆك وەزیرانی داهاتووی عیراق بابەتێكی تەواو ناوخۆییە و تێبینییەكانی ئەمریكاش لەسەری بەهەند وەردەگرن.
د.لەتیف رەشید، سەرۆک کۆماری عیراق پێشوازی لە غولام ئیسحاق رێکخەری گشتی نێشتەجێ نەتەوە یەکگرتووەکان و وەفدی یاوەری کرد و لە میانەی دیدارەکەدا کە ئەمڕۆ پێنجشەممە 12-2- 2026 لە کۆشکی بەغداد بەڕێوەچوو ، هەماهەنگی و هاریکاری نێوان عیراق و نەتەوە یەکگرتووەکان بەگوێرەی کاری پێشینەی قۆناغی ئێستا تاوتوێ کرا.
هەروەها باس لەو بەرنامە و پڕۆژانە کرا کە لەلایەن دەزگاکانی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە لە وڵاتدا جێبەجێ دەکرێن، سەرۆک کۆمار جەختیکردەوە لە گرنگی هەماهەنگی و ئاڵوگۆڕی شارەزایی تەکنیکی و بەکارهێنانی بەرنامەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ بەدەستهێنانی گەشەپێدانی بەردەوام لە وڵاتدا.
لای خۆیەوە رێکخەری گشتی نیشتەجێی نەتەوە یەکگرتووەکان ستایشی ئاستی هاریکاریی هەنووکەیی کرد و ئامادەیی رێکخراوەکەی دەربڕی بۆ بەردەوامبوون و فراوانکردنی کاری هاوبەشی نێوان عیراق و نەتەوە یەکگرتووەکان.
وەزارەتی دەرەوەی عیراق، ئەمڕۆ پێنجشەممە، ئەو هەواڵانەی رەتکردەوە کە باس لە فرۆشتنی بینای باڵیۆزخانەی عیراق لە سیئۆلی پایتەختی کۆریا دەکەن بە کەسایەتییەکی هونەریی ئەو وڵاتە.
وەزارەتی دەرەوە لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوە کردووە، بە وردی بەدواداچوونیان بۆ ئەو هەواڵانە کردووە کە لە هەندێک لە میدیاکان بڵاوکراونەتەوە دەربارەی فرۆشتنی بینای باڵیۆزخانە. وەزارەت جەختی کردەوە کە: "کۆماری عیراق هیچ بینایەکی باڵیۆزخانە یان خانووی نیشتەجێبوونی لە کۆریادا نییە."
لە راگەیەندراوەکەدا ئەوەش روونکراوەتەوە، باڵیۆزخانەی عیراق لە سیئۆل لە رێگەی گرێبەستی کرێی رەسمییەوە شوێنەکەی دابین کردووە، هاوشێوەی ژمارەیەکی زۆر لە نێردە دیپلۆماسییەکانی وڵاتانی دیکە و بەپێی ئەو رێکارە ئیداری و رێکخراوەییانەی لە کاری دیپلۆماسیدا پەیڕەو دەکرێن.
وەزارەتی دەرەوە جەختی کردەوە کە ئەو دەنگۆیانەی باس لە فرۆشتنی بینایەکی موڵکی دەوڵەتی عیراق دەکەن، دوورن لە راستییەوە و هیچ بنەمایەکیان نییە. هاوکات داواشی لە دەزگاکانی راگەیاندن کرد لە کاتی بڵاوکردنەوەی هەواڵەکاندا ورد بن و تەنیا پشت بە سەرچاوە رەسمییەکان ببەستن، تاوەکو رێگری لە بڵاوبوونەوەی زانیاریی نادروست دەربارەی دامەزراوەکانی دەوڵەت بکرێت.
ئەمڕۆ چوارشەممە، میدیا عیراقییەکان بڵاویان کردەوە، دادگای فیدڕاڵی عیراق سکاڵای تایبەت بە بڕیاری پێناسی نوێی گـومـرگـی رەتکـردەوە و رایگەیاندوە، ئەو بڕیارە لە بەرژەوەندی گشتیدا نییە.
محەممەد خەفاجی، ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەران رایگەیاندوە، دادگای باڵای فیدراڵی کۆتا بڕیاریدا و ئەو داوایەی رەتکردووەتەوە، کە لەسەر بڕیاری ژمارە 957 تایبەت بە زیادکردنی باجی گومرگی تۆمارکرابوو.
محەممەد خەفاجی، کە لە پۆستێکی فەیسبوکدا زانیارییەکەی بڵاویکردوەتەوە و میدیا عیراقییەکانیش دایان ناوە، رایگەیاندوە؛ رەتکردنەوەی بڕیارەکە، بەهۆی نەبونی بەرژەوندی گشتییەوە بووە.
ئەمە لە کاتیكدایە وەزیری بازرگانی عیراقی رایگەیاند بوو، لەکاتی جێبەجێکردنی بڕیارەکەدا، دڵنیایی دەدەیەن هاووڵاتییان، کە حکومەت بە هیچ شێوەیەک رێگە بە بەرزبوونەوەی نرخەکان نادات و وەک هێزێکی هاوسەنگ لە بەرانبەر قۆرخکاریی بازاڕدا دەوەستێتەوە.
راگەیاندنی بڕیاری گومرگی نوێ، شەپۆلێکی ناڕەزایەتی دروستکرد، لە بەغدادی پایتەخت و چەند پارێزگایەکی تر، ژمارەیەکی زۆر دوکاندار بە داخستنی دوکانەکانیان و هاتنە سەر شەقام دژی بڕیارەکە وەستانەوە.
ئەمڕۆ چوارشەممە، ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق، لەسەر پرسی دۆسییە گواستنەوەی زیندانەکانی داعش لە سوریاوە بۆ عیراق بە تایبەت کۆدەبێتەوە و رەوشی ئەمنی زیندانەکان تاوتوێ دەکرێت.
بەگوێرەی راگەیەندراوێکی فەرمانگەی راگەیاندنی ئەنجومەنی نوێنەران، کۆبوونەوەکە سەحات 11ـی پیش نیوەڕۆ دەبێت، بە ئامادەبوونی وەزیری داد، بریکاری وەزارەتی ناوخۆ بۆ کاروباری هەواڵگری و جێگری فەرماندەی ئۆپراسیۆنە هاوبەشەکا.
پرسی سەرەکی کۆبونەوەکە گفتوگۆکردنەوە لەسەر رەوشی ئەو چەکدارانەی لە سوریاوە گواستراونەتەوە، لەگەڵ داڕشتنی پلانی تۆکمە بۆ پاراستنی ئەو زیندانانەی چەکدارەکانیان تێدا راگیراوە.
پێشتر، شانەی راگەیاندنی ئەمنیی بڵاویکردوەتەوە پڕۆسەی گواستنەوەی چەکداران بەردەوامە و تا ئێستا زیاتر لە چوار هەزار و 580 زیندانی داعش گواستراونەتەوە عیراق.
ئەمە لە کاتیكدایە، پێشتر سودانی داوای لە وڵاتانی جیهان کرد بوو، بەرپرسیارێتیی خۆیان هەڵبگرن لە وەرگرتنەوەی هاووڵاتییە تیرۆریستەکانیان لە زیندانەکان، جەختیکردبوەوە لە دوای هاتنی ئەو زینادنە داعشانە بۆ عێراق رەوشی عیراق هەستیارە و دەبێت وڵاتان پشتگیری بکەن.
د. لەتیف رەشید، سەرۆک کۆماری عیراق لە بەغداد پێشوازیی لە سەید عەمار حەکیم، سەرۆکی رەوتی حیکمە کرد و لەمیانی کۆبوونەوەکەدا، جەختیان لە گرنگی بەهێزکردنی سەقامگیریی ناوخۆیی و یەکخستنی هەوڵە نیشتمانییەکان کردەوە.
لە کۆبوونەوەکەدا رەوشی وڵات و پەرەسەندنە سیاسی، ئەمنی و ئابورییەکان و پێشهاتەکانی هەرێمی و کاریگەرییەکانی لەسەر سەقامگیریی ناوچەکە تاوتوێکران، جەختیان لە گرنگی بەهێزکردنی سەقامگیریی ناوخۆیی و یەکخستنی هەوڵە نیشتمانییەکان کردەوە لەپێناو بەدیهێنانی ئاواتەکانی هاوولاتیان و پاراستنی سەروەری وڵات و بەرژەوەندییە باڵاکانی وڵات.
لە کۆبوونەوەکەدا باس لە شایستە دەستورییەکان و پێویستی پەلەکردنی پێکهێنانی حکومەت کرا بەمەبەستی مسۆگەرکردنی بەردەوامی کاری دامودەزگاکانی دەوڵەت و چالاککردنی رۆڵیان لە دابینکردنی خزمەتگوزاری و چارەسەرکردنی قەیرانەکان.
د.لەتیف رەشید، سەرۆک کۆماری عیراق، ئەمڕۆ لە کۆشکی بەغداد، پێشوازیکرد لە هەیبەت حەلبوسی، سەرۆکی پەرلەمان.
لەدیدارەکەدا پێشهاتەکانی رەوشی گشتی وڵات تاوتوێکرا و جەختیشیان لە پێویستی پێشخستنی بەرژەوەندییە باڵاکانی نیشتمان و یەکلاییکردنەوە و شایستە دەستورییەکان بۆ رووبەڕوبونەوەی ئاستەنگە هەنوکەییەکان کردەوە.
هەروەها لەدیدارەکەدا باس لەدۆسێی یاسادانان کرا، کەسەرۆک کۆمار پشتگیری سەرۆکایەتی کۆماری بۆ رۆڵی سەرەکی پەرلەمان لەدەرکردنی یاسا بنەڕەتیەکاندا دووپاتکردەوە، هاوکات جەختیشی لەخێراکردن لەکارکردن کردەوە بەجۆرێک کە لەگەڵ پێداویستییەکانی قۆناغی ئێستا و بەدیهێنانی خواستەکانی هاووڵاتیاندا بگونجێت.
لەلای خۆیەوە سەرۆکی پەرلەمان جەختی لەگرنگی بەهێزکردنی هاوکاری و هەماهەنگی نێوان هەردو دەسەڵاتی یاسادانان و جێبەجێکردندا کردەوە، دوپاتیشی لەپابەندبوونی پەرلەمان بۆ جێبەجێکردنی ئەرکەکانی یاسادانان و چاودێریکردنی خۆی کردەوە بەشێوەیەک کەخزمەت بە بەرژەوەندی گشتی بکات و وەڵامی ئاڵنگارییەکانی قۆناغی ئێستایش بداتەوە.
کارنامەی دانیشتنی رۆژی چوارشەممەی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق بڵاوکرایەوە و پرسی داعشە گوازراوەکان بۆ عیراق تاوتوێ دەکات.
فەرمانگەی راگەیاندنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق کارنامەی دانیشتنی رۆژی چوارشەممە بڵاوکردەوە و لە بڕگەی یەکەمدا، پێداچوونەوە بەو تانانە دەکات سەبارەت راست و دروستی هەندێک لە پەرلەمانتاران پێشکەشکراون.
لەتەوەرێکی دیکەی کۆبوونەوەکەدا، بە ئامادەبوونی وەزیری داد، بریکاری وەزیری ناوخۆ بۆ کاروباری هەواڵگری و جێگری فەرماندەی ئۆپراسیۆنە هاوبەشەکان، گفتوگۆ لەسەر بابەتی زیندانییە گوازراوەکان بۆ عێراق دەکرێت.
تەوەری سێیەمی کۆبوونەوەکەش تایبەت دەبێت بە گفتوگۆی گشتی، هاوکات ئاماژە بەوەکراوە کۆبوونەوەکە سەعات 11ـی پێشنوەڕۆ بەڕێوەدەچێت.
كۆمیسیۆنی هەڵبژاردنەكانی عیراق دەستپێكردنی دابەشكردنی شایستە داراییەكانی كارمەندانی سەر سندوقی هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراقی راگەیاند.
جومانا غەلای وتەبێژی كۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەكانی عیراق رایگەیاند، دەستدەكرێت بە دابەشكردنی شایستە دارییەكانی كارمەندانی سەر سندوقی دەنگدانی هەڵبژاردنی ساڵی رابردوو.
دەشڵێت، بۆ فەرمانبەرانی حكومی بڕی پارەكە لە نێوان 150 بۆ 300 هەزار دینارە و بۆ خوێندكاران و دەرچوانی زانكۆ و پەیمانگاكان بڕەكەی زیاترە و لە نێوان 250 بۆ 400 هەزار دینارە و ئەمەش بەپێی ئەركەكانیان وەك رێكخەر یان بەڕێوەبەری وێستگە. راشیگەیاند، بڕی 500 بۆ 100 هەزار دینار بۆ كارمەندانی یەدەگ دیاریكراوە و ئەگەر كارمەندێك لە هەردوو ڕۆژی دەنگدانی تایبەت و گشتیدا كاری كردبێت، بڕی 100 هەزار دیناری وەك قەرەبوو بۆ زیاد دەكرێت.
وەزارەتی بازرگانی عیراق ئەو دەنگۆیانەی رەتكردەوە كە باس لە بڕینی بەشەخۆراكی ئەو كەسانە دەكرێت كە موچەی مانگانەیان زیاتر لە یەك ملیۆن دینارە.
وەزارەتی بازرگانی عیراق لە راگەیەنراوێكدا ئاماژەی بەوەكردووە، ماوەیەكە لە تۆڕەكۆمەڵاتیەكان و دەزگاكانی راگەیاندن دەنگۆیەك بڵاوبووەتەوە سەبارەت بە بڕینی بەشە خۆراكی ئەو فەرمانبەرانەی كە موچەی مانگانەیان لە یەك ملیۆن دینار زیاترە، بەڵام ئەو دەنگۆیانە دوورن لە راستییەوە.
جەختیشیكردوەتەوە، سیستەمی بەشەخۆراكی بەپێی میكانیزمە دامەزراوەكان بەردەوامە و هیچ گۆڕانكارییەكی تێدا نەكراوە.
د. لەتیف رەشید سەرۆک کۆماری عیراق، ئەمڕۆ دووشەممە ٩ی شوباتی ٢٠٢٦ لە بەغداد، چاوی بە محەمەد شیاع سودانی، سەرۆک وەزیرانی عیراق کەوت.
لە دیدارەکەدا پەرەسەندنە گشتییەکانی وڵات و ناوچەکە تاوتوێ کران، و جەخت لەسەر پێویستی بەهێزکردنی یەکڕیزی نیشتمانی و پاڵپشتیکردنی هەنگاو و رێکارەکانی حکومەت بۆ چەسپاندنی رۆڵی میحوەریی عیراق لە ناوچەکەدا کرایەوە.
هەر لە دیدارەکەدا جەخت کرایەوە لەسەر بەردەوامبوونی حکومەت لە پەیڕەوکردنی سیاسەتێکی هاوسەنگ لە پەیوەندییە دەرەکییەکاندا، و گرتنەبەری زمانی گفتوگۆ بۆ چارەسەرکردنی قەیرانەکان و چەسپاندنی ئاسایش و سەقامگیریی ناوچەیی.
هەروەها هەردوولا جەختیان لە گرنگیی یەکلاکردنەوەی شایستە دەستوورییەکان کردەوە بۆ پێکهێنانی حکومەتێک کە توانای تەواوکردنی کاروانی گەشەپێدان و بوژانەوەی ئابووری هەبێت و خواستی کۆمەڵانی خەڵکی عێراق لە قۆناغی داهاتوودا بەدی بهێنێت.
بە هەوڵی سروە محەمەد، ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق لە فراکسیۆنی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، نوسینگەی گومرگی لە بازگەی باوە مەحمود بە رەسمی دەکرێتەوە، ئەمەش وەک هەنگاوێکی گرنگ بۆ بوژاندنەوەی ئاڵوگۆڕی بازرگانی لە ناوچەکەدا تەماشا دەکرێت.
سروە محەمەد لە لێدوانێکی تایبەتدا بۆ کوردسات نیوز رایگەیاند: "بەپێی ئەو بەڵگانەی لە وەزارەتی دارایی و دەستەی گشتیی گومرگەکانی عیراقەوە دەرچوون، بڕیاری رەسمی ژمارە 1ی ساڵی 2026 دراوە بۆ بونیاتنانی نوسینگەی گومرگی لە بازگەی باوە مەحمود، کە دەکەوێتە نێوان خانەقین و گەرمیان، ئەمەش لە پاش هەوڵی زۆری تیمی یەکێتیی دێت لە بەغداد."
ئەو پەرلەمانتارەی یەکێتی ئاماژەی بەوەش کرد، پێشتر کێشەی زۆریان لەو بازگەیە هەبوو، بەڵام ئێستا رەزامەندییان وەرگرتووە تاوەکو هاووڵاتییان و بازرگانان بتوانن بارەکانیان لەو بازگەیەوە بەرەو ناوچەکانی خوارووی عیراق بەرن. وتیشی: "ئەمە هەنگاوێکی گرنگە بۆ فراوانکردنی جوڵەی ئابوری لە هەرێمی کوردستان و بەتایبەت پارێزگای سلێمانی."
سەبارەت بە کاتی کردنەوەی بازگەکە بە رووی شۆفێراندا، سروە محەمەد ئاشکرای کرد کە لە سبەینێ سێشەممە، 10ی شوباتی 2026ـەوە بازگەکە دەکرێتەوە و تەنیا هەندێک رێوشوێنی ئیداری ماوە کە تەواو بکرێن.
ئەم دەستکەوتە دوای بەدواداچوونی بەردەوامی سروە محەمەد دێت لەگەڵ لایەنە پەیوەندیدارەکانی حکومەتی فیدراڵ، تاوەکو رەزامەندیی رەسمی بۆ کردنەوەی نوسینگەکە وەربگرێت و خزمەت بە کەرتی ئابوریی ناوچەکە بگەیەنێت.
سندوقی گەشەپێدانی عیراق950 ملیۆن دۆلار بۆ نۆژەنكردنەوەی هێڵی ئاسنین تەرخان دەكات.
محەمەد نەجاڕ بەڕێوەبەری سندوقی گەشەپێدانی عیراق، پڕۆژەیەكی بە بڕی 950 ملیۆن دۆلار بۆ نۆژەنكردنەوەی تۆڕی هێڵی ئاسنی عیراق بە هاوكاری بانكی نێودەوڵەتی راگەیاند، روونیشیكردەوە، پڕۆژەكە بریتییە لە هێڵەكانی بەسرە بۆ سنوری توركیا، هەروەها داڕشتنەوەی كۆمپانیای هێڵی ئاسنین، لەگەڵ راهێنانی كارمەندەكانی لەسەر نوێترین تەكنەلۆژیا.
بانكی نێودەوڵەتیش پشتڕاستی كردەوە، پڕۆژەكە تۆڕێكی 10 هەزار و 47 كیلۆمەتری نۆژەن دەكاتەوە، كە خزمەت بە هەشت پارێزگار و نزیكەی 17 ملیۆن كەس دەكات، هەروەها بەشداری دەكات لە باشتركردنی گواستنەوە و بەرزكردنەوەی بازرگانی ناوخۆیی و گواستنەوەی هەندێك گواستنەوەی بار لە بارهەڵگرەوە بۆ شەمەندەفەر.
بەڕێوەبەرایەتی گشتیی ئاسایشی عیراق و دەستەی حەشدی شەعبی لە ئۆپەراسیۆنێكدا گرنگترین پێگە و حەشارگەكانی تیرۆرستانی داعشیان لە پارێزگای سەڵاحەدین و دەوروبەری كردە ئامانج و دەستیان بەسەر چەندین چەك و تەقەمەنی ئەو گروپەدا گرت.
دەستەی حەشدی شەعبی عیراقی رایگەیاند، بە هاوكاریی بەڕێوەبەرایەتی گشتیی ئاسایشی عیراق، لە پارێزگای سەڵاحەدین و دەوروبەری و بە دیاریكیراویش لە باشوری دەریاچەی حەمرین دیارترین پێگە و مۆڵگە و حەشارگەكانی داعشیان كردووەتە ئامانج، كە وەك ژێرخانی لۆجستی ئەو گروپە تیرۆرستییە بەكارهێنراون و ناویان ناوە سەربازگەی عائیشە.
ئاماژەی بەوەشكردووە، ئەو مۆڵگانەی داعش لە ناوچەكەدا كە لەناوبراون وەك رێڕەوێكی سەرەكی هاتوچۆی تیرۆستەكان لەنێوان ویلایەتەكاندا بەكارهێنراون و بە گرنگترین مۆڵگە و پەناگەی سەركردە كارگێڕی و ئەمنییەكانی ئەو تیرۆرستانە دانراون، هەر لەوێشەوە پلانی هێرشە تیرۆرستییەكانیان داناوە.
بەپێی راگەیەنراوەكە، ئۆپەراسیۆنەكە چەند رۆژێكی خایاندووە و لەگەڵ ئەوەشدا دەستیان بەسەر بڕێكی زۆر لە چەك و تەقەمەنی و كەرستەی لۆجستیدا گرتووە.