جیهان
بەپێی راپۆرتی ناوەندی بومەلەرزەزانی ئەوروپی-دەریای ناوەڕاست (EMSC) و ئاژانی فرانس پرێس، بوومەلەرزەیەکی بەهێز بە گوڕی 6.7 پلە بە پێوەری رێختەر لە کەناراوەکانی ژاپۆن داوە و دوای بومەلەرزەکەش سێ بومەلەرزی دیکەی بە پلەی کەمتر سنورەکانی ژاپۆنی هەژانوە و هۆشداریش لە دروسبونی سۆنامی دەدرێت.
ئەمڕۆ یەکشەممە، ئاژانسی فرانس پرێس لە زاری کەشناسی ژاپۆنەوە رایگەیاندووە، بوومەلەرزەکە لە دەوروبەری کاتژمێر 5:03 خولەکی ئێوارە بەکاتی ژاپۆن رویداوە و ناوەندی بوومەلەرزەکە بە دووری 127 کیلۆمەتر لە رۆژهەڵاتی شاری میاکۆ دوربوە، کە ژمارەی دانیشتوانەکەی زیاتر لە 51هەزار کەسە.
بەگوێرەی زانیارییەکان، بوومەلەرزەکە لە قوڵایی 19 کیلۆمەتر رووی داوە و بەهۆی بەهێزی بومەلەرزەکەوە، شارەزایان پێشبینی ئەگەری رودانی تسونامی تا بەرزی یەک مەتر دەکەن.
جۆ بایدن، سەرۆکی پێشووی ئەمریکا، بە توندی هێرشی کردە سەر دۆناڵد ترەمپ و رایگەیاند، ئەو تەنها خزمەتی بەرژەوەندییەکانی دەوڵەمەندەکان دەکات نەک خەڵکی ئاسایی.
بایدن دوێنێ هەینی، لە وتارێکیدا لە ئاهەنگێکی حزبی دیموکرات لە شاری ئۆماها لە ویلایەتی نێبراسکا وتی، "تۆ بۆ ئێمە کار دەکەیت بەڕێز سەرۆک. ئێمە بۆ تۆ کار ناکەین. تۆ بۆ ئێمە کار دەکەیت، نەک تەنها بۆ ملیاردێر و ملیۆنێرەکان." بایدن وتیشی، "من توڕەم."
سەرۆکی پێشوو ئاماژەی بە روخاندنی باڵی رۆژهەڵاتی کۆشکی سپی کرد لەلایەن ترەمپەوە بەمەبەستی دروستکردنی هۆڵێکی ئاهەنگگێڕان بە رووبەری 90 هەزار پێی چوارگۆشە و وتی، "دەمزانی ترەمپ وڵاتەکە بە زەبری روخاندن وێران دەکات، بەڵام دان بەوەدا دەنێم، نەمدەزانی روخاندنی راستەقینەش لە ئارادایە."
بایدن وتیشی، "ئەوە هێمایەکی تەواوە بۆ سەرۆکایەتییەکەی. ترەمپ زەبری روخاندنی نەک تەنها ئاڕاستەی ماڵێک کرد کە موڵکی گەلە، بەڵکو ئاڕاستەی دەستوور، سەروەریی یاسا، و خودی دیموکراسییەکەشمان کرد."
هەروەها بایدن گاڵتەی بە لێدوانە دووبارەکانی ترەمپ کرد کە گوایە خولی دووەمی سەرۆکایەتییەکەی "سەردەمێکی زێڕین"ی بۆ ئەمریکا هێناوە و، بە ئاماژەکردن بەو زیادکراوە زێڕینانەی ترەمپ بۆ ئۆفیسی شێوە هێلکەیی، وتی، "ئێستا دەڵێت ئێمە لە سەردەمێکی زێڕینداین. تاکە زێڕ ئەوەیە کە بەسەر ئاگردانەکەوە هەڵیدەواسێت."
ئەمڕۆ، 8ی 11 /2025، 36 ساڵ بەسەر ئەو شەوە مێژووییەدا تێدەپەڕێت تێیدا دیواری بەرلین، کە وەک هێمای دابەشبوونی جیهان لە سەردەمی شەڕی سارددا دەبینرا، روخێنرا. ئەم دیوارە بۆ ماوەی 28 ساڵ نەک تەنها شارێکی دابەشکرد، بەڵکو بووە سنورێکی بەرجەستە لەنێوان دوو ئایدۆلۆژیای دژ بەیەک: سەرمایەداریی رۆژئاوا و کۆمۆنیزمی رۆژهەڵات. چیرۆکی ئەم دیوارە، چیرۆکی دابڕان، هیوا و دواجار سەرکەوتنی ئیرادەی مرۆڤە بەسەر بەربەستەکاندا.
دیواری بەرلین تەنها کۆمەڵێک بلۆکی کۆنکرێتی نەبوو، بەڵکو برینێکی قووڵ بوو کە بۆ ماوەی28 ساڵ جەستەی نەتەوەیەک و دڵی هەزاران خێزانی لەت کردبوو. لە 13ی ئابی 1961، حکومەتی ئەڵمانیای رۆژهەڵاتی ژێر هەژموونی سۆڤیەت، بە شەوێک قەڵایەکی دروست کرد کە هاوڕێی لە هاوڕێ، برای لە برا و دایکی لە رۆڵەکانی جیاکردەوە. ئەم دیوارە بووە زیندانێکی گەورە بۆ ملیۆنان کەس کە خەونیان بە ئازادییەوە دەبینی و بووە سیمبولی بەرجەستەی "پەردەی ئاسنین" و جەنگی سارد.
هۆکاری دروستکردنی دیوارەکە:
دوای کۆتاییهاتنی جەنگی جیهانیی دووەم لە ساڵی 1945، ئەڵمانیای دۆڕاو لە کۆنفرانسەکانی یاڵتا و پۆتسدامدا کرایە دوو ناوچە و بەسەر چوار هێزدا دابەشکرا: رۆژهەڵات بۆ یەکێتیی سۆڤیەت، و رۆژئاوا بۆ ئەمریکا، بەریتانیا و فەرەنسا. شاری بەرلین، هەرچەندە بە تەواوی دەکەوتە ناو بەشەکەی سۆڤیەتەوە، بەڵام ئەویش بەهەمان شێوە دابەشکرا.
ئەم دۆخە بووە هۆی دروستبوونی دوو دەوڵەتی ئەڵمانی: کۆماری ئەڵمانیای فیدراڵی (ئەڵمانیای رۆژئاوا) و کۆماری دیموکراتیی ئەڵمانیا (ئەڵمانیای رۆژهەڵات). بەرلینی رۆژئاوا وەک دوورگەیەکی سەرمایەداری لەناو دەریایەکی کۆمۆنیستیدا مایەوە، خاڵێک کە نیکیتا خرۆشۆڤ، سەرکردەی سۆڤیەت، بە "ئێسکێک لە قوڕگی سۆڤیەتدا" وەسفی کرد.
بۆشایی گەورەی ئابووری و سیاسی لەنێوان هەردوو بەشەکەدا بووە هۆی شەپۆلێکی گەورەی کۆچکردن لە رۆژهەڵاتەوە بۆ رۆژئاوا. تا ساڵی 1961، نزیکەی 3 ملیۆن ئەڵمانیی رۆژهەڵات، کە زۆربەیان کرێکاری شارەزا، پزیشک و مامۆستا بوون، بەرەو رۆژئاوا هەڵهاتبوون. تەنها لە 11 رۆژی یەکەمی مانگی ئابی 1961دا، 16هەزار کەس سنووریان بەزاند.
لە بەرەبەیانی 13ی ئابی 1961، خەڵکی بەرلین بەدیمەنێکی چاوەڕواننەکراو خەبەریان بووەوە؛ حکومەتی کۆمۆنیستیی ئەڵمانیای رۆژهەڵات دەستیکردبوو بە دروستکردنی دیوارێکی تەلبەند و کۆنکرێتی، کە بە رەسمی ناوی "قەڵغانی دژە فاشیزم"ی لێنرابوو. بەڵام ئامانجی سەرەکی، رێگرتن بوو لەو لێشاوی کۆچکردنە.
لەناکاو، خێزانەکان دابڕان، کرێکاران لە کارەکانیان دوورکەوتنەوە و دەرگای نێوان رۆژهەڵاتی سۆسیالیستی و رۆژئاوای ئازاد بۆ ماوەی 28 ساڵ داخران. ژیان بە تەواوی گۆڕا.
ژیان لە پشتی دیوارەوە: ٢٨ ساڵ دابڕان:
ژیان لە ئەڵمانیای رۆژهەڵات کەوتە ژێر چاودێریی توندی پۆلیسی نهێنی "ستازی". وەک خانمێک کە دوای رووخانی دیوارەکە سەردانی رۆژئاوای کردبوو دەیگێڕێتەوە، "بۆ ماوەی 28 ساڵ بوو خەیارێکی تازەم نەبینیبوو" و سەرسام بوو بە بینینی فرۆشگاکانی پڕ لە سەوزە و میوەی فرێش. خێزانەکان خەونیان بە بینینی پاریسەوە دەبینی و بە ئۆتۆمبێلە بچوکەکانی جۆری "ترابانت" و بە ساندویچی ماڵەوە گەشتێکی دوو رۆژەیان بۆ ئەوێ دەکرد.
سەرەڕای مەترسییەکان، زیاتر لە پێنج هەزار کەس، لەنێویاندا 600 پاسەوانی سنوور، توانییان لە رێگەی سەرسوڕهێنەرەوە هەڵبێن: بازدان لە پەنجەرەوە، خۆهەڵواسین بەسەر تەلبەندەکاندا، فڕین بە باڵۆنی گەرم، خشین بەناو ئاوەڕۆکاندا و لێخوڕینی خێرا بەناو بەشە لاوازەکانی دیوارەکەدا. بەڵام ئەم هەوڵانە بێ قوربانی نەبوون؛ بەلایەنی کەمەوە 171 کەس لە هەوڵی پەڕینەوەدا کوژران.
ڕووخانە چاوەڕواننەکراوەکە: هەڵەیەکی بیرۆکراسی کە مێژووی گۆڕی
لە ساڵی 1989دا، شەپۆلی شۆڕش و گۆڕانکاری بەسەر بلۆکی رۆژهەڵاتدا هاتبوو. ریفۆرمەکانی میخائیل گۆرباچۆڤ ("گلاسنۆست" و "پەرەسترۆیکا") و سەرکەوتنی بزوتنەوەی "یەکبگرن" لە پۆڵەندا و کردنەوەی سنووری نەمسا لەلایەن هەنگاریاوە، کۆڵەکەکانی سیستمی کۆمۆنیستییان لەرزاندبوو.
شەوی 9ی تشرینی دووەمی 1989، لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانیدا، گونتەر شابۆڤسکی، وتەبێژی حزبی کۆمۆنیستی ئەڵمانیای رۆژهەڵات، بەبێ ئەوەی بە وردی ئەو یاداشتەی بەدەستییەوە بوو بیخوێنێتەوە، رایگەیاند؛ رێوشوێنی نوێ بۆ گەشتکردن گیراوەتەبەر و هاووڵاتیان دەتوانن گەشت بکەن. کاتێک رۆژنامەنووسێک پرسی "کەی؟"، ئەو بە شڵەژانەوە وتی: "تا ئەو شوێنەی من بزانم... دەستبەجێ، بێ دواکەوتن."
ئەم هەواڵە وەک بۆمبێک لە تەلەفزیۆنەکاندا تەقییەوە. هەزاران هاووڵاتیی رۆژهەڵات روویان لە خاڵە سنوورییەکان کرد و هاواریان دەکرد "دەرگاکە بکەنەوە!". پاسەوانەکان کە هیچ فەرمانێکی روونیان پێنەگەیشتبوو، دواجار ناچاربوون دەروازەکان بکەنەوە. دیمەنی باوەشپیاکردنی ئەڵمانییەکانی رۆژهەڵات و رۆژئاوا، پێشکەشکردنی گوڵ و شامپانیا و سەماکردن لەسەر دیوارەکە، بووە یەکێک لە زیندووترین دیمەنەکانی مێژووی هاوچەرخ.
رووخانی دیواری بەرلین تەنها کۆتاییهاتنی شەڕی سارد و یەکگرتنەوەی ئەڵمانیا نەبوو، بەڵکو سەلماندی کە هیچ دیوارێک، هەرچەندە بەرز و پتەو بێت، ناتوانێت بۆ هەتاهەتایە ئیرادەی مرۆڤەکان بۆ ئازادی زەوت بکات.
دوای 36 ساڵ چاوەڕوانی و گەڕانێکی بێوچان، دایکێک توانی چارەنووسی کچەکەی ئاشکرا بکات کە لە تەمەنی ساواییدا بۆ هەڵگرتنەوە دابووی بە کەسێک، بەڵام دەرکەوت لەلایەن ئەو باوکەیەوە کە هەڵیگرتبووەو کوژراوە و لە حەوشەی ماڵەکەیدا نێژراوە. چیرۆکی کاتی تەرکانیان، چیرۆکی دایکێکە کە هەرگیز کۆڵی نەدا تا راستیی مەرگی کچەکەی، ئەلێکسیس، ئاشکرا بکات.
لە ساڵی 2010دا، "کاتی تەرکانیان"، کە پەرستارێکی خانەنشین بوو، نامەیەکی لە فەرمانگەی خزمەتگوزارییە کۆمەڵایەتییەکانی ویلایەتی ڤێرجینیا پێگەیشت. تێیدا داوای نمونەی DNAی لێکرابوو بۆ بەراوردکردن لەگەڵ تەرمێکی نەناسراودا کە رەنگە هی کچە ونبووەکەی بێت. هەرچەندە ئەنجامی پشکنینەکە نەرێنی دەرچوو و هیوابەخش بوو، بەڵام ئەمە سەرەتای گەشتێکی درێژی "کاتی" بوو بۆ دۆزینەوەی راستییەکان.
"کاتی" خودی خۆی، لە تەمەنی14 ساڵیدا لە ماڵەوە هەڵهاتبوو بەهۆی ژیانی سەختی خێزانەکەیەوە. لە نیو ئۆرلیانز، لەگەڵ راندی بێجەر ئاشنا بوو و پێکەوە لە سێرکێکدا کاریان دەکرد، کە کاتی رۆڵی "کچە گۆرێلا"کەی دەبینی. لە تەمەنی 15 ساڵیدا دووگیان بوو و کچەکەی ناونا ئەلێکسیس. بەڵام بەهۆی فشاری دایکییەوە کە توشی شێرپەنجە ببوو، ناچاربوو کچەکەی بداتە خێزانێک بۆ هەڵگرتنەوە.
دوای وەرگرتنی نامەکە، "کاتی" دەستیکرد بە لێکۆڵینەوەی خۆی و زانیارییەکانی کۆکردەوە. بۆی دەرکەوت کە کچەکەی، کە ناوی گۆڕدرابوو بۆ ئاندریا بۆومان، لەلایەن دێنیس و برێندا بۆومانەوە هەڵگیرابووەوە. هەروەها زانی کە باوکە هەڵگرەوەکەی، دێنیس بۆومان، خاوەنی رابردوویەکی تاوانکارییە و پێشتر بە تۆمەتی هەوڵدان بۆ دەستدرێژیی سێکسی زیندانی کرابوو.
کاتێک پۆلیس هاوکاریی پێویستی نەکرد، "کاتی" بڕیاریدا خۆی بجوڵێت. بیلبۆردێکی گەورەی لە نزیک ماڵی بنەماڵەی بۆومان بە کرێ گرت، خەڵاتێکی 11 هەزار دۆلاری بۆ هەر زانیارییەک دانا و بە ئاشکرا لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا دێنیس بۆومانی بە کوشتنی کچەکەی تۆمەتبار کرد. ئەو دڵنیابوو کە تەرمی کچەکەی لە حەوشەی پشتەوەی ماڵەکەیاندا لەژێر پارچە زەوییەکی کۆنکرێتکراودا شاردراوەتەوە.
وەرچەرخان لە کەیسەکەدا لە ساڵی 2019دا روویدا، کاتێک دێنیس بۆومان بە تۆمەتی کوشتن و دەستدرێژیکردنە سەر ژنێکی دیکە بەناوی کاتلین دۆیڵ لە ساڵی 1980دا، دەستگیرکرا. پۆلیس ئەم دەرفەتەی قۆستەوە و بە بۆومانیان وت ئەگەر دان بەوەدا بنێت چی بەسەر ئەلێکسیسدا هێناوە، رێگەی پێدەدەن لە زیندانێکی نزیک لە هاوسەرەکەی بمێنێتەوە.
ئەم تاکتیکە سەرکەوتوو بوو. بۆومان دانی بەوەدانا کە دوای ئەوەی زلەیەکی لە ئەلێکسیس داوە، کچەکە کەوتووە و ملی شکاوە. دواتر بۆ شاردنەوەی تاوانەکەی، تەرمەکەی پارچە پارچە کردووە و لە حەوشەی ماڵەکەیدا ناشتوویەتی.
لە ساڵی 2020دا، پۆلیس حەوشەی ماڵی بۆومانی هەڵکۆڵی و پاشماوەی مرۆڤیان دۆزییەوە. دوای پشکنینی DNA، دەرکەوت کە پاشماوەکە هی ئەلێکسیسە.
دێنیس بۆومان بە دوو زیندانیی هەتاهەتایی بۆ کوشتنی کاتلین دۆیڵ و 35بۆ 50 ساڵی دیکەش بۆ کوشتنی ئەلێکسیس سزادرا.
ئەلێکسیس بۆ ئەوەی لەبیربکرێت، لە داهاتوو بێبەشکرا، بەڵام دایکە راستەقینەکەی هەرگیز لەبیری نەکرد و دواجار، سەرەڕای هەموو ئاستەنگەکان، دۆزییەوە.
حکومەتی تاڵیبان لە ئەفغانستان، رۆژی شەممە، شکستی دوایین خولی گفتوگۆکانی ئاشتیی لەگەڵ پاکستان راگەیاند کە لە تورکیا بەڕێوەچوو و بەرپرسیارێتیی شکستەکەشی خستە ئەستۆی "رەفتاری نابەرپرسیارانە و ناهاریکارانەی" ئیسلام ئاباد.
زەبیحوڵا موجاهید، وتەبێژی تاڵیبان لە راگەیەندراوێکدا کە لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بڵاویکردەوە، رایگەیاند، "لە میانی گفتوگۆکاندا، لایەنی پاکستانی هەوڵیدا بەرپرسیارێتیی تەواوی ئاسایشی خۆی بخاتە ئەستۆی حکومەتی ئەفغانستان، لە کاتێکدا هیچ ئامادەییەکی نیشان نەدا بۆ لەئەستۆگرتنی بەرپرسیارێتیی ئاسایشی ئەفغانستان یان ئاسایشی خۆی."
زەبیحوڵا موجاهید جەختیکردەوە: پاکستان نایەوێت بەرپرسیارێتی هەڵبگرێت.
سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاند، جەنگی نێوان روسیا و ئۆکراین زۆری خایاندوە و روسیا نایەوێت کۆتایی پێبهێنێت، ئەمەش تێچویەکی زۆری بۆ روسیا و ئۆکراین هەبوە، دەشڵێت؛ ئۆکرانیا بەشێکی زۆری خاکەکەی لەدەستداوە لە شەڕەکەدا.
ئەمڕۆ هەینی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاند، چەنگی نێوان کێیف و مۆسکۆ درێژەی کێشا و هەردولا زیانێکی زۆریان کردووە و خەڵکێکی زۆر کوژراون.
ترەمپ ئاماژەی بەوەشکردوە باوەڕی وایە دەتوانن کۆتایی جەنگی روسیا و ئۆکراین بهێنن و نەیشاردوەتەوە پێی باشە کۆبوونەوەیەک لەگەڵ پوتن لە بوداپێست ئەنجامبدات ئەگەر ئەنجام بدرێت.
ناوبرا ئەوەشیخستوەتەڕوو، لە ئێستادا هەردوولا گەشتونەتە ئەو بڕوایەی دەبێت کۆتایی بەشەڕ بهێندرێت و بە ئومێدە بەم نزیکانە ئەوە روبدات.
روسیا ئاشکرایکرد، بە وردی چاودێری چالاکییە ئەتۆمییەکانی ئەمرکا دەکەن، سەرۆکی ئەو وڵاتەش رایگەیاندووە، ئەگەر ئەمریکا دەست بە تاقیکردنەوەکان بکات، روسیا دەستەوەستان نابێت.
وەزارەتی دەرەوەی روسیا رایگەیاند، ڤلادیمێر پوتن سەرۆکی روسیا لە کۆبوونەوەی ئەنجومەنی ئاسایشی وڵاتەکەی، فەرمانی کردووە پێشنیازەکان سەبارەت بە ئەگەری دەستپێکردنەوەی ئەنجامدانی تاقیکردنەوەی ئەتۆمییەکان پێشکەش بکرێن، ئەمەش لە ئەگەری دەسپێکردنەوەی تاقیکردنەوە ئەتۆمییەکان لەلایەن ئەمریکاوە.
ئاماژەی بەوەشکردووە، لە ئێستادا مۆسکۆ بە وردی چاودێری چالاکییە ئەتۆمییەکانی ئەمریکا دەکات.
ئەمەش لەکاتێکدایە، وەزیری وزەی ئەمریکا، رایگەیاندبوو، پێشبینی ناکات ئەو تاقیکردنەوانە لە ئێستادا گرتنەوەی راستەقینەی کڵاوەی جەنگی ئەتۆمی لەخۆبگرێت.
حکومەتی بەریتانیا سزاکانی سەر ئەحمەد شەرعی هەڵگرت، بڕیاریشە رۆژی دووشەممە ترەمپ و شەرع لە کۆشکی سپی کۆببنەوە.
هاوکات یەکێتی ئەوروپا ئاشکرایکردووە، لە ئامادەکاریدان بۆ ئەوەی لە داهاتوویەکی نزیکدا، سزاکانی سەر ئەحمەد شەرع هەڵبگرن.
ئەمەش لە کاتێکدایە دوێنێ ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی لە كۆی 15 ئەندام 14 ئەندامی ئەنجومەنەكە جگە لە چین دەنگیاندا بەپێشنیازێكی ئەمریكا بۆ هەلوەشاندنەوەی سزاكانی سەر ئەحمەد شەرع سەرۆكی سوریا و ئەنەس خەتاب وەزیری ناوخی ئەو وڵاتە.
جێگەی ئاماژەیە، بڕیارە رۆژی دووشەممە ئەحمەد شەرع وەک یەکەم سەرۆکی سوری دەچێتە ئەمریکا و لە کۆشکی سپی لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ کۆببێتەوە.
توێژینەوەیەک ئاشکرای دەکات، زەیتی زەیتون رێگری دەکات لە قەڵەوی و تەندروستیی مێشک دەپارێزیت.
لە نوێترین توێژینەوەی گۆڤاری "Nutritional Neuroscienceـدا، زانایانی بەرازیل لە رێگەی تاقیکردنەوەوە لەسەر مشکێکی قەڵەو، ئاشکرایان کردووە کە زیادکردنی زەیتی زەیتون بۆ سیستمی خۆراکی، یارمەتیدەرە بۆ رێگریکردن لە هاتنە ئارای هەوکردن لە ناوچەی ژێرلانک "Hypothalamus"ـی مێشکدا، کە بەرپرسە لە رێکخستنی هەستی برسێتی و سیستمی زیندەچالاکیی جەستە.
هاوکات لە توێژینەوەکەدا باس لەوەش کراوە، ئەو مشکانەی کە زەیتی زەیتونیان خواردبوو، کێشیان کەمتر زیادی کردبوو و پڕۆسەی زیندەچالاکی لە لەشیاندا باشتر ببوو.
گۆڤارەکە ئەوەشی خستوەتەڕوو، تیمی توێژەران لە زانکۆی ساو پاولۆ خۆراکێکی پڕ چەورییان داوەتە مشکەکان، هاوتەریب لەگەڵ زیادکردنی زەیتی زەیتون بۆ سیستەمی خۆراکیی هەندێکیان.
پاش تێپەڕبوونی چەند هەفتەیەک، توێژەران کەمبوونەوەی هەوکردنیان لە ناوەندی بەرپرسیار بۆ جڵەوکردنی هەستی برسێتی لە مێشکی ئەو مشکانەدا بەدیکردووە کە زەیتی زەیتونیان پێدراوە، ئەمەش پەیوەندییەکی راستەوخۆی بە ئاستی قەڵەوییەوە هەیە.
توێژینەوەکە جەختی لەوە کردووەتەوە، بەکارهێنانی زەیتی زەیتون دەکرێت رێگە چارەیەکی باش بێت بۆ خۆپاراستن لە تێکچوونەکانی نێو ئەو پرۆسانەی کردەی زیندەچالاکی کە پەیوەستن بە قەڵەوییەوە.
زەیتی زەیتون لە رێگەی گوشینی زەیتوونەوە بە شێوەیەکی میکانیکی بەرهەمدەهێنرێت، بەبێ پاڵاوتن یان کوڵاندن، ئەمەش وای لێدەکات دەوڵەمەند بێت بە هەریەک لە مادەکانی پۆلیفینۆڵ و ڤیتامین E، کە هەردووکیان دژە ئۆکسان و دژە هەوکردنن، لە هەمانکاتیشدا رۆڵێکی سەرەکییان لە رێکخستنی تەندروستیی جەستەی مرۆڤدا هەیە.
سەرۆکی ئەمریکا دەڵێت: پێشبینی دەکەم بەم زووانە هێزێکی نێودەوڵەتی لە کەرتی غەززە جێگیر بکرێت.
دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاند، کارەکان لە غەززە زۆر بەباشی بەرێوەدەچن و بەم زووانە هێزێکی نێودەوڵەتی بۆ پاراستنی غەززە لە کەرتەکە جێگیر دەکرێت.
وتیشی، تا ئێستا کێشەیەی گەورە لە غەززە روینەداوە، ئەگەر کێشەیەکیش لەگەڵ حەماس هەبێت، ئەوا چەند وڵاتێکی خۆبەخش هەیە بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان.
بڕیارە هێزە نێودەوڵەتییەکە، بە پشتگیری میسر و ئوردن راهێنان بە پۆلیسی فەلەستینی بکات، ئەمەش لە دوای لێکۆڵینەوە لەگەڵیان.
سەرۆکی پێشوی روسیا دەڵێت: لەوانەیە ترەمپ خۆشی نەزانێت مەبەستی چی بووە کە باسی تاقیکردنەوەی ئەتۆمی کردووە.
دیمیتری مێدڤێدێڤ جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی ئاسایشی روسیا و سەرۆکی پێشوی ئەو وڵاتە رایگەیاند، کەس نازانێت ترەمپ مەبەستی چی بووە کاتێک باسی تاقیکردنەوەی ئەتۆمی کرد، لەوانەیە خۆشی نەزانێت بۆ باسی ئەتۆمی کردووە.
مێدڤێدێڤ وتیشی، لێدوانەکانی ترەمپ سەبارەت بە چەکی ئەتۆمی، روسیا ناچار دەکات کە ئەنجامدانی تاقیکردنەوەیەکی ئەتۆمیی گشتگیر لەلایەن خۆیەوە هەڵسەنگێنێت.
لەچەند رۆژی رابردوودا ترەمپ رایگەیاندبوو، رێنمایی بە وەزارەتی جەنگی دابوو بۆ دەستپێکردنی تاقیکردنەوەی چەکی ئەتۆمی.
لەلایەکی دیکەوە، ڤلادیمێر پوتین، سەرۆکی روسیا، ئاشکرایکرد، مۆسکۆ لەوانەیە تاقیکردنەوە ئەتۆمییەکان دەستپێبکاتەوە ئەگەر واشنتۆن ئەو کارە بکات.
جێگەی ئاماژەیە، هیچ وڵاتێک، جگە لە کۆریای باکور، لە سەدەی بیست و یەکدا هیچ تاقیکردنەوەیەکی چەکی ئەتۆمیی ئەنجام نەداوە کە تەقینەوەی ئەتۆمی بەدوادا هاتبێت.
بەهۆی داخستنی حكومەتەوە لە ئەمریكا، لە رۆژی هەینییەوە هەزاران گەشتی ئاسمانی هەڵدەوەشێنرێنەوە.
شۆن دافی، وەزیری گواستنەوە و گەیاندنی ئەمریكا لە كۆنفرانسێكی رۆژنامەنوسیدا رایگەیاند، بەهۆی بەردەوامی داخستنی حكومەت و كەمبونەوەی كارمەندەكانیان، توانای گەشتەكانیان كەمدەكەنەوە بە ڕێژەی لەسەدا 10 بۆ 40 لە قەرەباڵغترین فڕۆكەخانەكانی وڵاتەكەدا،
وتیشی، داوایان لە هێڵە ئاسمانییەكان كردوە لە رۆژی هەینیەوە گەشتەكانیان هەڵبوەشێننەوە.
لە ئەنجامدا داخستنی حكومەتی ئەمریكا سەدان هەزار فەرمانبەری فیدراڵی نێردراونەتە ماڵەوە و سەدان هەزاری دیكەش ناچارن بەبێ موچە بەردەوام بن لە كاركردن تا قەیرانەكە كۆتایی دێت.
هاوكات، دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا دیموكراتەكانی بەوە تۆمەتبار كرد كە ئامادەن بۆ لەناوبردنی ئەمەریكا، بەڵام ئامادە نین چارەسەری كێشەی داخستنی حكومەت بكەن، لە رۆژی 1ی تشرینی یەكەمەوە بەهۆی پەسەندنەكردنی بودجە داخستنی حكومەت دەستیپێكردووە و ماوەی 36 رۆژە بەردەوامە ئەوەش یەكەم جارە لە مێژووی ئەو وڵاتەدا رووبدات.
لە سەردانێکی رانەگەیەندراودا، دوای گەیشتنی ئەکتەری ئەمریکی ئەنجلینا جولی بۆ شاری خێرسۆن، کە لەلایەن دەسەڵاتی ئۆکراینەوە کۆنتڕۆڵکراوە، پاسەوانەکەی لەلایەن کارمەندانی ناوەندی دامەزراندنی خاکی (TCC)، کە هاوشێوەی فەرمانگەی وەرگرتنی سەربازییە لە ئۆکراین دەستبەسەرکرا و ئەمەش کاردانەوەی ناوخۆی و جیهانی بەدوای خۆیدا هێنا.
میدیاکانی ئۆکراین وێنە و ڤیدیۆی ئەو خانمە ئەکتەرەیان بڵاوکردوەتەوە کە لە خێرسۆن گیراوە و دوو وێنەی ئەنجلینا جۆلی بوونی ئەو ئەستێرەیە لە شارەکەدا پشتڕاست دەکاتەوە، هەندێک لە میدیاکان دەڵێن؛ ئەنجەلینا جۆلی بە بێ پرس سنوری ئۆکراینی بەزاندوە.
لە کاتی گەشتەکەی ئەنجەلینا جۆلی روداوێکی نامۆ رویدا، کاتێک شۆفێر و پاسەوانی تایبەتەکەی دەستبەسەر کرا، بە بیانوی پێنەبونی بەڵگەنامە، تا ئێستا نازانرێت ئەو کەسە ئازاد کراوە یان نا و ئەو خانمە ئەکتەرە خۆی لە ئێستادا لە خێرسۆنە و هیچ لێدوانێکی لەسەر روداوەکە نەداوە.
بەپێی زانیارییە سەرەتاییەکان، پاسەوانەکەی ئەنجلەینا جۆلی دەبرێت بۆ بەرەی جەنگ و نوسینگەی وەرگرتنی سەربازی ناوچەیی میکۆلایڤ روداوەکەی پشتڕاستکردەوە و ئاماژەی بەوەداوە کە شۆفێرەکەی جۆلی یەدەگ بووە و ئەرکی گەیشتن بە مەشقی سەربازی پێسپێردراوە.
جۆلی سەردانەکەی بۆ ئۆکراین لە چوارچێوەی بەرنامەیەکی هاوکاری خێرخوازیدا بووە و توانیویەتی سەردانی دامەزراوە پزیشکییە ناوخۆییەکان بکات.
لایخۆشیەوە ڤلادیمێر سالدۆ، پارێزگاری ناوچەی خێرسۆن رایگەیاند، سەردانەکەی ئەو خانمە ئەکتەرە لەلایەن بەڕێوەبەرانی پەیوەندییە گشتییەکانی کیێڤەوە رێکخراوە بۆ ئەوەی ببێتە هۆی سەرنجراکێشیانی جیهان بۆ ئەو بەرەیەی کە لەگەڵ روسیا لە شەڕدایە.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا ئەمڕۆ چوارشەممە دووپاتی کردەوە کە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا بە رەسمی درێژترین داخستنی حکومەتی لە مێژووی وڵاتەکەیدا بەخۆیەوە دەبینێت و ناوبراو دیموکراتەکانیشی بە هۆکاری داخستنەکە زانی.
سەرۆکی ئەمریکا، لە میانی دیدارێکی لەگەڵ سیناتۆرە کۆمارییەکان رایگەیاند، داخستنی حکومەت هۆکارێکی نەرێنی سەرەکی بوو بۆ کۆمارییەکان لە هەڵبژاردنەکانی دوێنێدا و دەبێت کۆتایی بە داخستنی حکومەت بهێنین.
سەرۆکی ئەمریکا وتوشیەتی؛ سیستەمی دەنگدانیان کەموکوڕی زۆری هەیە، کار بۆ گۆڕینی دەکەن و دیموکراتەکان خۆکوژانە مامەڵە دەکەن و وڵاتەکەیان لەناودەبەن.
ترەمپ جەختیشیکردوەتەوە ئەوەی دیموکراتەکان دەیانەوێت بەدەستی ناهێنن، هۆشداریشیدا لەوەی داخستنی حکومەت کاریگەری لەسەر چەند کەرتێک هەیە، لەوانەش بازاڕی بۆرسە و هێڵی ئاسمانی، جەختیشیکردەوە، "دەبێت بە هەر رێگەیەکی پێویست کۆتایی بە داخستنی حکومەت بهێنن".
ئەم قسانەی ترەمپ لە کاتیكدایە بە هۆی ناکۆکی نێوان هەردوو حزبی گەورەی ئەمریکا دیموکراتەکان و کۆمارییەکان، حکومەتی ئەمریکا زیاتر لە مانگێکە داخراوە و ئەم داخستنەش لە مێژوی وڵاتەکەدا درێژترین داخستنە و تا ئێستاش دیار نییە کەی ئەم داخستنە کۆتایی دێت
ڤلادیمێر پوتنی سەرۆکی روسیا فەرمانی بە بەرپرسانی باڵای سەربازی و بەرگری کرد کە پێشنیازەکان سەبارەت بە ئەگەری ئەنجامدانی تاقیکردنەوەی ئەتۆمی پێشکەش بکەن، ئەمەش وەک وەڵامێک بۆ لێدوانەکانی دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا کە باس لەوە دەکات واشنتۆن ئەو جۆرە تاقیکردنەوانە ئەنجام دەدات.
ئەمڕۆ چوارشەممە پوتن رایگەیاند، فەرمانیداوە بە بەرپرسانی وڵاتەکەی پێشنیازەکان بۆ ئەگەری تاقیکردنەوەی چەکی ئەتۆپمی پێشکەش بکەن و ئاماژەی بەوەشکردوە؛ ئەگەر وڵاتانی دیکە تاقیکردنەوەی لەو شێوەیە ئەنجام دەدەن، پێویستە روسیاش ئامادەبێت بۆ وەڵامدانمەوە.
سەرۆکی ئەمریکا، لە پلاتفۆڕمی تروس، کە خۆی خاوەندارێتی دەکار پێشتر رایگەیاندبوو، ئەمریکا تاقیکردنەوە ئەتۆمییەکان دەستپێدەکاتەوە، روونیکردەوە کە ئامانج لێی ئەنجامدانی تاقیکردنەوەکانە "بە یەکسانی" لەگەڵ وڵاتانی دیکە، ئەمەش ئاماژەیەکی ناڕاستەوخۆیە بۆ روسیا.
رۆژنامەی واشنتۆن پۆست بڵاویکردەوە، ئەم هەنگاوەی تیرەمپ لەسەر بنەمای دەنگۆیەکی ناو ئیدارەی ترەمپە کە باس لەوەدەکات تاقیکردنەوەی ئەتۆمی پێویستە، بە لەبەرچاوگرتنی مەترسییە ئەتۆمییەکانی روسیا و چین و کۆریای باکوور کە لە ماوەکانی رابردودا، ئەو وڵاتانە سیستەمی ئەتۆمییان بەرەوپێش بردووە.
تاقیکردنەوە ئەتۆمییەکانی ئەمریکا لە سەردەمی سەرۆک جۆرج بوش وەستان و هەروەها بەپێی پەیماننامەی قەدەغەکردنی گشتگیری تاقیکردنەوە ئەتۆمییەکان (CTBT) لە ساڵی ١٩٩٦دا لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی قەدەغەکرا، کە واشنتۆن پەسەندی نەکردووە، لەکاتێکدا مۆسکۆ لە ساڵی ٢٠٢٣ واژۆی خۆی کشاندەوە.
لە تەمەنی 28 ساڵیدا، ڕاما دواجی دەبێتە گەنجترین 'خاتونی یەکەم' لە مێژووی شاری نیویۆرکدا، ئەمەش دوای ئەوەی هاوسەرەکەی، زهران ممدانی، شەوی سێشەممە هەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی شارەوانیی بردەوە و دواجی خستە بەرچاوی میدیاکان.
ممدانی لە وتاری سەرکەوتنەکەیدا، لەکاتێکدا هاوسەرەکەی لە تەنیشتییەوە وەستابوو، بە شێوەیەکی تایبەت ئاماژەی پێکرد و وتی: "بۆ هاوسەرە بێوێنەکەم، ڕاما، حەیاتم"، بە بەکارهێنانی وشەیەکی عەرەبی کە بە مانای "ژیانم" دێت، وتیشی: "کەس نییە کە زیاتر لە تۆ حەز بکەم لەم ساتەدا و لە هەموو ساتێکدا لەلام بێت".
چۆن یەکتریان ناسی؟
دواجی و ممدانی لە ساڵی 2021 لە رێگەی ئەپلیکەیشنی ژوانبەستنی "هینج"ەوە یەکتریان ناسیوە. لە ئۆکتۆبەری 2024 مارەیان بڕیوە و لە دیسێمبەری هەمان ساڵدا ئاهەنگیان لە دوبەی گێڕاوە، دواتریش لە مانگی شوباتدا لە ئۆفیسی تۆماری شارستانی لە مانهاتن بە رەسمی بوونە هاوسەر.
هونەرمەندێک بە هەڵوێستی سیاسییەوە:
ڕاما دواجی، هونەرمەندێکی دانیشتووی نیویۆرکە و بەڕەگەز سورییە. کارەکانی زۆرجار باس لە بابەتەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەکەن و لە میدیا جیهانییەکانی وەک BBC News، The New York Times، The Washington Post و Vice، هەروەها لە مۆزەخانەی "تەیت مۆدێرن"ی لەندەن نمایشکراون.
سەرەڕای ئەوەی لە کاتی بانگەشەی هەڵبژاردندا کەم دەردەکەوت، بەڵام بەپێی CNN، لە پشت پەردەوە هێزێکی پاڵنەری سەرەکی بووە و یەکێک بووە لەو کەسانەی کە ناسنامەی براندی بانگەشەکەی ممدانی داڕشتووە.
کارە هونەرییەکانی دواجی، کە زۆربەیان رەش و سپین، رەخنە لە "ئیمپریالیزمی ئەمریکی" و ئەوەی بە "تاوانەکانی جەنگی ئیسرائیل" و "پاکتاوی رەگەزیی فەلەستینییەکان" ناوی دەبات، دەگرن، کە ئەمەش هاوتایە لەگەڵ هەڵوێستە سیاسییەکانی هاوسەرەکەیدا.
دواجی لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ گۆڤاری "یۆنگ" دەڵێت: "لەگەڵ پەراوێزخستن و بێدەنگکردنی زۆرێک لە خەڵک بەهۆی ترسەوە، تاکە شت کە بتوانم بیکەم ئەوەیە کە دەنگی خۆم بەکاربهێنم بۆ قسەکردن لەسەر ئەوەی لە ئەمریکا و فەلەستین و سوریادا روودەدات، هێندەی لە توانامدا بێت".
هاوکات وتەیەکی هونەرمەند نینا سیمۆن بەکاردێنێت و دەڵێت: "تا ئەو شوێنەی من بزانم، ئەرکی هونەرمەند ئەوەیە کە رەنگدانەوەی سەردەمەکەی بێت".
وتیشی: "پێموایە هەمووان بەرپرسیارێتییان هەیە کە دژی نادادپەروەری قسە بکەن، و هونەر توانایەکی زۆری هەیە بۆ بڵاوکردنەوەی ئەو پەیامە. پێموانییە هەموو کەسێک دەبێت کاری سیاسی بکات، بەڵام هونەر خۆی لە خۆیدا سیاسییە لە چۆنیەتی دروستکردن، پارەدارکردن و بڵاوکردنەوەیدا".