سەرۆکی ئۆکراین رایگەیاندوە، هیواخوازە لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ بگەنە رێککەوتن بۆ کۆتایی هێنان بە جەنگی نێوان وڵاتەکەی و روسیا، ئاماژەی بەوەشکردوە، روسیا پلانەکەی ترەمپ قبوڵ ناکات، ئەگەر نا ئەوان ئامادەن ریفراندۆم ئەنجامبدەن بە مەرجێک شەڕ بوەستێندرێت.

ئەمڕۆ هەینی ڤۆلۆدیمیر زیلینسکی، بە پێگەی ئاکسیۆسی راگەیاندوە، ئەو ئامادەیە پلانێک بۆ ئەنجامدانی ریفراندۆم بخاتەڕوو و بەو مەرجەی روسیا رازی بێت بە ئاگربەستێک، کە لانیکەم 60 رۆژ کەمتر نەبێت.

سەرۆکی ئۆکراین ئەوەشیخستوەتەڕوو، بە گوێرەی ئەو زانیاریانەی هەواڵگری ئەوان هەیانە، روسیا ئامادەنییە لە هەنگاوی یەکەمدا پلانەکەی سەرۆکی ئەمریکا قبوڵ بکات و هەر رفراندۆمێکیش تا شەڕ بەردەوامی هەبێت قبوڵکراو نییە و ناشەرعییە.

ئەمە لە کاتێکدایە، پێشتر سەرۆکی ئۆکراین رایگەیاندبوو، لەسەر پلانەکەی سەرۆکی ئەمریکا لەبارەی خاکی ئۆکراینەوە نەگەشتونەتە رێککەوتن و هیواشی خواست ئەو مەرجانە باشتر بکات، کە لەپلانەکەدا هەیە و لە ئەگەری بەدەستنەهێنانی  پێویستیان بە رەزامەندی خەڵکی ئۆکراینە بۆ قبوڵکردنی ئەو خاڵانەی باس لە رادەستکردنی بەشێک لە خاکەکەیان دەکەن بۆ روسیا.

ئەم قسانەی سەرۆکی ئۆکراین لە کاتێکدایە بڕیار وایە رۆژی یەکشەممە، لەگەڵ دۆناڵد ترەمپی سەرۆکی ئەمریکا کۆببێتەوە و پرسی پلانەکەی ترەمپ و وەڵامی روسیا تاوتوێ بکەن بە مەبەستی هەوڵەکان بۆ کۆتایی هێنان بە جەنگی روسیا و ئۆکراین.

شەڕ هەمیشە نەهامەتی و ناخۆشی بەدوای خۆیدا دەهێنێت، بەڵام جارجارە روناکییەکی بچووک لە تاریکیدا دەدرەوشێتەوە،  ئاگربەستی کریسمس لە ساڵی 1914 یەکێک بوو لەو ساتانەی سەرەڕای ئەوەی بە رواڵەت باوەڕپێنەکراو بوو، بەڵام رویدا.

با پێکەوە بگەڕێینەوە بۆ 111ساڵ پێش ئێستا، کانوونی دووەمی 1914جەنگی یەکەمی جیهانی  پێنج مانگ بوو دەستی پێکردبوو. لە نێوان کێڵگەکانی مین و سیاجەکان، کە بە  تەلی دڕکاوی دەوردرابوون، ملیۆنان سەرباز لە خەندەقەکاندا بەدرێژایی بەرەی رۆژئاوا روبەڕووی یەکتر بووبونەوە، هەندێکجار تەنها نزیکەی 30 مەتر لەیەکترەوە دوربوون، ناوچەی شەڕ لە کەناڵی ئینگلیزەوە بە بەلجیکا و فەرەنسا تا سنووری سویسرا درێژ بووەوە.

لەگەڵ درێژبوونەوەی شەڕەکەدا،لەودیو خەندەقەکانەوە، لە نێوان هێڵەکانی دوژمندا، دۆزەخی قوڕاوی  هەبوو، کە چەندین تەرم لە هەردولا کەوتبوو، نەشیان دەتوانی بیانگەرێننەوە.

بێ هیوایی لەدڵی هەموواندا

بەهۆی شەڕەکەوە، سەدان هەزار کەس گیانیان لەدەستدابوو،  ئینگلیز، فەرەنسی، بەلجیکی و ئەڵمانی دژی یەک چەکیان هەڵگرتبوو، بە نارنجۆک و تەقەی دۆشکە پڕکرابوون،  زۆرێک لە سەربازە ئەڵمانییەکان هێرشیان کردبووە سەر خەندەقەکانی بەرانبەر پێیان وابوو سەرکەوتن هێندەی چاویان لێیان نزیکە و جەژنی کریسمس لەگەڵ خێزانەکانیان دەبن، بۆ سەری ساڵ دەگەنەوە ماڵەوە، ئەمە ئەو بەڵێنەبوو،  کە ئیمپراتۆری ئەڵمانیا ویلهێلمی دووەم  پێدابوون.

 سەربازە  فەرەنسی و ئینگلیزەکانیش باوەڕیان بە سەرکردەکانیان کردبوو کاتێک دەیانوت، شەڕ زوو کۆتایی دێت و سەربازەکان بە خێرایی دەگەڕێنەوە ماڵەوە، بەڵام زۆری نەخایاند بێهیوایی باڵی بەسەر هەمواندا کێشا، کاتێک هەموو رۆژێک سەربازەکان شایدی کوژرانی هاوڕێکانیان دەبون و مردنیش لە خۆیانەوە هێندە دور نەبوو؛ هیچ هیوایەکیش بۆ کۆتایی جەنگەکە بەدی نەدەکرا.

 

"ئێمە تەقەناکەین، ئێوەش تەقە مەکەن"

لە گەرمەی شەڕدا،  شتێکی چاوەڕواننەکراو رویدا، لە ناوەڕاستی شەوێکی ساردی  مانگی کانوونی دووەمدا، تاکە سەربازێکی ئەڵمانی لە خەندەقەکانی نزیک شارۆچکەیەکی بەلجیکا دەستی کرد بە گۆرانی وتن بەسەر "شەوی بێدەنگ" ، دواتر سەربازی زیاتر بەشدارییان کرد، بەجۆرێک دەنگیان دەگەیشتە سەنگەری بەرانبەر، ئینگلیزەکان گوێبیست دەنگەکە بوون، بەڵام  بەزەحمەت باوەڕیان بە گوێچکەکانیان دەکرد، چونکە گۆرانی بۆ "شەوی بێدەنگ" لە ئینگلتەراشدا بەناوبانگ بوو.

 

سەرەتا ئینگلیزەکان متمانەیان بەئەڵمانییەکان نەبوو پێیان وابوو ئەوە تەڵەیە و بۆیان دانراوە،  بەڵام دواتر چەپڵەیان لێدا و دەستیان کرد بە گۆرانی وتن لەگەڵیاندا، ئەڵمانییەکان بە بانگەوازی "کریسمس پیرۆز" وەڵامیان دایەوە و هاواریان کرد "ئێمە تەقە ناکەین، ئێوەش تەقە مەکەن!" دواتر  سەربازەکانی هەردوولا خەندەقەکەیان جێهێشت و لە نێو تەرمی هاوڕێکانیاندا  وەستان و تەوقەیان لەگەڵ یەکتری کرد، بۆ کاتێکی کەم لە دوژمنەوە بوون بە دۆست.

دارەکانی کریسمس لە سەنگەرەکانی جەنگدا

فەرماندە باڵاکانی ئەڵمانیا هەزاران درەختیان گەیاندبووە هێڵی پێشەوە بۆ بەرزکردنەوەی ورەی سەربازەکانیان،  سەرکردەکان دەیانزانی، کە بۆ سەربازەکان چەندە قورسە لە شەوانی سەریساڵدا لە ئازیزانیان دوور بن.

جۆزێف وێنزل لە فەوجی 16ی پیادەی یەدەگی باڤاریا لە 28ی کانوونی دووەمی 1914نامەیەکی بۆ دایک و باوکی بەمشێوەیە نووسی: "ئەوەی خەریکە پێتان دەڵێم، دەنگێکی باوەڕپێنەکراوە، بەڵام راستییەکە. لە نێوان خەندەقەکاندا، دوژمنەکان لە دەوری دارەکەی کریسمس وەستابوون و گۆرانی کریسمسیان دەوتەوە. تا ئەو کاتەی من دەژیم هەرگیز ئەو دیمەنە لەبیر ناکەم."

هەزاران سەرباز ئەو شەوە دیاری بچووکیان گۆڕیەوە و شەرابیان پێکەوەدەخواردەوە، جگەرەیان دەکێشا، وێنەی  ژن و منداڵەکانیان پیشانی یەکتری دەدا، زۆربەی سەربازەکان بەریتانی و ئەڵمانی بوون، بەڵام ژمارەیەک سەربازی فەرەنسیش بەشداری ئاگربەستەکە بوون و یەدەگی شامپاینیان بۆ جەژنی کریسمس هێنابوە دەرەوەی خەندەقەکان و وێنەی یادگاریان دەگرت.

ئاگربەستێکی کورتخایەن، بەڵام مێژووی

شتێکی تر لە دڵی سەربازەکانی هەردوولادا ئازیز بوو کە لەو شەوەدا رویدا؛ چانسی ناشتنی ئەو هاوڕێیانەیان، کە لە خاکی نێوان خەندەقەکاندا تەرمەکانیان کەوتبوو، ئەمانە چەند ساتێکی مرۆڤایەتی بوون لە شەڕێکی دڕندانەی دور لە مرۆڤایەتیدا.

ئەوکات،ئەفسەری گەنج ئەلفرێد دۆگان چاتەر، لە نامەیەکدا کە بۆ دایکی دەنوسێت "نازانم ئەم راگرتنی شەڕە تا چەند بەردەوام دەبێت، بە هەر حاڵ لە رۆژی سەری ساڵدا ئاگربەستێکی دیکەمان هەیە، چونکە ئەڵمانییەکان دەیانەوێت بزانن وێنەکان چۆن دەرچوون!"

ئەم روداوە؛ لە دوژمنەوە بۆ دۆست بە درێژایی سەنگەرەکان روینەدا، هەموو کەسێک بە درێژایی بەرەی رۆژئاوا لە مەزاجێکدا وادانەبوو، کە برایەتی لەگەڵ دوژمندا بکات. لە هەندێک ناوچەدا شەڕەکە هەرگیز نەوەستا.

 ئەوەش رێک ئەوە بوو، کە ئەفسەرە باڵاکانی هەردوولا دەیانویست. ئەوان بە قووڵی دژی ئاگربەستی جەژنی کریسمس بوون و پێیانوابوو هەرگیز نابێت ئەم جۆرە نمایشانەی هاوڕێیەتی دووبارە بکرێتەوە، تەنانەت وەک خیانەت سەیریان دەکرد.

لە نامەیەکی دیکەی سەربازکی ئەڵمانی لەبارەی ئەو روداوەوە کە بۆ خێزانەکەی نوسیبوو، تێیدا هاتووە؛  "ئەوە ترسناکە، کە رۆژێک دەتوانن لە ئاشتیدا لەگەڵ یەکتردا کەیف و سەفا بکەن، رۆژی دواتر دەبێت یەکتر بکوژن".

 

 

جیهانی بێ جەنگ!

لە کۆتاییدا جەنگی یەکەمی جیهانی  بووە هۆی گیان لەدەستدانی نزیکەی نۆ ملیۆن سەرباز، لەگەڵ ژمارەیەکی زۆر خەڵکی مەدەنی. جۆزێف وێنزل لە 6ی ئایاری 1917لە شەڕدا کوژرا - دوو ساڵ و نیو دوای ئەوەی بۆ دایک و باوکی نووسیبوو؛ "کریسمس ساڵی 1914 ساڵێکە. کە هەرگیز لەبیرم ناچێتەوە".

دوای زیاتر لە 111 ساڵ بەسەر شەڕی جەنگی یەکەمی جیهانیدا، هێشتا شەڕ بەردەوامی هەیە لە سەرانسەری جیهاندا؛ لە ئۆکراین و روسیا، سودان و کۆنگ، غەززە و ئیسرائیل، بەڵام سەربازەکانی ساڵی 1914 نیشانیان دا، کە ئاشتی چەندە دەتوانێت سادە بێت؛ چەکەکانت دابنێ و دەست بۆ دوژمنەکەت درێژ بکە.

پرسیارەکە لێرەدا ئەوەیە؛ سەرەڕای هەموو هەوڵەکان بۆ جیهان ناتوانێت بێ جەنگ بێت؟ دەکرێت  شایدی جیهانێکی بێ جەنگ بین؟

لە روداوێکی ترسناکدا لە کارگەیەکی ژاپۆن، کەسێک بە چەقۆ و مادەیەکی شل پەلاماری کرێکارانی دا و 14 کەسی بریندار کرد.

میدیاکانی ژاپۆن بڵاویانکردەوە، رووداوەکە پاشنیوەڕۆی ئەمڕۆ لە شاری میشیما لە خۆرئاوای تۆکیۆ لە کارگەی "یۆکۆهاما رەبەر" رویداوە. هێرشبەرەکە کە ماسکی دژەگازی بەستووە، مادەیەکی شلی نەزانراوی بە رووی قوربانییەکاندا پرژاندووە و بە چەقۆ پەلاماری داون.

تیمەکانی فریاگوزاری ئاشکرایان کرد، 14 کەس گەیەنراونەتە نەخۆشخانە کە برینی شەش کەسیان سەختە.

پۆلیس دەستبەجێ گەیشتووەتە شوێنی روداوەکە و تۆمەتبارەکەی دەستگیرکردووە، کە پیاوێکی تەمەن 38 ساڵە و بەپێی لێکۆڵینەوە سەرەتاییەکان پەیوەندی بە کارگەکەوە هەیە.

سەرۆکی روسیا مەرجی بۆ هەر رێککەوتنێک ئەوەیە ناوچەی دۆنباس بە تەواوی بۆ وڵاتەکەی بێت، لەبەرامبەردا ئامادەیی نیشانداوە دەستبەرداری ناوچەکانی دیکەی ژێر دەسەڵاتی بێت.

رۆژنامەی "کۆمێرسانت"ی روسی بڵاویکردەوە، ڤلادیمیر پوتن، سەرۆکی روسیا لە کۆبوونەوەیەکدا لەگەڵ بازرگانان وردەکاریی پلانەکەی خستووەتەڕوو و رایگەیاندووە: "دۆنباس هی ئێمەیە و دەبێت بە تەواوی بخرێتە سەر روسیا".

پەیامنێری رۆژنامەکە لە کرێملین ئاشکرای کرد، پوتن ئامادەیی نیشانداوە بۆ "ئاڵوگۆڕی بەشێک لە خاک" لەو ناوچانەی دەکەونە دەرەوەی دۆنباس و ئێستا لەژێر دەسەڵاتی سوپای روسیادان.

لەلایەکی دیکەوە، ڤۆلۆدیمێر زێلێنسکی، سەرۆکی ئۆکراین رایگەیاند، لەگەڵ ئەمریکا خەریکی داڕشتنی کۆتایی پلانێکی 20 خاڵین، بەڵام هێشتا نەگەیشتوونەتە رێککەوتن سەبارەت بە داواکاریی دەستبەرداربوون لەو بەشانەی دۆنباس کە هێشتا لەژێر دەسەڵاتی ئۆکراینن، هەروەها چارەنووسی وێستگەی ئەتۆمیی زاپۆریژیا یەکلایی نەبووەتەوە.

دۆنباس؛ دڵی پیشەسازی و خاڵی ناکۆکی پوتن و زیلینسکی:

1. شوێنی جوگرافی و دووری لە روسیاوە:

هەرێمی دۆنباس دەکەوێتە باشوری رۆژهەڵاتی ئۆکراین.ئەم هەرێمە نەک هەر نزیکە، بەڵکو هاوسنوورە لەگەڵ روسیا. دۆنباس بە درێژایی سنووری خۆرئاوای روسیا (بە دیاریکراوی هەرێمی رۆستۆڤی روسیا) درێژبووەتەوە. واتە دۆنباس دوا خاڵی ئۆکراینە لە بەری رۆژهەڵاتەوە و راستەوخۆ دەچێتە ناو خاکی روسیا.

لە رووی ئیدارییەوە لە دوو پارێزگای سەرەکی پێکهاتووە: دۆنێتسک و لوهانسک.

2. ناوەکەی لە چییەوە هاتووە؟

• وشەی "دۆنباس" (Donbas) کورتکراوەی دەستەواژەی "حەوزی خەڵوزی دۆنێتس"ـە (Donets Coal Basin). ناوەکە ئاماژەیە بۆ روباری "دۆنێتس" کە بە ناوچەکەدا تێدەپەڕێت و دەوڵەمەندە بە کانزای خەڵوز.

3. تایبەتمەندییە سەرەکییەکان (ئابووری و دانیشتووان):

• دڵی پیشەسازی: دۆنباس بە ناوەندی پیشەسازیی قورسی ئۆکراین دادەنرێت. بەهۆی بوونی یەدەگێکی زەبەلاحی خەڵوز، دەیان ساڵە کارگەی گەورەی پۆڵا، کانزا و کیمیایی تێدا دامەزراوە. پێش جەنگ، بەشێکی گەورەی ئابووریی ئۆکراین پشتی بەم ناوچەیە دەبەست.

• زمان و کولتوور: زۆرینەی دانیشتووانی دۆنباس بە زمانی روسی قسە دەکەن.  هەرچەندە بەپێی ئامارە رەسمییەکان زۆرینەیان بە رەچەڵەک ئۆکراینین، بەڵام کاریگەریی کولتوور و زمانی روسی لەم ناوچەیەدا زۆر بەهێزترە لە ناوچەکانی دیکەی ئۆکراین، ئەمەش وایکردووە مۆسکۆ هەمیشە وەک "ناوچەی نفوزی خۆی" سەیری بکات.

٤. گرنگییەکەی لە جەنگی ئێستادا:

• بەهۆی ئەوەی راستەوخۆ بەستراوەتەوە بە سنووری روسیاوە و زۆرینەی دانیشتووانەکەی روسی زمانن، دۆنباس بووەتە چەقی ململانێکان. پوتن ئەم ناوچەیە بە بەشێکی دانەبڕاو لە "جیهانی روسی" دەزانێت و کۆنترۆڵکردنی بە یەکێک لە ئامانجە سەرەکییەکانی جەنگەکە داناوە.

سەرۆکی ئۆکراین رایگەیاند، لە چەند رۆژی داهاتوودا سەردانی دۆناڵد ترەمپ دەکات و هیوای وایە پێش هاتنی ساڵی نوێ بڕیاری گرنگ لەبارەی ئاشتییەوە بدرێت.

ڤۆلۆدیمێر زیلێنسکی، سەرۆکی ئۆکراین لە پۆستێکدا لە تێلیگرام و ئێکس ئاشکرای کرد، بەمزووانە سەردانی ئەمریکا دەکات بۆ کۆبوونەوە لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا.

زیلێنسکی ئاماژەی بەوە کردووە، دوای وەرگرتنی زانیاری لە رۆستەم عومەرۆڤ، گەورە دانوستانکاری ئۆکراین سەبارەت بە پەیوەندییەکانی لەگەڵ لایەنی ئەمریکی، گەیشتووەتە ئەو بڕوایەی کە "دەکرێت پێش هاتنی ساڵی نوێ بڕیار لەسەر زۆر شت بدرێت".

بەپێی زانیارییەکانی رۆژنامەی "کیێڤ پۆست"، بڕیارە کۆبوونەوەکە لە 28ی کانونی یەکەم لە مار ئا لاگۆ لە فلۆریدا بەڕێوەبچێت.

زیلێنسکی باسی لەوەش کردووە کە گفتوگۆیەکی "بەرهەمدار"ی لەگەڵ ستیڤ ویتکۆف، نێردەی تایبەتی ترەمپ و جارید کوشنەر هەبووە و بیرۆکەی نوێیان بۆ ئاشتی راستەقینە و خشتەی کاتی تاوتوێ کردووە.

ئەم جموجۆڵانە لە کاتێکدایە کە ترەمپ فشار دەکات بۆ کۆتاییهێنان بەو جەنگەی نزیکەی چوار ساڵە بەردەوامە.

سەرۆکی کۆریای باکور پلانی دروستکردنی کارگەی نوێی تەقەمەنی ئاشکرا دەکات و دەڵێت، زیادکردنی بەرهەمهێنانی موشەک و تۆپ زۆر گرنگە بۆ بەهێزکردنی توانای بەرپەرچدانەوەی جەنگ.

میدیای رەسمی کۆریای باکور بڵاویکردەوە، کیم جۆنگ ئون، سەرۆکی کۆریای باکور لە کاتی سەردانیکردنی بۆ کۆمپانیا گەورەکانی دروستکردنی تەقەمەنی، فەرمانی کردووە بەرفراوانکردنی توانای بەرهەمهێنانی موشەک و گولـلە تۆپ ئەنجام بدەن.

کیم جۆنگ ئون ئاماژەی بەوە کردووە، بڕیاری دروستکردنی کارگەی نوێی تەقەمەنی لە کۆنگرەی داهاتووی حزبدا دەدرێت، تا بتوانن پێداویستییەکانی هێزی موشەکی و تۆپخانەی سوپای گەل پڕبکەنەوە.

ئەم سەردانە لە کاتێکدایە، پێنجشەممەی رابردوو میدیاکان بڵاویانکردەوە کیم بەسەردانێک چاودێری دروستکردنی ژێردەریاییەکی ئەتۆمیی کردووە کە کێشەکەی 8700 تەنە و موشەکی ستراتیژیی لەسەر جێگیر دەکرێت.

چاودێران پێیانوایە ئەم هەنگاوەی کۆریای باکور پەیوەندی بە ناردنی چەک و سەربازەوە هەیە بۆ روسیا، بەتایبەت دوای ئەوەی باس لە ناردنی 15 هەزار سەربازی ئەو وڵاتە کرا بۆ پشتیوانی مۆسکۆ لە جەنگی ئۆکراین.

 

لە شەوی کریسمسدا و بە بڕیاری راستەوخۆی دۆناڵد ترەمپ، هێزەکانی ئەمریکا هێرشێکی ئاسمانییان کردە سەر پێگەکانی داعش لە ولایەتی سۆکۆتۆ لە باکوری خۆرئاوای نەیجیریا.

لە شەوی 25ی کانونی یەکەمی 2025، دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاند، هێرشەکەیان وەڵامێک بووە بۆ ئەو هێرشانەی دەکرێنە سەر کۆمەڵگە مەسیحییەکان. هاوکات فەرماندەیی ئەمریکا لە ئەفریقا (AFRICOM) کوژرانی چەندین چەکداری داعشی پشتڕاستکردەوە.

حکومەتی نەیجیریا رایگەیاند، هێرشەکە بە داواکاریی رەسمی ئەوان و لە چوارچێوەی هاوکاریی ئەمنی بووە، بەڵام جەختیکردەوە کە توندوتیژییەکان تەنیا دژی مەسیحییەکان نییە و موسڵمانانیش دەبنە قوربانی.

راپۆرتەکان ئاماژە بەوە دەکەن، سۆکۆتۆ بووەتە خاڵێکی مەترسیدار بۆ پەڕینەوەی چەکدارانی داعش و بەیەکەوەبەستنیان بە گروپە چەکدارەکانی ناوچەی ساحیل لە ئەفریقا، بە تایبەت دوای دەرکەوتنی گروپێکی نوێ بەناوی "لاکوراوە" کە رۆڵی پرد دەبینێت لە نێوان داعش لە نەیجیریا و داعش لە نەیجەر و مالی.

ئەم هێرشە دوای چەند رۆژێک دێت لە هێرشێکی خوێناوی داعش لە نەیجەر، ئەمەش وایکردووە واشنتن هەوڵبدات رێگری لە دروستبوونی رێڕەوێکی نوێی چەکدارە توندڕەوەکان بکات لە ناوچەکەدا.

وەزارەتی بەرگری روسیا رایگەیاند، فڕۆکە بۆمب هاوێژە دوور مەوداکانیان بەسەر ئاوەکانی باکوری ئەوروپادا فڕیون و ئاماژەیان بەوەشکردوە، ئۆپراسیۆنە سەربازیەکەیان  بە پێی یاسا نێودەوڵەتییەکان و بە شێوەیەکی رێکوپێک لە ناوچە جیاجیاکان ئەنجام دراون.

ئەمڕۆ پێنجشەممە، وەزارەتی بەرگری روسیا گرتەیەکی ڤیدیۆیی بڵاوکردەوە، کە تیایدا فڕۆکە بۆمب هاوێژەکانی( Tu-95MS بە ئاسمانی دەریای نەرویجی و بارێنتس لە باکوری ئەوروپا دەسوڕێنەوە، ئەمە لە کاتێکدایە ئەوروپا ئا،ادەکاری دەکەن بۆ بەڕێوەچونی بۆنەکانی سەری ساڵ.

وەزارەتەکە ئاماژەی بەوەشکردووە، ئەو گەشتە پلانبۆداڕێژراوە بەشێک بووە لە ئپراسیۆنێکی ئاسمانی مەودا دوور، کە لەو ماوەیەدا فڕۆکە بۆمبڕێژکراوەکانی روسیا لەلایەن فڕۆکە جەنگییەکانی "وڵاتانی بیانییەوە" یاوەری کراوە، بەبێ هێنانی ناوی ئەو وڵاتە.

بەرپرسانی سەربازی روسیا رایانگەیاندووە، گەشتەکە لە چوارچێوەی "بەڵێنەکانی شەڕ و مەشقکردن" ئەنجامدراوە و تا ئێستا حکومەتەکانی ئەوروپا هیچ لێدوانێکیان لەسەر ئەو ئۆپەراسیۆنە نەداوە.

لەلایەکی دیکەوە سوپای پۆڵەندا رایگەیاند، فڕۆکە جەنگییەکانی وڵاتەکەیان رێگرییان لە فڕۆکەیەکی سیخوڕی روسی کردووە بەسەر دەریای باڵتیکدا فڕیوە و دوابەدوای روداوەکە بەشێک لە ئاسمانی پۆڵەندا داخرا.

ئەمە لە کاتێکدایە لای خۆشیانەوە بەرپرسانی ژاپۆن، رایانگەیاند بوو، لە ئۆپراسیۆنێکی  ئاسمانی هاوبەشی نێوان روسیا و چین فڕۆکە جەنگییەکانیان  سەرەتا بەسەر دەریای ژاپۆن و دواتر لەگەڵ فڕۆکە جەنگییەکانی چین بەسەر دەریای رۆژهەڵاتی چیندا فڕیون و جارێکیش بە تەواوی ژاپۆنیان سووڕاونەتەوە.

ئیسرائیل کاتز، وەزیری بەرگری ئیسرائیل رایگەیاند، هێزەکانی ئیسرائیل "هەرگیز" کەرتی غەززە بەجێناهێڵن و دوای هەڵوەشاندنەوەی حەماس و ژێرخانەکەی، ناوچەیەکی ئەمنی لەناو کەرتەکە بۆ پاراستنی شارۆچکە ئیسرائیلییەکان دادەمەزرێنن.

ئەمڕۆ پێنجشەممە، وەزیری بەرگری ئیسرائیل رایگەیاند،  ئیسرائیل هەرگیز غەززە بەجێناهێڵێت. لە ناو کەرتی غەززەوە ناوچەیەکی ئەمنی دروست دەبێت، ناوچەیەکی ئەمنی بەرچاو لە شوێنە ستراتیژییەکانی غەززە، بە مەبەستی پاراستنی ئەو شوێنانەی جولەکەنشینن.

ناوبراو جەختیکردوەتەوە،  لە بەشی باکوور، بەپێی دیدگای ئەو، لە داهاتوودا، بە شێوەیەکی رێکخراو، دەتوانرێت شوێنێکی نیشتەجێبوون دابمەزرینن و وتویەتی  ئەمە ئەوەیە کە دەیڵێتو  بەردەوام وتویەتی.

کاتز لەبارەی قسەکانیشیەوە دەڵێت؛ سبەینێ راگەیەندنەکان هەوڵ دەدەن قسەکانم وەک راگەیاندنی دەستبەجێی نیشتەجێبوونەکان لە سەرتاسەری غەززە لێکبدەنەوە، بەڵام قسەکانی من روونە و جەخت لەسەر ئەو خاڵە دەکەمەوە کە دامەزراندنی یەکەیەکی نیشتەجێبون  شتێکی چارەنووسسازە و دەتوانرێت لە کاتی گونجاودا لە داهاتوودا جێبەجێ بکرێت

بۆ یەکەمجار لە ساڵی 1969ەوە، دانیشتووانی مۆگادیشۆی پایتەختی سۆماڵ بە شێوەی "یەک کەس، یەک دەنگ" بۆ هەڵبژاردنی ئەنجومەنی خۆجێیی دەچنە سەر سندوقەکانی دەنگدان.

ئەمڕۆ پێنجشەممە، دانیشتووانی 16 ناوچەی پایتەخت لە هەڵبژاردنێکدا بەشدار دەبن کە حکومەتی فیدراڵی رێکخستووە، سەرەڕای ئەوەی ئۆپۆزسیۆن رەتیکردووەتەوە و بە "لایەنگرانە" وەسفی دەکات.

شارەزایان ئەم هەنگاوە بە گۆڕانکارییەکی گەورە لە سیستمی سیاسیی سۆماڵ دەزانن، کە دەیان ساڵە پشت بە دانوستان و دابەشکاریی خێڵەکی دەبەستێت.

هەرچەندە ئەم هەڵبژاردنە بۆ دیاریکردنی ئەندامانی ئەنجومەنی ناوخۆییە و راستەوخۆ سەرۆکی شارەوانی دیاری ناکات، بەڵام بەپێی کۆمسیۆنی هەڵبژاردنەکان، نزیکەی 900 هەزار دەنگدەر لە 523 وێستگە تۆمارکراون و 20 پارت کاندیدیان هەیە.

ئۆپۆزسیۆن نیگەرانە لەوەی ئەم هەڵبژاردنە هەوڵێک بێت بۆ درێژکردنەوەی ماوەی سەرۆکایەتی حەسەن شێخ مەحمود، کە بڕیارە ساڵی 2026 کۆتایی بێت، بەڵام حکومەت ئەم تۆمەتانە رەتدەکاتەوە.

ڤۆلۆدیمیر زیلینسکی، سەرۆکی ئۆکرانیا رایگەیاند، سەرەڕای ئەوەی لەگەڵ واشنتۆن نەگەشتونەتە رێککەوتن لەسەر پرسی خاک،  چاوەڕوانی وەڵامدانەوەی مۆسکۆن سەبارەت بە دوایین رەشنووسی پلانی کۆتایی هێنان بە شەڕ، کە لەگەڵ ئەمریکا گفتوگۆیان لەسەر کردوە.

زیلینسکی لە لێدوانێکیدا بۆ رۆژنامەنوسان، کە ئەمڕۆ چوارشەممە بڵاوکراوەتەوە وتویەتی؛ لە چاوەڕوانی وەڵامی مۆسکۆدان سەبارەت بە پلانەکەی ئەمریکا بۆ کۆتایی هێنان بە جەنگی ئۆکراین و روسیا، کە 20 خاڵە و لە کۆتایی هەفتەی رابردوو لە میامی لەگەڵ ئەمریکییەکان لەسەری رێککەوتوون.

سەرۆکی ئۆکراین، جەختیکردوەتەوە، کە دانوستانکارانی ئەمریکا و ئۆکراین لە دانوستانەکانیاندا بە ئامانجی کۆتایی هێنان بە شەڕ لەگەڵ روسیا نەیانتوانیوە لەبارەی پرس خاکەوە بگەنە رێککەوتن، داواشی کرد ئەو پرسانە لە ئاستی سەرکردایەتیدا تاوتوێ بکرێن.

لای خۆیەوە ئاژانسی فرانس پرێس، لەزاری زیلینسکیەوە بڵاویکردوەتەوە، ئۆکراین و ئەمریکا  سەبارەت بە خاکی ناوچەی دۆنێتسک و وێستگەی ئەتۆمی زاپۆریژیا نەگەیشتونەتە رێککەوتن و بەگوێرەی ئەو رەشنوسەی لە پلانی ئاشتیدا هاتووە؛ واشنتۆن، کیێڤ و مۆسکۆ بە هاوبەشی وێستگەی ئەتۆمی زاپۆریژیا بەڕێوەدەبەن.

زیلینسکی ئەوەشی خستوەتەڕو، ئامادەن لەسەر ئاستی سەرکردایەتی کۆبونەوە لەگەڵ ئەمریکا ئەنجامبدەن، بۆ چارەسەرکردنی پرسە هەستیارەکانی وەک بابەتەکانی  پرسی خاک.

سەرۆکی ئۆکراین دەشڵێت؛ پلانی ئاشتیی شەڕ رادەگرێت و رێگە خۆش دەکات بۆ ئەگەری دروستکردنی ناوچەی دابرێندراو لەشەڕ و لە ئەگەری سەرکەوتنی ئەو پلانەشدا، کیێڤ هەڵبژاردن ئەنجام دەدات دوای واژۆکردنی پلانی ئاشتی.

لە کۆتایشدا سەرۆکی ئۆکراین رایگەیاندوە،  پڕۆژە یاسای ئاشتی  کیێڤ ناچار ناکات بە رەسمی دەستبەرداری هەوڵەکانی ببێت بۆ ئەنداموون لە هاوپەیمانی باکووری ئەتڵەسی "ناتۆ".

وەزیری ناوخۆی تورکیا رایگەیاند، ئۆپەراسیۆنەکانی گەڕان لە شوێنی کەوتنەخوارەوەی فڕۆکەکەی لیبیا بەردەوامە و ئاشکراشیکردوە، سەرجەم سەرنشینانی فڕۆکەکە، کە سەرۆکی ئەرکانی سوپای تورکیای هەڵگرتبوو گیانیان لەدەستداوە.

ئەمڕۆ چوارشەممە، عەلی یەرلیکایای وەزیری ناوخۆی تورکیا گیانلەدەستدانی سەرجەم سەرنشنەکانی فڕۆکەکەی سەرۆک ئەرکانی لیبیای راگەیاند، کە ژمارەیان هەشت کەس بووە. ئاماژەی بەوەشکرد لێکۆڵینەوەکان بەردەوامن لە روداوەکە و تیمێکی لیبیا گەیشتونەتە ئەنکەرە بۆ بەشداریکردن لە لێکۆڵینەوەکان.

وەزیری ناوخۆی تورکیا، ئەوەشیخستەڕوو، سندوقی رەشی فرۆکەکەیان دەستکەوتوە و ئۆپەراسیۆنەکانی گەڕان لە شوێنی کەوتنەخوارەوەی فڕۆکەکە بەردەوامە، دوای پشکنینی سندوقە رەشەکە، هۆکاری کەوتنەخوارەوەی فڕۆکەکە رادەگەیەنن.

درەنگانێکی شەوی رابردوو، میدیاکانی تورکیا رایانگەیاند،  فڕۆكەكەی محەمەد حەداد سەرۆك ئەركانی سوپای لیبیا لە کاتی بەجێهێستنی ئەنقەرە بەرەو پایتەختی لیبیا  كەوتووەتە خوارەوە، وەزیری ناوخۆی توركیاش، هەر ئەوکات پچڕانی پەیوەندی لەگەڵ فڕۆكەی سەرۆكایەتی لیبیا پشتڕاستکردەوە، كە سەرۆك ئەركان و چەند كەسێكی دیكەی تێدا بووە.

چین لە بواری پیشەسازیدا، بەردەوامە لە بەهێزکردنی هەژمونی خۆی بەرانبەر بە ئەمریکا، جارێکی تر لێپرسراوانی واشنتۆن هۆشداری دەکەن لە قۆرخکردنی پیشەسازی ئەلیکترۆنی، لەلایەن وااتی چینە وە  و داوای سزادانی دەکەن.

 دەسەڵاتدارانی ئەمریکا رایانگەیاند، نوسینگەی نوێنەری بازرگانی ئەمریکا بەو ئەنجامە گەیشتوە، کە چین پێویستە سزا بدرێت بەهۆی بەکارهێنانی شێوازی نادادپەروەرانە بۆ زاڵبوون بەسەر پیشەسازی نیمچە گەیەنەرەکاندا( ئەلیکترۆنیات) وقۆرخکردنی ئەو پیشەسازییە بۆ خۆی .

میدیاکانی ئەمریکا بڵاویانکردوەتەوە، لێکۆڵینەوەیەک لەلایەن (نوسینگەی نوێنەری بازرگانی ئەمریکا - USTR ) ەوە گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە بەکارهێنانی شێوازی نادادپەروەرانەی چین "بۆ زاڵبوون بەسەر پیشەسازی نیمچە رێبەرەکاندا ناعەقڵانییە و دەبێتە بارگرانی بۆ ئەمریکا و سنوردارکردنی بازرگانی ئەو وڵاتە.

بۆ ئەو مەبەستەش داوادەکەن، سزای وڵاتی چین بدرێت و باجی گومرگری بخرێتەسەر، بە تایبەتی ئێستا، کە ئاستی گومرگر ئەمریکا بۆ ئەو جۆرەی بازرگانیەی وڵاتی چین سفرە.

 بۆ ئەو مەبەستەش لێپرسراوانی واشنتۆن، پیسنیازیان کردوە، باجی گومرگری بخرێتە سەر ئەو جۆرەی پیشەسازی لە وڵاتی چیندا و پیسیان وایە، لە دوای 18 مانگ ئەو باجە دەسەپێندرێت.

وەزیری دەرەوەی ئەڵمانیا رایگەیاند، ئەگەر سوپای روسیا بەردەوام بێت لە تۆمارکردنی سەرکەوتنی سەربازی لە ئۆکراین، ئەوا مەترسییەکی جددی بۆ سەر هاوپەیمانیی ناتۆ دروست دەکات.

یۆهان ڤادیفوڵ، لە لێدوانێکدا بۆ ئاژانسی هەواڵی ئەڵمانی ئاشکرای کرد، بەردەوامبوونی سەرکەوتنەکانی روسیا هەڕەشەیە بۆ سەر ناتۆ، بۆیە بە تەنها ئەم هۆکارە بەسە بۆ ئەوەی پشتیوانیکردنی ئۆکراین بخەینە پێش هەموو جۆرە سیاسەتێکی هاوپەیمانیەکە. 

وتیشی: "هەرچەند دۆخی ئاشتی لە ئۆکراین سەقامگیرتر بێت و ئەو وڵاتە بتوانێت بەرگری لە بەرژەوەندییەکانی بکات، ئەوە بۆ تەواوی ئەوروپا باشترە، بۆیە هیچ پاساوێک نییە بۆ کەمکردنەوەی هەوڵەکانمان، بەڵکو بە پێچەوانەوە نابێت بەهیچ شێوەیەک دەستبەرداری ئەو پلانانە بین".

ئەم لێدوانانە لە کاتێکدایە، روسیا بەردەوام جەخت دەکاتەوە کە ناردنی چەک بۆ ئۆکراین رێگرە لە چارەسەری سیاسی و وڵاتانی ناتۆ راستەوخۆ تێوەدەگلێنێت لە ململانێکە و یاری کردنە بە ئاگر.

سەرۆکی ئۆکراین رایگەیاند، روسیا هێرشێکی "فراوانی"ی کردووەتە سەر چەندین شاری وڵاتەکەی، ئەوەش لە کاتێکدایە کە رۆژێک پێشتر هۆشداریدابوو لە هێرشەکان لە ماوەی جەژنەکانی سەری ساڵدا.

بەپێی زانیارییەکانی بەرپرسانی ئۆکراین، لە ئەنجامی هێرشەکانی روسیا بۆ سەر چەندین شاری ئۆکراین سێ کەس گیانیان لەدەستداوە، کە یەکێکیان منداڵێکی 4 ساڵانە. هەروەها ژێرخانی وزە کراوەتە ئامانج و چەند ناوچەیەک بێ کارەبا ماونەتەوە.

زێلێنسکی رایگەیاند، خەڵک دەیانەوێت "لەگەڵ خێزانەکانیان، لە ماڵەکانیان و بە سەلامەتی" بن لە پێش جەژنی کریسمس و وتی، هێرشەکان "پەیامێکی زۆر روونن سەبارەت بە پێشێلکارییەکانی روسیا"، لە کاتێکدا گفتوگۆکانی ئاشتی بەردەوامن.

وتیشی: "پوتن هێشتا ناتوانێت قبوڵ بکات کە دەبێت واز لە کوشتن بهێنێت و ئەمەش مانای ئەوەیە کە جیهان فشاری پێویست ناخاتە سەر روسیا".

زێلێنسکی پێشتر هۆشداریدابوو کە "سروشتی کرێملینە" لە ماوەی جەژنەکاندا "هێرشی بەرفراوان ئەنجام بدات و هاووڵاتیان بەئامانج بگرێت"

ئاژانسی هەواڵی تاس-ی روسیا رایگەیاند، وەزارەتی بەرگریی روسیا ژێرخانەکانی وزە و گواستنەوەی کردووەتە ئامانج.

هاوکات، باس لەوە دەکرێت ئۆکراین کارگەیەکی پترۆکیمیایی لە ستراڤرۆپۆلی باشووری روسیا کردووەتە ئامانج و زیانی زۆری لە کارگەکان داوە. 

ڤلادیمیر ڤلادیمیرۆڤ، پارێزگاری ناوچەکە، رایگەیاند درۆنێکی ئۆکراینی کارگەکەی پێکاوە و ئاگرێکی لێکەوتووەتەوە. هیچ زیانێکی گیانی نەبووە و باڵەخانە نیشتەجێبووەکان زیانیان پێنەگەیشتووە.

لە رۆژانی رابردوودا، سەرنجی سەرەکیی هێرشەکانی روسیا لەسەر شاری ئۆدێسای باشوور بووە، ئەوەش دوای ئەوەی ڤلادیمیر پوتن هەڕەشەی بڕینی دەستڕاگەیشتنی ئۆکراینی بە دەریای رەش کرد.

سەرۆکی روسیا ئەم هەڕەشەیەی وەک تۆڵەسەندنەوەیەک کرد، دوای هێرشەکانی درۆنی ئۆکراین بۆ سەر تانکەرەکانی سەر بە "کەشتیگەلی سێبەری" روسیا، کە ئەو کەشتییانەن بۆ گواستنەوەی کاڵا و نەوت بەکاردەهێنرێن و لەژێر سزاکانی رۆژئاوان.

وتەبێژی بیڵ کلینتۆن داوا لە دۆناڵد ترەمپ و وەزیری دادی ئەمریکا دەکات، سەرجەم ئەو وێنە و بەڵگەنامانە بڵاوبکەنەوە کە پەیوەستن بە دۆسیەی جیفری ئیپستین و ناوبراوی تێدا دەردەکەوێت، دەشڵێت "ئێمە پێویستیمان بە پاراستن نییە".

ئەنجێل ئۆرینا، وتەبێژی بیڵ کلینتۆن، سەرۆکی پێشووتری ئەمریکا لە پەیامێکدا لە پلاتفۆرمی ئێکس رایگەیاند، یاسای شەفافیەت لە دۆسیەکانی ئیپستین پابەندبوونی یاسایی دەخاتە سەر وەزارەتی داد بۆ خستنەڕووی تەواوی تۆمارەکان بۆ رای گشتی.

وتیشی: "شێوازی بڵاوکردنەوەی بەڵگەنامەکان لەلایەن وەزارەتی دادەوە دەریدەخات کە کەسێک هەیە دەپارێزرێت یان شتێک شاردراوەتەوە، ئێمە نازانین کێیە یان چییە، بەڵام دەزانین کە ئێمە پێویستیمان بە هیچ پارێزبەندییەک نییە".

وەزارەتی دادی ئەمریکا دەستیکردووە بە بڵاوکردنەوەی هەزاران بەڵگەنامە و وێنەی پەیوەست بە تۆڕی جیفری ئیپستین، کە بە ئەنجامدانی تاوانی سێکسی سزادراوە.

لە بەشێک لەو وێنە و دۆسیانەی بڵاوکراونەتەوە، وێنەی بیڵ کلینتۆن و ژمارەیەک کەسایەتی دیاری وەک مایکڵ جاکسۆن و کریس تەکەر دەردەکەون لەگەڵ ئیپستین و جیسلین ماکسوێڵ لە بۆنەی کۆمەڵایەتیدا، بەڵام هیچ تۆمەتێکی فەرمییان ئاڕاستە نەکراوە.