وەفدی باڵای حكومەتی هەرێم و حكومەتی عیراق لەبارەی داهاتی نانەوتی و ئەسیكۆدا رێكنەكەوتن و تەنها بڕیاری پێكهێنانی لیژنەیەكی هاوبەش درا، سەبارەت بە دەروازە سنورییەكان.

پەیامنێری كوردسات نیوز رایگەیاند، ئاوات جەناب نوری وەزیری دارایی هەرێم و وەفدی یاوەری لەگەڵ فالح ساری وەزیری دارایی عیراق بە ئامادەبوونی خالید شوانی وەزیری دادی عیراق لە بەغداد كۆبوونەوە و تێیدا حكومەتی عیراق داوای كردووە مانگانە 120 ملیار دینار وەك داهاتی نانەوتی رەوانە بكرێت و وەزیری دارایی عیراق رایگەیاندووە، ئەو بڕە ئەنجومەنی وەزیرانی عیراق بڕیاری لەسەر داوە و گۆڕانكاری بەسەردا نایەت.

لەسەر دۆسیەی سیستمی ئەسیكۆداش، وەفدی هەرێم داوای كردووە داهاتی گومرگی لە نێوانیان دابەشبكرێت، بەڵام رەتكراوەتەوە.

هاوكات ئەنجومەنی ئابوری عیراق  بڵاویكردەوە، لەو كۆبوونەوەیەدا بڕیاردراوە بە پێكهێنانی لیژنەیەكی هاوبەشی هەرێم و عیراق، بۆ ئەنجامدانی روپێویی بۆ دەروازە سنورییەكان و خاڵە ناڕەسمییەكان، دواتر راپۆرتێك لەبارەی رەوشی ئەو دەروازانە پێشكەش بە ئەنجومەنەكە بكەن و هاوكات پێشنیازی هاوبەش ئاراستەی ئەنجومەنەكە بكەن سەبارەت بە میكانیزمی كۆكردنەوەی داهات لەو دەروازە سنورییانەی دەكەونە هەرێمی كوردستان.

 

وەزیرانی دارایی عیراق و هەرێم لە بارەی داهاتی نانەوتی و سیستەمی ئەسیكۆدا لە كۆبوونەوەدان.

پەیامنێری كوردسات نیوز رایگەیاند، ئاوات جەناب نوری  وەزیری دارایی هەرێم و ئامانج رەحیم سكرتێری ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێم و وەفدی یاوەری لەگەڵ فالح ساری وەزیری دارایی حكومەتی فیدراڵ بە ئامادەبوونی خالید شوانی وەزیری دادی عیراق لە بەغداد لە كۆبوونەوەدان.

ئاماژەی بەوەشكرد، وەفدەكەی هەرێم لەگەڵ وەزیری دارایی حكومەتی فیدراڵ تاوتوێی داهاتی نانەوتی و جێبەجێكردنی سیستمی ئەسیكۆدا لەدەروازە سنوریەكان دەكەن.

وتیشی، ئەگەر بێتو حكومەتی هەرێم و حكومەتی عیراق لەسەر بڕی داهاتی نانەوتی بگەنە رێككەوتن ئەوە ئەگەری زۆرە لەم هەفتەیەدا موچەی موچەخۆرانی هەرێم رەوانەبكرێت.

وەزارەتی دارایی هەرێم راگەیەندراوێکی بڵاوکردووەتەوە و کۆی ئەو قەرز و پێشینانەی خستووەتەڕوو کە لەساڵانی رابردوودا دراوەتە هاووڵاتییان و بازرگانان.

 

دەقی راگەیەندراوەکە

 

لە درێژەی بڵاوکردنەوەی ناوەڕۆکی پەرتووکی کار و چالاکی و چاکسازییەکانی وەزارەتی دارایی و ئابووری لە ساڵی ( ٢٠١٩ تا ٢٠٢٥ ) ، بە داتا و زانیاری کۆی ئەو قەرز و پێشینانە خراوەتەڕوو کە لەساڵانی ڕابردوودا دراوەتە هاووڵاتییان و بازرگانان.

بەشی یەکەم: قەرز و پێشینەکان لای هاووڵاتییان.

سه‌باره‌ت به‌ قه‌رز و پێشینه‌كانی(خانووبه‌ره‌ ، نیشته‌جێبوون، كشتوكاڵ، پیشه‌سازی ،گه‌شتوگوزار ) كه‌ له‌ رێگای بانكه‌كانی سه‌ر به‌ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی گشتی بانكه‌ پسپۆڕییه‌كان دراوه‌ بە فەرمانبەران و هاووڵاتییانی هەرێمی کوردستان له‌ سه‌ره‌تای ساڵی ٢٠٠٨ وه‌ تا ساڵی ٢٠١٤ ، وەزارەتی دارایی و ئابووری بەردەوام بوو لەسەر پێشکەشکردنی ئەم خزمەتگوزارییانە.

بەڵام دوای ساڵی ٢٠١٤ بە هۆکاری قەیرانە سیاسی و ئابوورییەکان کە ڕووبەڕووی هەرێمی کوردستان بووەوە ئەم خزمەتگوزارییانە لە وەزارەتی دارایی و ئابووریی ڕاگیران.

تێبینی : هەنگاوەکانی وەزارەتی دارایی و ئابووریی بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ سوودمەندانی قەرز و پێشینەکان لە ٢٠١٩ تا ٢٠٢٥.

١- بریاری لێخۆشبوونی‌ ته‌واو بۆ سوودی دواكه‌وتنی ( 100% ) ی بڕی راستەقینەی قه‌رز.

٢- درێژکردنەوە و لێخۆشبوون بە ڕێژەى (15%) لە قەرزی پێشینەى(خانووبەرە، کشتوکاڵى، پیشەسازى، نیشتەجێکردن، گەشتوگوزار) بەپێی ڕەزامەندى ئەنجومەنى وەزیران و ڕێنماییەکانی وەزارەتی دارایی و ئابووریی لە ساڵانی پێشووتردا بۆ چەند جارێک .

٣- لێخۆشبوونی پێشینەى خانووبەرە بۆ کەسوکاری شەهیدانی شەڕی دژ بە تیرۆرستانى داعش.

٤- بەخشینی سوودی پێشینەی کشتوکاڵی بۆ جوتیاران.

٥- بڕی پارەی قەرزی گەڕاوە لە هەموو پێشینەکان لە ساڵی ٢٠١٩ تا کۆتایی ساڵی ٢٠٢٥ دەکاتە (٥٣٩ ملیار و ٥١١ ملیۆن ٤٨٩ هەزار دینار).

٦- قەرزی ماوە لای هاووڵاتییان تا کۆتایی ساڵی ٢٠٢٥ دەکاتە نزیکەی ١ ترلیۆن و ٩١٨ ملیار و ٨٨ ملیۆن دینار.

بەشی دووەم: قەرزی ئاسانکاری

دەربارەی گەڕانەوەی قەرزی ئاسانکاریی قەبارەی قەرزەکە بە سوود و سزای دواکەوتن تا کۆتایی ساڵی ٢٠٢٥ نزیکەی ١ ترلیۆن و ٣٦٧ ملیار و ٦٢٥ ملیۆن دینارە، لە ئێستادا بە مەبەستی سوککردنی باریی دارایی سوودمەندان، وەزارەتی دارایی و ئابووری بەهەماهەنگی لەگەڵ ئەنجومەنی وەزیران سەرقاڵی دۆزینەوەی میکانیزمێکی گونجاوە بۆ چارەسەری ئەو پرسە و گەڕانەوەی ئەو قەرزە بۆ خەزێنەی گشتی حکومەت.

بۆ تاوتوێكردنی پرسی موچە و داهاتی نانەوتی هەرێم و سستمی ئەسیكۆدا، ئەمرۆ وەفدێكی باڵای حكومەتی هەرێمی كوردستان سەردانی بەغداد دەكات.

پەیامنێری كوردسات نیوز رایگەیاند، بریارە سەعات 7ـی ئێوارەی ئەمرۆ وەفدێكی باڵای حكومەتی هەرێم بە سەرۆكایەتی ئاوات شێخ جەناب وەزیری دارایی و ئامانج رەحیم سكرێتری ئەنجومەنی وەزیران و ئومێد سەباح سەرۆكی دیوانی ئەنجومەنی وەزیران سەردانی بەغداد بكەن.

وتیشی، وەفدەكە لەگەڵ لێپرسراوانی بەغداد دوو پرسی سەرەكی باس دەكەن، یەكێكیان پەیوەستە بە پرسی داهاتی نانەوتی هەرێم كە تیایدا وەفدەكە بە لێپرسراوانی بەغداد دەڵێن هەرێم ئەم مانگە و چەند مانگی داهاتووش ناتوانێت 120 ملیار دیناری داهاتی نانەوتی بداتە بەغداد و تەنها دەتوانێت نزیكەی 60 ملیار دینار رادەست بكات.

پرسی دوەمیش، سستمی ئەسیكۆدایە، لەمەشدا وەفدەكەی هەرێم دەیانەوێت لەگەڵ بەغداد خاڵە ناكۆكەكان لەبارەی ئەو سستمەوە تاوتوێ بكەن.

بەپێی زانیارییەكان، هۆكاری سەردانەكەی وەفدەكەی هەرێم لەم كاتەدا بەهۆی ئەوەیە كە بریارە لەم هەفتەیەدا بەغداد موچەی فەرمانبەرانی هەرێم خەرج بكات، ئەگەر هەرێم داهاتی نانەوتی نەنێرێت، ئەوا بەغداد هاوشێوەی مانگی رابردوو بڕی 120 ملیار دینار لە بری داهاتی نانەوتی لە موچەی فەرمانبەران دەبڕێت.

وەزارەتی نەوت، ئەمڕۆ یەكشەممە، پێكهێنانی لێژنەیەكی باڵای هاوبەشی پشتڕاستكردەوە بۆ دانوستان لەگەڵ لایەنی توركی سەبارەت بە ئیمزاكردنی رێككەوتننامەیەكی نوێ بۆ رێكخستنی هەناردەكردنی نەوتی خاو لە رێگەی خاكی توركیاوە، ئەمەش هاوكاتە لەگەڵ نزیكبوونەوەی كۆتاییهاتنی رێككەوتننامەی ئێستا.

سەلیم ریكابی، وتەبێژی رەسمی وەزارەتی نەوتی عیراق لە لێدوانێكی رۆژنامەوانیدا، رایگەیاند: حكومەتی عیراق لێژنەیەكی باڵای پێكهێناوە كە نوێنەرانی وەزارەتەكانی نەوت، دەرەوە، دارایی و نوێنەرانی حكومەتی هەرێمی كوردستان لەخۆدەگرێت، بۆ بەڕێوەبردنی دانوستانەكان لەگەڵ لایەنی توركی سەبارەت بە داڕشتنی رێككەوتننامەیەكی نوێ لە جیاتی رێككەوتننامەی ئێستا، بە مەبەستی رێكخستنی پرۆسەی هەناردەكردنی نەوتی خاو بۆ قۆناغی داهاتوو.

ئاماژەی بەوەش كرد: لێژنەكە كار دەكات بۆ گەیشتن بە تێگەیشتنی روون كە بەردەوامبوونی پرۆسەی هەناردەكردنی نەوتی خاو لە رێگەی بۆری عیراق-توركیاوە لەخۆبگرێت، بە شێوەیەك كە سەقامگیری رەوتی هەناردەی نەوت بۆ بازاڕەكانی جیهان بپارێزێت.

ریكابی رونیكردەوە: نزیكبوونەوەی كۆتاییهاتنی رێككەوتننامەی ئێستا كە پرۆسەی هەناردەكردنی نەوتی خاوی عیراق لە رێگەی خاكی توركیاوە رێكدەخات، پێویستی بە خێراكردنی ریتمی گفتوگۆكانی نێوان هەردوو وڵات كردووە، بۆ دەستەبەركردنی رودانی هەر وەستان یان پەکكەوتنێک لە پرۆسەكانی هەناردەكردند.

هەروەها رایگەیاند: دۆسیەی رێككەوتننامە نوێیەكە یەكێكە لە دۆسیە ستراتیژییەكان كە لەلایەن حكومەتەوە ئەولەویەتێكی باڵای پێدراوە.

 

عەلی زەیدی سەرۆك وەزیرانی عیراق رایگەیاند، دەیانەوێت بەرهەمێهێنانی نەوت بۆ حەوت ملیۆن بەرمیلی رۆژانە بەرز بكەنەوە.

زەیدی لە چاوپێكەوتنێكدا رایگەیاندووە، پلانیان هەیە بۆ ئەوەی لە ماوەی سێ ساڵی داهاتوودا بەرهەمهێنانی نەوت بۆ حەوت ملیۆن بەرمیلی رۆژانە بەرز بكەنەوە و كۆمپانیا ئەمریكییەكانیشیان لەوبارەیەوە ئاگادار كردووەتەوە.

سەبارەت بە پەیوەندییەكانی عیراق لەگەڵ ئەمریكا، زەیدی رایگەیاندووە، پەیوەندییەكانیان بە ئاراستەی بنیادنانی هاوبەشیی ئابوری دەڕوات، لەگەڵ ئێرانیش پەیوەندییەكانیان لەسەر بنەمای دراوسێیەتی باش و رێز و بەرژوەندی هاوبەشە. 

زەیدی دوپاتیشیكردووەتەوە كە عیراق دەیەوێت پردی پەیوەندی بێت نەك گۆرەپانی ململانێ.
لەبارەی دۆسێی گەندەڵیشەوە زەیدی رایگەیاندووە، پرۆسەی روبەروبونەوەی گەندەڵییان دەستپێكردوە و توانیویانە بەشێك لە بەهەدەردانی سامانی دەوڵەت رابگرن.

 

وەزارەتی دارایی هەرێم دەڵێت، لە حەوت ساڵی رابردوودا لەکۆی 79 ترلیۆن دینار کە پشکی هەرێم بووە، بەغداد تەنها 33 ترلیۆن دیناری بۆناردووین.

وەزارەتی دارایی هەرێم راگەیەندراوێکی بڵاوکردووەتەوە و تێیداهاتووە: بەپێی داتاکان کە لە پەرتووکی کارو چالاکی و چاکسازییەکانی وەزارەتی دارایی لە ساڵی (2019 تا 2025) بە خشتەو زانیاری ورد بڵاو کراوەتەوە، لە حەوت ساڵی رابردودا لەکۆی زیاتر لە (79) ترلیۆن دینار کە پشکی هەرێم بووە دوای دەرکردنی خەرجیەکانی سیادی و حاکیمە، حکومەتی فیدراڵ تەنها (33) ترلیۆن دیناری بۆ موچەی فەرمانبەران ناردووە.

دارایی هەرێم دەشڵێت: بەغداد زیاتر لە (48) ترلیۆن دیناری لە پشکی هەرێم بڕیوە، ئەوە جگە لەوەی هیچ بڕە پارەیەکی بۆ خەرجیەکانی بەکارخستن و وەبەرهێنان نەناردووە.

 

دارایی هەرێم لەگەڵ راگەیەندراوەکەدا ئەم وێنانەی بڵاوکردووەتەوە؛

سوتەمەنییە شلەکە، کە سەرچاوەی یەکەمی وزەیە لە جیهاندا نرخەکەی بەردەوام لە گۆڕاندایە، رێککەوتنی تاران و واشنتۆن وایکردوە نرخەکەی بەردەوام بێت لە دابەزین و بەرمیلێک نەوتی برێنت بە کەمتر لە 73  دۆلار مامەڵەی پێوەدەکرێت.

ئەمڕۆ پێنجشەممە، دوای کردنەوەی گەروی هورزم وتێپەراندنی دەیان کەشتی لە گەروەکەوە، نرخی نەوت بەردەوامە لە دابەزین و لە ئێستادا بەرمیلێک نەوتی خاوی برێنت لە بازاڕەكانی جیهان بە 72 دۆلار و56سەنت مامەڵەی پێوە دەکرێت.

هاوكات جیا لە نەوتی برێنت، نرخی بەرمیلێک نەوتی رۆژئاوای تێكساسیش  بە  69 دۆلار و 42 سەنت لە بازاڕەکاندا مامەڵەی پێوە دەکرێت.

نرخی نەوت ئەمڕۆ چوارشەممە، زیاتر دابەزی، ئەمەش لە کاتێکدایە کە نیشانەکان بەرەو ئاسانکاریی تێپەڕبوونی نەوتی خاو بە گەروی هورمزدا دەچن.

نرخی نەوتی خاوی برێنت و خاوی رۆژئاوای تێکساس بە رێژەی نزیکەی 0.5% دابەزین، بە شێوەیەک کە نرخی برێنت گەیشتە 75.93 دۆلار و خاوی تێکساسیش گەیشتە 72.85 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک.

دابەزینی نرخی نەوت درێژەپێدەری ئەو زیانانەیە کە لەم هەفتەیەدا تۆماری کردوون، بە جۆرێک کە نرخەکان لە نزمترین ئاستی چوار مانگی رابردودا مامەڵەیان پێوە دەکرێت کە لە پێشوتر تۆمارکرابون، ئەمەش بەهۆی دەرکەوتنی ئاماژەی گەشتکردنی بەشێکی تری ئەو کەشتییە نەوتهەڵگرانەی کە لە دوای هەڵگیرسانی جەنگی ئێرانەوە لە کەنداو گیرابوون و ئێستا گەروی هورمز جێدەهێڵن.

دوێنێ سێشەممە، هەردوو خاوەکە نزیکەی 1% دابەزین، بەمەش نزمترین ئاستی خۆیان لە سەرەتای مانگی ئازارەوە تۆمارکرد.

 

نرخی زێڕ لە مامەڵەکانی بۆرسەی "کۆمێکس"ی ئەمریکیدا بۆ خوار ئاستی 4100 دۆلار بۆ هەر ئۆنسەیەک دابەزی، ئەمەش بۆ یەکەمجارە لە 11ی ئەم مانگەوە (حوزەیران) تۆماربکرێت، کە ئەمەش بەهۆی ئەو گوشارە بەهێزانەی فرۆشتنەوەیە کە بازاڕە جیهانییەکان بەخۆیانەوە بینیویانە.

داتاكانی بازرگانی دەریانخستووە کە گرێبەستەکانی زێڕ بۆ رادەستکردنی مانگی ئاب بە رێژەی 2.49% دابەزیون و گەیشتوونەتە 4097.9 دۆلار بۆ هەر ئۆنسەیەک، ئەمەش نزمترین ئاستە کە لە ماوەی نزیکەی دوو هەفتەی رابردوودا تۆمارکرابێت.

دواتر، ئەم کانزا بەهادارە بەشێک لە زیانەکانی قەرەبوو کردەوە و بە 4100.4 دۆلار بۆ هەر ئۆنسەیەک مامەڵەی پێوەکرا، بەمەش رێژەی دابەزینەکەی گەیشتە 2.43%.

ئەم دابەزینەش لە کاتێکدایە کە وەبەرهێنەران چاودێری پەرەسەندنی ئابوری و جیۆپۆلەتیکی لە جیهاندا دەکەن، لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییانەی کە هاوشانیانن لە ئارەزووی سەرکێشیکردن و ئاراستەی بازاڕە داراییەکاندا.

کۆمپانیای سۆمۆ، ئەمڕۆ سێشەممە، رایگەیاند کە هەناردەکردنی نەوتی کەرکووک لە 4 ملیۆن بەرمیلەوە بۆ 7 ملیۆن بەرمیل لە مانگێکدا زیادی کردووە، هاوکات جەختیشی کردەوە کە هەناردەکردنی نەوت لە رێگەی دەروازەی باشوورەوە لە کاتی قەیرانی هورموزدا گەیشتووەتە 444 هەزار بەرمیل لە رۆژێکدا.

عەلی نزار، بەڕێوەبەری گشتیی کۆمپانیای سۆمۆ بە ئاژانسی هەواڵی عێراقی (واع)ی راگەیاند: کۆمپانیاکە وەک قۆڵی بازرگانیی وەزارەتی نەوت، رۆڵێکی بنەڕەتی دەگێڕێت لە هەناردەکردنی نەوتی خاو و هەمەجۆرکردنی دەروازە و بازاڕەکانی فرۆشتندا، ئاماژەی بەوەش کرد کە "سەرەڕای تەحەددییە هەرێمایەتییەکان، کارەکان بۆ دابینکردنی دەروازەکانی هەناردەکردن و بەهێزکردنی توانای بەبازاڕکردنی نەوتی خاو بەردەوامن.

رونیشی کردەوە کە دەروازەکانی هەناردەکردن فاکتەری یەکەم و گرنگترینن لە پرۆسەکانی بەبازاڕکردندا، و هیچ نەوتێکی خاوی زیادە نییە کە شیاوی هەناردەکردن نەبێت، بەڵکو پرۆسەکانی هەناردەکردن بەپێی پێویستی و بارودۆخی بەردەست بەڕێوە دەچن.

ئاماژەی بەوەش کرد کە عیراق توانیویەتی سەرکەوتن بەدەستبهێنێت لە بەبازاڕکردنی هەندێک بەرهەمی نەوتیدا کە داهاتەکانیان لە ئاستی پێش قەیرانی گەروی هورموز تێپەڕیوە، لەوانەش هەناردەکردن لە رێگەی سوریا و ئوردنەوە، جگە لە هەناردەکردنی گۆگرد کە پێشتر هەناردە نەدەکرا.

سەبارەت بە هەناردەی باکور، بەڕێوەبەری گشتیی سۆمۆ رایگەیاند: هەوڵەکان بەردەوامن بۆ زیادکردنی بڕی هەناردەکردن لە رێگەی بۆری و تانکەرەکانەوە، بەو پێیەی بڕی نەوتی بەرهەمێنراوی کەرکوک لە باکور لە نزیکەی 4 ملیۆن بەرمیلەوە بۆ نزیکەی 7ملیۆن بەرمیل لە مانگێکدا زیادی کردووە.

ئاماژەی بەوەش کرد کە کردنەوەی گەروی هورموز رێگە خۆش دەکات بۆ پەیوەندیکردن بەو کۆمپانیایانەی کە گرێبەستیان لەگەڵدا کراوە بۆ بارکردنی نەوتی خاو، پێشبینیشی کرد کە بارودۆخەکە باشتر بێت لەگەڵ گەڕانەوەی کۆمپانیاکانی دڵنیایی بۆ داپۆشینی تانکەرەکان لە ناوچەی کەنداو، ئەمەش بەشدار دەبێت لە کەمکردنەوەی ئەو داشکاندنە نرخیانەی کە پێشتر بۆ داپۆشینی تێچووی گواستنەوە و دڵنیایی دیاری دەکران.

عەلی نزار جەختی کردەوە کە سیاسەتی سۆمۆ پشت بە کراوەیی بەسەر سەرجەم بازاڕەکانی جیهاندا دەبەستێت و تەنها پشت بە یەک بازاڕ نابەستێت.

ئاماژەی بەوەش کرد کە رێککەوتنێک لەگەڵ لایەنی سوریا هەیە دوای پەسەندکردنی لەلایەن ئەنجومەنی وەزیرانەوە، کە هۆکار دەبێت بۆ دروستکردنی هێڵێکی هەناردەکردنی نەوتی خاو لەو رێگەیەوە.

لە کۆتاییدا رونی کردەوە کە پەرەپێدانی پێکهاتەی بازرگانیی کۆمپانیاکە پێویستی بە فرەوانخوازی هەیە لە بازاڕە ئاسیاییەکانی وەک چین، کۆریا و سەنگاپوورە، وێڕای بەهێزکردنی ئامادەیی لە بازاڕەکانی ئەوروپا و ئەمریکادا، کە ئەمەش پلانێکی ستراتیژییە و کۆمپانیاکە کتوپڕی و کارامەیی پێویستی هەیە بۆ بەدیهێنانی.

دوای جێبەجێکردنی مەرجەکانی رێکخراوی نێودەوڵەتی بۆ بەرەنگاربوونەوەی سپیکردنەوەی پارە، بانکی ناوەندیی عیراق قۆناغی کۆتایی لابردنی سزای دۆلاری لەسەر ژمارەیەک بانکی ناوخۆیی راگەیاند.

بانکی ناوەندیی عێراق لە راگەیەنراوێکدا بڵاویکردەوە، سەرجەم رێکار و پێداویستییە تایبەتەکانی بە گەڕانەوە و تێکەڵکردنەوەی ئەو بانکانە تەواو کردووە کە پێشتر قەدەغەکردنی مامەڵەکردنیان بە دۆلاری ئەمریکی لەسەر بوو لە پرۆسەی حەواڵەی دەرەکی و دراوە بیانییەکاندا.

ئاماژەی بەوە کردووە، ئەم هەنگاوە لە چوارچێوەی بەرنامەی چاکسازیی بانکەکەدایە بە هەماهەنگی لەگەڵ دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان، بۆ بەهێزکردنی سەقامگیریی نەقدی و دارایی و بەرزکردنەوەی ئاستی تێکەڵبوونی کەرتی بانکیی عیراق لەگەڵ سیستمی دارایی جیهانی.

بانکی ناوەندی جەختیشیکردەوە، دۆسیەکە گەیشتووەتە قۆناغی کۆتایی بۆ گەڕانەوەی قۆناغ بە قۆناغ و رێکخراوی ئەو بانکانە، ئەمەش دوای ئەوەی سەرجەم مەرجەکانی پابەندبوون بە بەرەنگاربوونەوەی سپیکردنەوەی پارە و دارایی تیرۆریان جێبەجێ کردووە.

لە راگەیەنراوەکەدا ئەوەش هاتووە، سەرجەم پێداویستییە تەکنیکی و رێکارییەکان بۆ بەرزکردنەوەی کارتی پارەدانی ئەلیکترۆنی تایبەت بە کۆمپانیا تۆمارکراوەکان و بازرگانان تەواو کراون، بە ئامانجی فراوانکردنی خزمەتگوزارییە داراییە دیجیتاڵییەکان و دابینکردنی پێداویستیی بازاڕ.

بانکی ناوەندیی عێراق پابەندبوونی خۆی دووپاتکردەوە بە دابینکردنی داواکاری لەسەر دۆلاری ئەمریکی بۆ کەرتی گشتی و تایبەت بەپێی پێوەرە پەسندکراوەکان، بە پشتبەستن بە یەدەگێکی بەهێزی دراوی بیانی و سیاسەتێکی نەقدی کە ئامانجی پاراستنی سەقامگیریی نرخی دینار و سەلامەتی کەناڵە داراییەکانە بۆ ماوەیەکی درێژخایەن.

وەزارەتی دارایی عیراق دابەشكردنی موچەی مانگی شەشی دەستپێكرد و بەبریاری فالح ساری پێدانی سەرەموچە و پلەبەرزكردنەوە دەستپێدەكاتەوە.

ئەمرۆ وەزارەتی دارایی عیراق داوای لە سەرجەم وەزارەت و بەرێوەبەراییەتییەكان كرد رێكارە داراییەكان بۆ دەستكردن بە دابەشكردنی موچەی مانگی شەش بگرنەبەر.

هەر ئەمرۆ فالح ساری وەزیری دارایی عیراق موژدەیەكی خۆشی بۆ فەرمانبەرانی عیراق راگەیاند و دەستپێكردنەوەی سەرەموچە و پلەبەرزكردنەوەی راگەیاند.

لەبارەی ئەوەی ئەم بریارە ئایا فەرمانبەرانی هەرێمی كوردستان دەگرێتەوە یان نا،  عەبدولقادر ساڵح یاساناس دەڵێت، ئەو بریارە دووبەشە، بابەتی پلەبەرزكردنەوە لەلایەن هەرێمەوە راگیراوە و پێویستە ئەوە هەرێم لە بودجەی داهاتوودا جێگەی بكاتەوە چونكە خەرجییەكی زۆری دەبێت لەبەرئەوە ئاساننابێت، بەڵام بۆ دەستپێكردنەوەی سەرەموچە، بەهۆی ئەوەی ساڵی رابردوو لەلایەن عیراقەوە راگیراوە دەبێت ئەمەیان فەرمانبەرانی هەرێمیش بگرێتەوە.

هاوكات بۆ دەستپێكدنەوەی پلەبەرزكردنەوە، لە ئێستادا پەرلەمانتارە كوردەكان لە هەوڵی گێرانەوەی ئەو مافەدان بۆ فەرمانبەرانی هەرێم كە ساڵانێكە راگیراوە و بێبەشبوون لێی.

وەزیری دارایی عیراق رایدەگەیەنێت، یەکخستنی رێکارە گومرگییەکان لە نێوان حکومەتی فیدراڵ و هەرێمی کوردستان هەنگاوێکی ستراتیژییە بۆ چاکسازی ئابوری و کۆنترۆڵکردنی دەروازە سنورییەکان.

فالح ساری، وەزیری دارایی عێراق لە rراگەیەنراوێکدا ئاماژەی بەوەکردووە، یەکخستنی سیستمی گومرگی لەگەڵ هەرێم دەبێتە هۆی بەرزکردنەوەی ئاستی داهاتە نانەوتییەکان، رێگریکردن لە قاچاخچێتی و بەهێزکردنی شەفافییەت لەسەر بنەمای پێوەرە نێودەوڵەتییەکان.

ئەم راگەیەنراوەی وەزیری دارایی عیراق، هاوکاتە لەگەڵ کۆبوونەوەی هاوبەشی دەستەی گشتی گومرگی عیراق و دەستەی گومرگی هەرێمی کوردستان لە بەغداد، کە تێیدا میکانیزمەکانی جێبەجێکردنی سیستمی جیهانی "ئەسیکۆدا" لە دەروازەکانی هەرێم تاووتوێ کرا.

لە کۆبوونەوەکەدا تاووتوێکردنی لایەنە هونەری و کارگێڕییەکانی ئەم سیستمە دیجیتاڵییە کە ئێستا لە دەروازەکانی حکومەتی فیدراڵ جێبەجێ دەکرێت، هەروەها پێداچوونەوە بەو ئەنجامانەی کە لە رێگەی گۆڕانکاری دیجیتاڵی و ئاسانکاری رێکارەکان لە بەغداد بەدەستهاتوون.

هەر لە کۆبوونەوەکەدا هەردوولا کۆنووسێکی هاوبەشیان ئیمزاکرد کە چەندین راسپاردە و رێکاری جێبەجێکردن لەخۆدەگرێت بۆ کارپێکردنی سیستمەکە لە هەرێم، بڕیاریشە رەوانەی ئەنجومەنی وەزاری بۆ کاروباری ئابوری بکرێت بەمەبەستی پەسەندکردنی.

وەزارەتی دارایی عێراق دووپاتی دەکاتەوە کە ئەم هەنگاوە بەشێکە لە پرۆژەی گشتگیری گۆڕانکاری دیجیتاڵی بۆ نوێکردنەوەی کەرتی گومرگ و پاڵپشتیکردنی ئابوری نیشتمانی.

وەفدی هەرێمی كوردستان لە بەغداد لەسەر خاڵە گرنگە هونەرییەكانی تایبەت بە پرسیۆ ئەسیكۆدا لەگەڵ حكومەتی عیراق رێككەوتن.

پەیامنێری كوردسات نیوز لە بەغداد رایگەیاند، دوای ئەوەی وەفدێكی هەرێمی كوردستان بۆ پرسی سیستمی ئەسیكۆدا و جێبەجێكردنیی لە هەرێمی كوردستان سەردانی بەغدادیان كرد، بۆ ئەو پرسە لەگەڵ لایەنە پەیوەندیدارەكانی حكومەتی ناوەند كۆبوونەوە.

پاش تەواوبوونی كۆبوونەوە، چەند سەرچاوەیەكی نێو ئەو كۆبوونەوەیە بە پەیامنێری كوردسات نیوزیان راگەیاند، لەگەڵ ناوەند لەبارەی خاڵە گرنگە هونەرییەكانی سیستمی ئەسیكۆدا رێككەوتن لەنێوان هەرێم و بەغداد كراوە.

ئەوەش خراوەتەڕوو كە بڕیارە لە كۆبوونەوەی داهاتووی ئەنجومەنی ئابوریی عیراق، وەفدێكی باڵای حكومەتی هەرێمی كوردستان بەشدار بێت، خاڵەكانی ڕێككەوتنەكە بخرێنە ڕوو، بڕیاری كۆتایی لەبارەیەوە بدرێت.

وێڕای جێبەجێكردنی سیستمی ئەسیكۆدا لە خاڵە سنورییەكانی عیراق، تا ئێستا ئەو سیستمە لە خاڵە سنورییەكانی هەرێمی كوردستان جێبەجێ نەكراوە، ئەوەش خاڵێكی ناكۆكی نێوان هەردوو حكومەت بووە.

 

سوتەمەنییە شلەکە، کە سەرچاوەی یەکەمی وزەیە لە جیهاندا نرخەکەی بەردەوام لە گۆڕاندایە، رێککەوتنی تاران و واشنتۆن نرخەکەی بە شێوەیەکی بەرچاو دابەزاند و بەرمیلێک نەوتی برێنت لە خوار 80 دۆلارەوە مامەڵەی پێوەدەکرێت.

ئەمڕۆ پێنجشەممە، دوای ئیمزاکردنی یاداشتی لێکتێگەیشتنی ئیسلام‌ئاباد لەلایەن مەسعود پزیشکیان، سەرۆک کۆماری ئێران و دۆناڵد ترەمپی سەرۆکی ئەمریکا، نرخی نەوت دابەزینێکی بەرچاوی تۆمار کرد  و بەرمیلێک نەوتی خاوی برێنت لە بازاڕەكانی جیهان بە 77 دۆلار و81سەنت مامەڵەی پێوە دەکرێت.

هاوكات جیا لە نەوتی برێنت، نرخی بەرمیلێک نەوتی رۆژئاوای تێكساسیش  بە  74 دۆلار و 86 سەنت لە بازاڕەکاندا مامەڵەی پێوە دەکرێت.