هەواڵەکان
چین و روسیا هۆشداری دەدەن لە بەشداریكردنی ئەمریكا لە جەنگی نێوان ئیسرائیل و ئێران.
سەرۆكایەتی روسیا رایگەیاندوە ، دەستوەردانی ئەمریكا لە ململانێكانی نێوان ئیسرائیل و ئێران ، پەرەسەندێكی ترسناك لە ناوچەكەدا دروست دەكات.
هاوكات وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی چین رایگەیاندووە، پەكین دژی هەر كارێكە كە سەروەری وڵاتان پێشێل بكات و دژی بەكارهێنانی هێز و هەڕەشەشە لە نێو وڵاتـاندا .هەروەها داوای لە لایەنە ناكۆكەكان بە تایبەت ئیسرائیل كردوە بە زوترین كات شەر ڕا بگرن.
لای خۆیەوە باڵیۆزخانەی چینیش لە ئیسرائیل رایگەیاندوە، هاوكاریی هاووڵاتیەكانی دەكات كە دەیانەوێت ئیسرائیل بە جێبهێڵن و بە چەند كاروانێك لە رێی میسرەوە دەیانگوازنەوە.
ئاماژە بەوەشكراوە، هەزار و 600 هاوڵاتی چینی لە ئێران و ئیسرائیل گەڕێنراونەتەوە.
وەزیری دەرەوەی ئێران دەڵێت، ئامانجی ئیسرائیل لە هێرشكردنە سەر وڵاتەكەی تەنها بۆ كۆتاییهێنان بوو بە دانوستانە دیپلۆماسییەكان و فراوانکردنی ناوچەی شەڕ، بەڵام دەبێت باجی ئەوە بدات.
عەباس عراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران لە راگەیەنراوێكدا لە تۆڕی كۆمەڵایەتی ئێكس بڵاویكردەوە، ئێستا دەبێت هەموو جیهان بزانێت كە ئێران تەنیا بەرگری لە خۆی دەكات و تەنها لە دژی ئیسڕائیلیش وەڵامی هەبووە نەك ئەوانەی كە هاوكارییان كردووە.
عێراقچی نوسیویەتی: ئێران هەمیشە پابەند بووە بە بەڵێنەكانی، ئەوان هەرگیز بەدوای چەكی ئەتۆمەوە نەبوون و ناشبن، وتیشی ئەوەی ئیسرائیل دەڵێت تەنها بیانوە بۆ ئەوەی هێرشبكاتە سەر وڵاتەكەیان و دانوستانە دیبپۆماسیەكان شكست پێبهێنێت.
جەختیشیكردووەتەوە لەسەر ئەوەی كە ئەوان هێشتا پابەندن بە دیپلۆماسی و وەكو ڕابردوو لە هەڵوێستەكانیاندا جددین.
وەزیری دەرەوەی ئێران راشیگەیاند، ئیسرائیل تەنها ئامانجیەتی وڵاتانی دیكە بهێنێتە ناو ململانێكانەوە چونكە خۆی بە تەواوەتی لاواز بووە.
لەو چوارچێوەیەدا رۆژنامەی نیویۆرک تایمز رۆژی چوارشەممە بە پشت بەستن بە بەرپرسێکی باڵای ئێران بڵاوی کردەوە کە ئێران پێشنیاری دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا بۆ ئەنجامدانی کۆبوونەوەیەک بەم زووانە قبوڵ دەکات.
عەلی سیستانی، مەرجەعی باڵای شیعەكانی عیراق ئیدانەی هێرشی ئیسرائیل بۆسەر ئێران دەكات، هاوكات هۆشداریی لە فراوانبوونی شەڕەكەش دەدات.
ئەمڕۆ نوسینگەی عەلی سیستانی مەرجەعی باڵای شیعەكانی عیراق لە راگەیەنراوێكدا بڵاویكردەوە، هێرشی ئیسرائیل بۆسەر ئێران، هەرچەندە هەموو پێوەرە ئایینی و یاسا ئەخلاقییەكانی تێپەڕاندووە دەكرێت لێكەوتەی زۆر خراپتری بۆ ناوچەكە لێبكەوێتەوە.
ئاماژەی بەوەشكردووە، ئەگەری ئەوە هەیە رەوشەكە بە تەواوەتی لە كۆنترۆڵ دەربچێت، ئەوەش زیانی بۆ هەموان دەبێت بەبێ جیاوازی.
سستانی داوای لە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و وڵاتانی زلهێزی جیهان بەتایبەتی وڵاتانی ئیسلامی كردووە، هەموو هەوڵێك بدەن بۆ راگرتن و كۆتاییهێنان بە شەر، هەروەها، بەپێی بنەما نێودەوڵەتیەكان چارەسەرێكی ئاشتیانە بۆ دۆسیەی ئەتۆمی ئێران بدۆزنەوە.
د. لەتیف رەشید سەرۆک کۆماری عیراق لەگەڵ محەمەد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانی عیراق کۆبوەوە.
لە دیدارەکەدا کە ئەمڕۆ چوارشەممە 18ـی 6ـی 2025 بەڕێوەچوو، رەوشی گشتیی عیراق و پێشهاتی ئەمنیی ناوچەکە بە هۆی بەردەوامی دەستدرێژییە ئاشکراکانی ئیسرایل بۆ سەر کۆماری ئیسلامی ئێران و کاریگەرییەکانی لەسەر ئاسایشی هەرێمی و جیهانی تاوتوێ کران.
لەوبارەیەوە هەردولا جەختیانکردەوە لەسەر گرنگی رۆڵی کۆمەڵی نێودەوڵەتی لە کەمکردنەوەی گرژییەکان و راگرتنی دەستدرێژی و سنوردارکردنی فراوانبوونی ململانێکان.
لە کۆبوونەوەکەدا، رەتکردنەوەی پێشێلکردنی سەروەری وڵات لەلایەن ئیسرایل و مەترسی بۆ سەر ئاسمانی وڵات دووپات کرایەوە، هەروەها هەردوولا جەختیان کردەوە لە پاڵپشتیی عیراق بۆ هەوڵەکانی حکومەت بۆ گرتنەبەری رێکاری یاسایی لەگەڵ ناوەندە نێودەوڵەتییەکان بۆ پاراستنی مافەکانی خۆی و هەوڵی دیپلۆماسی لەگەڵ وڵاتانی ناوچەکە و جیهان بۆ دەستپێکردنەوەی دانوستانەکانی نێوان کۆماری ئیسلامی ئێران و ئەمریکا.
هەر لەو دیدارەدا جەختکرایەوە لەسەر گرنگی یەکڕیزی نێوان هەموو هێزە سیاسییەکان و چالاکیە کۆمەڵایەتیەکان و تەئکیدیشکرایەوە لە پشتیوانیکردنی هەوڵەکانی حکومەت بۆ روبەڕوبونەوەی هەر جۆرە ئاستەنگێک کە روبەڕوی ناوچەکە دەبێتەوە.
باڵیۆزی ئێران لە نەمسا رایگەیاندووە، بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران ئاشتییانەیە، دەشڵێت: ئێران سروشتی ئاشتیخوازانەیە، بەڵام وەڵامی هێرشەکانی سەر وڵاتەکەی دەداتەوە.
ئەسەدوڵا ئیشراغ جەهرومی باڵیۆزی ئێران لە نەمسا رایگەیاندووە، بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران ئاشتییانەیە و ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆم سەرپەرشتی دەکات.
ئاماژەی بەوەشکردووە، ئێران سروشتێکی ئاشتیخوازانەی هەیە، بەڵام وەڵامی دەستدرێژییەکانی ئیسرائیل دەداتەوە، ئەگەر ئیسرائیل هێرشەکانی رابگرێت ئێرانیش رایدەگرێت.
ئەو باڵیۆزە دەشڵێت، هەموو وڵاتانی ئەندام لە نەتەوە یەکگرتووەکان، دەبێت بە توندی ئیدانەی هێرشەکانی ئیسرائیل بکەن، لەکاتێکدا ئیسرائیل ئەندامی پەیمانی قەدەغەکردنی بڵاوبوونەوەی چەکی ئەتۆم 'ئێن پی تی' نییە، مەترسیی لەسەر ئاشتی و ئاسایشی جیهان دروست دەکات.
وەزارەتی دەرەوەی روسیا رایگەیاند، هێرشەكانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران جیهان بەرەو كارەساتێكی ئەتۆمی دەبات .
وەزارەتی دەرەوەی روسیا لە راگەیاندراوێكدا ئیدانەی هێرشە بەردەوامەكانی ئیسرائیلی كردوە بۆ سەر ئێران و بە نایاسایی ناوی بردوە ، دوپاتیشیكردوەتەوە كە تەنها بەرێگەی دیپلۆماسی دەكرێت ناكۆكییەكان لەبارەی بەرنامەی ئەتۆمی ئێران چارەسەر بكرێن .
هەروەها ئاماژە بۆ ئەوە كراوە، هێرشە چر و بەردەوامەكانی ئیسرائیل بۆ سەر پێگە ئەتۆمییەكانی ئێران هەرەشە لەسەر ئاسایشی نێودەوڵەتی دروست دەكات و جیهان بەرەو كارەساتێكی ئەتۆمی دەبات .
وەزارەتی دەرەوەی روسیا ئاماژەی بۆ ئەوەشكردوە ، ئیدانەكردنی فراوانی هێرشەكانی ئیسرائیل ، بەڵگەیە بۆ ئەوەی كە تەلئەبیب هیچ پشتگیرییەكی نییە تەنها لەلایەن ئەو دەوڵەتانەوە نەبێت كە خۆیان لە راستیدا بەشدارن لە پێشهاتەكاندا .
سی ئێن ئێن رایگەیاند: دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا پێش کۆبوونەوەی ئەمڕۆی ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانی لەگەڵ بنیامین ناتانیاهۆ سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل قسەی کردوە.
بەپێی ئەم میدیای ئەمریکییە، کۆبوونەوەی تیمی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکا یەک کاتژمێری خایاندووە و تیایدا ئەگەرەکانی بەردەم بەشداریکردنی ئەمریکا لە جەنگەکەدا تاوتوێکراوە.
لە هەمان کاتدا تۆڕی تەلەفزیۆنی سی بی ئێسی ئەمریکیش دەنگۆی ناکۆکی لە نێوان راوێژکارانی ترەمپ سەبارەت بە ئێران بڵاوکردەوە.
سی بی ئێس بە پشت بەستن بە سەرچاوە ئاگادارەکان بڵاوی کردەوە کە هیچ کۆدەنگییەک لە نێوان راوێژکارە نزیکەکانی تررمپ سەبارەت بە چۆنیەتی کارلێککردن لەگەڵ پرسی ئێراندا نییە.
د. لەتیف رەشید سەرۆک کۆماری عیراق، ئەمڕۆ سێشەممە 17ـی 6ـی 2025، لەگەڵ د. مەحمود مەشهەدانی سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق کۆبوەوە.
لەکۆبوونەوەکەدا سەرۆک کۆمار جەختی لەگرنگی رۆڵی ئەنجومەنی نوێنەران لە پرۆسەی یاسادانان و چاودێریکردندا کردەوە و پێویستی سودوەرگرتنی لە ماوەکانی دانیشتنی ئێستای ئەنجومەنەکە بە گرنگ زانی بەمەبەستی تەواوکردنی پڕۆژە یاساکانی پەیوەست بەداواکاری و بەرژەوەندییەکانی هاووڵاتیان.
هەروەها لە کۆبوونەوەکەدا باس لە پەرەسەندنەکانی روداوە ئەمنییەکانی ناوچەکە و کاریگەرییەکانی لەسەر عیراق و پێویستی پشتیوانیکردن لە دەستپێشخەرییەکان بۆ هێورکردنەوەی بارودۆخەکە و بەرەوپێشبردنی ئاشتی و سەقامگیری لەسەر ئاستی ئەمنی و سیاسی و ئابووری کرا.
لای خۆیەوە سەرۆکی ئەنجوومەنی نوێنەران د. مەشهەدانی سوپاسگوزاری خۆی بۆ دەستپێشخەرییەکەی سەرۆک کۆمار دەربڕی بۆ سەردانی ئەنجومەنەکە و ئاڵوگۆڕکردنی بیروڕا لەسەر مەسەلە یاسایی و سیاسییە جۆراوجۆرەکان و پێشکەشکردنی پڕۆژە یاسا گرنگەکان کە لەقۆناغی تەواوبووندان و ئامادەن بۆ دەنگدان.
د.لەتیف رەشید سەرۆک کۆماری عیراق، ئەمڕۆ سێشەممە 17ـی 6ـی 2025، چاوی بە نوری مالیکی سەرۆکی هاوپەیمانی دەوڵەتی یاسا کەوت.
لەدیدارەکەدا پێشهاتەکانی ناوچەکە و جیهان تاوتوێکران و داوایان لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی کرد هەوڵی زیاتر بدەن بۆ وەستاندنی جەنگ لە ناوچەکە و کارکردن بۆ هێورکردنەوەی گرژییەکان لەپێناو بەدیهێنانی ئاشتی و سەقامگیری بۆ گەلانی ناوچەکە.
هەر لەدیدارەکەدا جەخت لەگرتنەبەری رێوشوێنی پێویست کرایەوە بۆ رێگریکردن لەبەکارهێنانی خاک و ئاسمانی عیراق وەک پێگەیەک بۆ دەستدرێژیکردنە سەر وڵاتانی دراوسێ و رەتکردنەوەی هەر پێشێلکاریەک بۆ سەروەری عیراق، هەروەها دووپاتیان لەپێویستی یەک هەڵوێستی هێزه سیاسییەکان و یەکخستنی ریزەکانیان بۆ روبەڕوبوونەوەی ئاڵنگارییەکانی رەوشی ناوچەکە کردەوه .
باڵیۆزخانەی ئەمریكا لە ئیسرائیل دوبارە هۆشداری دایە هاوڵاتیانی كە ناتوانن هاوكاریان بكەن لە جێهێشتنی ئیسرائیل بەهۆی گرژیەكانی نێوان ئیسرائیل و ئێرانەوە.
باڵیۆزخانەی ئەمریكا ڕایگەیاند كە لە ڕۆژی سێشەممەوە باڵیۆزخانەكە دادەخرێت بەهۆی دۆخی ئاسایشی ناوچەكە.
راشیگەیاندوە، چیدیكە لە توانایاندا نیە هاوكاری پێشكەشی هاوڵاتیانیان بكەن وە هەروەها ڕێنمایی پێویستیان داوە بە كارمەندانیان و خێزانەكانیان كە لە جێگەی خۆیاندا بمێننەوە.
هەروەها لە هۆشداریەكەشدا ئاماژە بەوە كراوە، كە گرنگە هاوڵاتیانی ئەمریكی وریابن و بزانن نزیكترین پەناگە لێیانەوە لە كوێیە بۆ ئەوەی لە كاتی هێرشدا پەنای بۆ ببەن.
تاوەكو ئێستا فڕۆكەخانەكانی ئیسرائیل و هەموو بەندەرە ئاویەكانی بە داخراوی ماونەتەوە لە پاش ململانێكانی ئەم دواییانەی لەگەڵ ئێراندا.
بۆ رۆژی پێنجەم هێرشەكانی ئێران وئیسرائیل دژ بە یەكتر بەردەوامە و سوپای ئیسرائیل كوژرانی سەرۆكی دەستەی ئەركانی جەنگیی ئێرانی راگەیاند ، سوپای پاسدارانی ئێرانیش دەڵێت بەشێكی تر لە بەهێزترین موشەكەكانیان ئاراستەی ئیسرائیل كردوە.
سوپای ئیسرائیل ئاشكرایكرد ، شەوی رابردوو لە ئۆپراسیۆنێكدا "عەلی شادمانی" سەرۆكی دەستەی ئەركانی جەنگیی لە تاران كوژراوە كە بە نزیكترین فەرماندە لە خامنەیی ناوی بردوە ، بەڵام تا ئێستا لێپرسراوانی ئێران ئەو هەواڵەیان پشتراست نەكردوەتەوە.
هەروەها سوپای پاسدارانی ئێران رایگەیاندووە ، بەشێكی تر لە بەهێزترین موشەكەكانیان ئاراستەی ئیسرائیل كردوە و چەندین ئامانجی ستراتیژیان لەناوبردوە . دوپاتیشیكردۆتەوە كە ئامادەن بۆ جەنگێكی دورودرێژ و گشتگیر .
سوپای ئیسرائیلیش رایگەیاندووە ، زنجیرەیەك بۆردومانیان دژی ئامانجە سەربازییەكان لە رۆژئاوای ئێران ئەنجامداوە .
هەر لە بەردەوامیی هێرشەكاندا ، ئەمرۆ دوو موشەك لە تەلئەبیب كەوتنە خوارەوە و لە ناوچەی "غوش دان"یش موشەكێكی تر كەوتە خوارەوە ، لە قودسیش دەنگی تەقینەوە بیسترا هەروەها سوپای ئیسرائیل لە بەرزاییەكانی جۆلان درۆنێكی ئێرانی خستە خوارەوە .
لە ئێران بانكی سپە هاككرا، هۆشداریش دەدرێت لەوەی لێپرسراوانی ئێران ئامێرە ئەلیكترۆنییەكان بەكار نەهێنن.
فەرماندەیی ئاسایشی ئەلیكترۆنی ئێران، لێپرسراوانی وڵاتەكەی ئاگادار دەكاتەوە، لە بەكارهێنانی ئامێرەكانی پەیوەندیكردن بەهەموو تۆڕەكۆمەڵایەتی و گشتییەكانەوە، بەكارهێنانی هەموو ئامێرەكان قەدەغە دەكات.
ئاماژەی بۆ ئەوەشكرد، ئامانج لە دەركردنی ئەو بڕیارە بۆ بەرزكردنەوەی ئاسایشی ئەلیكترۆنی و پاراستنی زانیارییە هەستیارەكانی لێپرسراوانی وڵاتەكەیە.
لەلایەكی ترەوە لێپرسراوانی بانكی سپە ئاشكرایان كردووە، لە ئێستادا بانك سپە هاككراوە، بەڵام لەچەند سەعاتی داهاتوو كێشەكە چارەسەر دەكەن.
هاوكات رۆژی دووشەممەش ئێران لە رێگەی ناردنی نامەوە، هێڵی پەیوەندییەكانی ئیسرائیلی هاككرد، ئەوەش لە چوارچێوەی ئەو هێراشانەدا كە لە رۆژی هەیینی رابردوو لە نێوان ئیسرائیل و ئێران دەستپێكردوە، چەندین پێگەی هەستیاری هەردوولا كراونەتە ئامانج.
دۆناڵد ترەمپ بەمەبەستی ئەنجامدانی کۆبوونەوەی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی لەبارەی شەڕی نێوان ئێران و ئیسرائیل گەیشتە واشنتن و لە کۆنفرانسێکی رۆژنامەنووسیدا رایگەیاند، پێویستە بگەنە راگەیاندنی ئاگربەستی خێرا.
دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا لە کۆنفرانە رۆژنامەنووسییەکەیدا لە واشنتن ئاماژەی بەوەشکرد، هیچ گەرەنتییەک نییە لەبارەی ئەگەری بەشداریکردنی ئەمریکا لە شەڕەکەدا.
وتیشی، "من وەک پێشوو خواستم لەسەر دانوستان نەماوە، ئەگەر ئێران دانوستانی بوێت ئەوا دەزانن چۆن پەیوەندیم پێوە بکەن".
بەیانی ئەمڕۆش دۆناڵد ترەمپ بە تۆڕی ئێن بی ئێسی ئەمریکی راگەیاندبوو، کەئەگەری هەیە ستیڤ ویتکۆڤ نێردەی تایبەتی ئەمریکا بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست یان جەی دی ڤانسی جێگری خۆی بۆ دانوستان لەگەڵ ئێران بنێرێت.