جیهان
"ئیفگینی ینین" جێگری وەزیری دەرەوەی ئۆکرانیا ڕایگەیاندووە، فڕۆکەکە ڕۆژی یەکشەممەی ڕابردوو لەلایەن چەند کەسێکی نەناسراوە ڕفێندراوە کە چەند سەرنشینێکی تێدابووە، ئاماژەی بۆ ئەوەشکردووە کە بە پێی زانیارییەکانیان ئەو فڕۆکەیە بەرەو ئێران براوە.
جێگری وەزیری دەرەوەی ئۆکرانیا ڕاشیگەیاندووە تەواوی ھەفتەی ڕابردوو کاریان کردووە بۆ چارەسەرکردنی ئەو گرفتە بەڵام تا ئێستا نەگەیشتوونەتە ئەنجام.
خەتیب زادە لە لێدوانێکیدا بۆ ڕۆژنامەنوسان ڕایگەیاند، تاران ھیچ جوڵە و پێشھاتێک بەدی ناکات لەلایەن ئەمریکاوە بۆ زیندووکردنەوەی ڕێککەوتنی ئەتۆمی و لێپرسراوانی ئەمریکا ھەمان سیاسەتی ئیدارەی پێشوو پەیڕەو دەکەن سەبارەت بە بەرنامەی ئەتۆمی ئێران، ھەر بۆیە لە ئێستادا کات بۆ زیندووکردنەوەی ڕێککەوتنەکەی ساڵی ٢٠١٥ گونجاو نییە.
لەلایەکی تریشەوە وەزارەتی دەرەوەی ئێران لە ڕاگەیەندراوێکدا بڵاویکردووەتەوە، بە گۆڕانی حکومەت، سیاسەتی تاران و ھەڵوێستەکانی لە دانوستانەکانی ڤییەننا سەبارەت بە ڕێککەوتنی ئەتۆمی گۆرانکاری بەسەردا نایەت.
سەرچاوەیەکی نزیک لە بزوتنەوەی تاڵیبان ئاشکرایکردووە، ئەنجومەنە ١٢ کەسییەکە ھەریەکە لە حامید کارزای سەرۆکی پێشووی ئەفغانستان، حەنیف ئەتمار وەزیری دەرەوە و عەبدوڵا عەبدوڵا سەرۆکی ئەنجومەنی ئاشتەوایی نیشتمانی لەخۆدەگرێت و تا ئێستاش ڕێککەوتن لەسەر حەوت کاندیدی ئەنجومەنەکە کراوە.
لەلایەکی ترەوە ئاژانسی جەواز نیوزی ئەفغانی بڵاویکردەوە، بزوتنەوەی تاڵیبان وەزیری نوێی دارایی و سەرۆکی دەزگای ھەواڵگری و وەزیری ناوخۆیی بە وەکالەت دیاریکردووە.
ئەنجومەنی مافی مرۆڤی سەر بەنەتەوە یەکگرتووەکانیش لە کۆبوونەوەیەکدا ڕەوشی مافەکانی مرۆڤی لە ئەفغانستان تاوتوێ کرد و میشێل باشلیە سەرۆکی ئەنجومەنەکە ڕایگەیاند، ڕاپۆرتی متمانە پێکراویان پێگەیشتووە، تاڵیبان پێشێلکاری مەترسیداری ئەنجامداوە، وەک لە سێدارەدانی کەسانی مەدەنی لە دەرەوەی دادگا و کۆت و بەند خستنە سەر ژنان و خۆپیشاندان لە دژی دەسەڵاتەکەی. ڕاشیگەیاند، مامەڵەی تاڵیبان لەگەڵ ژنان دەبێتە ھێڵی سور.
ھاوکات ئاژانسی ھەواڵی رۆیتەرز بڵاویکردەوە، جۆبایدن سەرۆکی ئەمریکا لە ٢٤ سەعاتی داھاتوو بڕیار لەبارەی درێژکردنەوەی وادەی کشانەوەی ھێزەکانیان لە ئەفغانستان دەدات.
سوپای ئەڵمانیا لە تویتێکدا بڵاویکردەوە، بەیانی ئەمڕۆ ژمارەیەک چەکداری نەناسراو ھێرشیان کردووەتەسەر یەکێک لە دەرگاکانی چوونەژورەوەی فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی حامید کەرزای لە باکوری فڕۆکەخانەکە و بەھۆیەوە پاسەوانێکی ئەفغانی کوژراوە و سێ پاسەوانی تریش برینداربوون.
ئەوەشی خستووەتەڕوو، ھێزەکانی ئەمریکا و ئەڵمانیا بەرپەرچی ھێرشەکەیان داوەتەوە و روبەڕوبونەوە روویداوە، بەڵام ھیچ ئاماژەیەک بە کوژران یا نەکوژرانی ھێرشبەران نەکراوە و تائێستاش ناسنامەیان دیار نییە.
پێشتریش بەرپرسێکی باڵای رێکخراوی ناتۆ رایگەیاندبوو، لە ئەنجامی ئاڵۆزییەکانی ناو فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی کابوڵ، لانیکەم ٢٠ کەس کوژراون.
سوھەیل شاھین وتەبێژی بزوتنەوەی تاڵیبان رایگەیاند، ھێشتنەوەی ھێزەکانی ئەمریکا بۆ دوای ٣١ی ئاب ھێڵی سورە و دەبێت تا ئەو وادەیە تەواوی ھێزەکان بکشێنرێنەوە، ئەگەر نا ئەمریکا درێژە بە داگیرکاری دەدات و ربەڕووی سزا دەبێتەوە.
وتیشی، رەوشی ئەفغانستان پێویستی بە نیگەرانی نییە و ئەوانەی ھەڵدێن لە پێناو باشکردنی رەوشی ژیانیانە، چونکە ئەفغانستان وڵاتێکی ھەژارە و نزیکەی ٧٠%ی دانیشتووانەکەی لە ژێر ھێڵی ھەژارییەوەن.
ئەو ھۆشدارییەی تاڵیبان لە دوای وتارێکی بایدن ھات کە وتی، ئەولەویاتیان ئەوەیە تەواوی ئەمریکییەکان تا کۆتایی ئەم مانگە بگوازنەوە، بەڵام ئەگەر پێویست بکات رەنگە وادەکە درێژ بکەنەوە.
بایدن راشیگەیاند، تا ئێستا ١٢ ھەزار کەسیان لە فڕۆکەخانەی کابول گواستووەتەوە و ھەڵمەتەکانی گواستنەوەی خەڵکیش قورس و بە ئازارە.
بەپێی راپۆرتە رۆژنامەوانییەکان، ژمارەیەک لە پسپۆڕان و زانایانی تەندروستی لە ئەمریکا و بەریتانیا بە ھاوبەشی سەرقاڵی بەرھەمھێنانی چارەسەرێکی نوێن بۆ پاراستنی مرۆڤ لە ڤایرۆسی کۆرۆنا بەتایبەتی بۆ ئەو کەسانەی بەرگری لەشیان لاوازە و بەقورسی تووشی کۆرۆنا دەبن.
ئاماژە بەوەشکراوە، چارەسەرەکە ناوی (ئەی زێد دی ٧٤٤٢)ەوە و لەئێستادا بەرھەمھێنراوە کە پێکھاتەیەکە لە دژە تەنەکان و لە قۆناغی یەکەمیشدا لەسەر پێنج ھەزار کەس تاقیدەکرێتەوە.
زانایان دەڵێن، بەپێی توێژینەوەکانیان ئەو چارەسەرە کاریگەرییەکی زۆری دەبێت بۆ پاراستنی مرۆڤ لە ڤایرۆسی کۆرۆنا.
خەلیل رەحمان حەقانی لێپرسراو لە بزوتنەوەی تاڵیبان رایگەیاند، بزوتنەوەکە بریاری لێبوردنی بۆ ئەشرەف غەنی سەرۆکی پێشووی ئەفغانستان و عومەر ساڵحی جێگری و سەرجەم لێپرسراوانی حکومەتی پێشوو دەرکردوە و ئەگەر بیانەوێت دەتوانن بگەرێنەوە ئەفغانستان و لە وڵاتەکە بەردەوامیی بە ژیان بدەن .
لەلایەکی تریشەوە وتەبێژی بزوتنەوەی تاڵیبان رایگەیاندوە ، ویلایەتی پەنجشیر کە تەنھا ویلایەتە تا ئێستا کۆنترۆڵیان نەکردبێت ، ئێستا لەلایەن چەکدارانی بزوتنەوەکەوە گەمارۆ دراوە و ھەوڵیش دەدەن لە رێی دانوستانەوە قەیرانی ئەو ویلایەتە چارەسەر بکەن.
سەعید خەتیب زادە وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران لە کۆنفرانسی رۆژنامەوانی ھەفتانەیدا رایگەیاند، لە نزیکەوە بەدواداچوون بۆ دواین گۆڕانکاری و روداوەکانی ئەفغانستان دەکەن و پەیوەندییان لەگەڵ ھەموو لایەنەکانی ئەو وڵاتە ھەیە.
ئاماژەی بەوەشکرد، ئێران خوازیاری پێکھێنانی حکومەتێکی شەفاف و گشتگیرە لە ئەفغانستان و بۆ ئەو مەبەستەش، پێویستە لایەنەکان دان بەخۆیاندا بگرن و لە ناکۆکییەکانیان کەم بکەنەوە.
وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران ئاشکراشیکرد، بڕیارە پێنج شەممەی داھاتوو وەزیری دەرەوەی پاکستان سەردانی تاران بکات و لەسەر رەوشی ئەفغانستان لەگەڵ بەرپرسانی ئێران کۆدەبێتەوە.
"دیمەشق" لە ساڵی ٢٠١٣ چووە نێو پەیماننامەی قەدەغەی چەکی کیمیایی، سەرەتای ئەم مانگەش، ئەنجومەنی ئاسایش رایگەیاندبوو، رایگەیاندنی کۆتایھێنان بە چەکی کیمیایی لەلایەن حکومەتی سوریاوە شەفاف و ورد نییە و گومان لە زانیارییەکان ھەیە.
وەزارەتی بەرگری ئەمریکا و بزووتنەوەی "تاڵیبان"یش رایانگەیاندبوو، ھێزەکانیان تەقەیان بەسەر خەڵکدا کردووە بۆ بڵاوەپێکردنیان لە فڕۆکەخانەکە، پێشتریش ھاوپەیمانی باکوری ئەتڵەسی "ناتۆ" رایگەیاندبوو لە پێکدادان و قەرەباڵغیی خەڵکدا ١٧ کەس برینداربوون.
لای خۆشیەوە ئیدارەکەی "جۆ بایدن" تاوتوێ بانگھێشت کردنی کۆمپانیاکانی فڕۆکەوانی بازرگانی دەکات، بۆ دابین کردنی فڕۆکە و تیمی تایبەت بۆ گواستنەوەی ئەفغانییەکان.
پێشتریش "ئیمانوێل ماکرۆن" سەرۆکی فەڕەنسا ھۆشداری دابوو لەوەی شەپۆلی کۆچبەران بە ئاڕاستەی ئەوروپا زیاد دەکات، ئەوەش بەھۆی رەوشی ئەفغانستان و ھەڵاتنی خەڵکی ئەو وڵاتە.
ئیلھام ئەحمەد سەرۆکی دەستەی بەڕێوەبەری ئەنجومەنی سوریای دیموکرات مەسەدە لە راگەیەنراوێکدا ئاماژەی بۆ ئەوەکرد، ھێرشەکانی سوپای تورکیا و گروپە چەکدارەکانی ئۆپۆزسیۆن بۆ ناوچەکانی ئاگربەست کە روسیا و ئەمریکا سەرپەرشتی دەکەن، راگەیاندنی دەستپێکردنەوەی شەڕە بەرامبەر گەلانی باکوری سوریا.
جەختیشیکردووەتەوە، ھێرشەکانی تورکیا بەرامبەر ئەو گەلانەیە کە روبەڕوی تیرۆر و ستەم بونەتەوە، داوا لە سەرپەرشتیارانی ئاگربەستیش دەکات ئەرکی خۆیان بۆ راگرتنی ھێرشەکانی تورکیا جێبەجێ بکەن.
ئیبراھیم رەئیسی لە کۆبوونەوەی لەگەڵ توشیمیتسۆ مۆتەگی وەزیری دەرەوەی ژاپۆن لە تاران، رایگەیاند، پەرەپێدانی پەیوەندییەکانیان لەگەڵ ژاپۆن لە ھەموو بوارەکاندا، گرنگییەکی تایبەتی بۆ کۆماری ئیسلامی ئێران ھەیە.
رەئیسی جەختیشیکردەوە، دواخستنی ئازادکردنی پارە بلۆکەکراوەکانی ئێران لە بانکەکانی ژاپۆن، ھیچ پاساوێک ھەڵناگرێت و پێویستە حکومەتی ئەو وڵاتە بەزوترین کات لەوبارەیەوە بڕیار بدات.
بەھۆی گەمارۆکانی ئەمریکا بۆ سەر ئێران، نزیکەی سێ ملیار دۆلاری ئێران لە بانکەکانی ژاپۆن بلۆککراون کە بەشێکی زۆری داھاتی فرۆشتنی نەوتە.