عیراق و توركیا لە گفتوگۆدان لەسەر چەند پرۆژەیەكی گرنگ، لە ناویشیاندا هاوردەكردنی غاز بۆ وێستگەكانی كارەبا.

ئەلب ئەرسەلان بەیرەقدار وەزیری وزە و سەرچاوە سروشتییەكانی توركیا رایگەیاند، وڵاتەكەی لەگەڵ عیراق دانوستاندان لەسەر چەند پڕۆژەیەك، یەكێ لەپرۆژەكانیش:  دابینكردنی غازە بۆ وێستگەكانی كارەبای عیراق  بە بەكارهێنانی ژێرخانی توركیا بۆ پڕكردنەوەی بەشێك لە پێداویستییەكانی سوتەمەنی.

ئاماژەی بەوەش كرد، توركیا تاوتوێی دروستكردنی بۆرییەكی غاز دەكات لەسەر هێڵی نەوتی پێشنیازكراو بۆ بەسڕە، كە ئەم پڕۆژەیە ڕێگە بە گواستنەوەی غازی قەتەر و وڵاتانی تری كەنداو دەدات لە رێگەی عیراقەوە بۆ توركیا و پاشان بۆ بازاڕەكانی ئەوروپا. 

ئەوەش لەكاتێكدایە، لە یەكی ئەم مانگەدا، هەریەك لە عیراق و توركیا رێككەوتنێكیان بۆ گواستنەوەی نەوتی خاو بە بڕی كەمترین 750 هەزار بەرمیل لە رۆژێكدا ئیمزا كرد.

 

قائیمقامیەتی سلێمانی جەختدەكاتەوە، قەیرانی غازی ماڵان لە سلێمانی نییە و بە كۆبۆن غاز دەدرێت بە هاووڵاتیان.

بابان ئەحمەد سەرۆكی لیژنە هاوبەشەكانی قائیمقامیەتی سلێمانی لە لێدوانێكدا بۆ كوردسات نیوز رایگەیاند، گرژییەكانی ئەم دواییەی ناوچەكە كاریگەری لەسەر غازی ماڵان دروست نەكردووە.

ئاماژەی بەوەشدا: ئێستا هاووڵاتیان دەتوانن لە رێگەی كۆبۆنەوە غازی ماڵان بە دەستبهێنن.

كۆمپانیای ئارامكۆی سعودی و بی پی بەریتانی بڵاویانكردەوە، ئاڵۆزییەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست كاریگەری لەسەریان نەبووە و داهاتیان زیادیكردووە. 

كۆمپانیای ئارامكۆی سعودیە بۆ نەوت بڵاویكردەوە، هێرشی حوسییەكان بۆسەر بنكە و دامەزراوەكانیان لە مانگی رابردوودا كاریگەری نەكردووەتە سەر تواناكانیان لە بەرهەمهێنانی نەوتدا.

راشیگەیاندووە، سەرباری جەنگ لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، داهاتیان بە نزیكەی 44% لە چارەكی دووەمی ئەمساڵ زیادیكردووە، بەشێوەیەك داهاتیان لەو ماوەیەدا 32.7 ملیار دۆلار بووە لەكاتێكدا لە چارەكی دووەمی ساڵی 2025دا 22.67 ملیار دۆلار بووە.

كۆمپانیای بریتش پترۆلیۆمی بەریتانیش بڵاویكردەوە، داهاتیان لە چارەكی دووەمی ئەمساڵدا بەرزبووەتەوە، بەهۆی ئەوەی جەنگی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست نرخی نەوت و غازی بەرز كردووەتەوە.

سوتەمەنییە شلەکە، کە سەرچاوەی یەکەمی وزەیە لە جیهاندا نرخەکەی بەردەوام لە گۆڕاندایە و بەراورد بە دوێنێش هەریەکە لە نەوتی خاوى برێنت و تەکساسی ئەمەریکیش بەرزبونەوەیان تۆمار کرد، بەرمیلێک نەوتی برێنت  لە سەرو 85دۆلارەوە مامەڵەی پێوەدەکرێت.

ئەمڕۆ سێشەممە، بەهۆی گرژییەکانەوە نرخی نەوت بە ناجێگیری ماوەتەوە، لە ئێستادا بەرمیلێک نەوتی خاوی برێنت لە بازاڕەكانی جیهان بە 85 دۆلار و سێ سەنت مامەڵەی پێوە دەکرێت.

هاوكات جیا لە نەوتی برێنت، نرخی بەرمیلێک نەوتی رۆژئاوای تێكساسیش  بە  81 دۆلار و 19سەنت لە بازاڕەکاندا مامەڵەی پێوە دەکرێت.

وەزارەتی دارایی عیراق بە رەسمی داوای لە ئەنجومەنی نوێنەران کرد لە نزیکترین دانیشتندا میوانداریی فالح ساری وەزیری دارایی بکەن، بە مەبەستی خستنەڕووی رەوشی ئابوریی وڵات.

وەزارەتی دارایی عیراق بڵاویکردەوە، وەزیری دارایی عیراق بە رەسمی داوای لە سەرۆکایەتیی ئەنجومەنی نوێنەران کردووە، لە نزیکترین دانیشتندا میوانداریی بکەن، بە مەبەستی خستنەڕووی رەوشی دارایی و ئابوریی وڵات و رونکردنەوەی گرنگترین ئەو ئاڵەنگارییانەی روبەڕووی دارایی گشتی بوونەتەوە، لە چوارچێوەی گۆڕانکارییە ناوچەیییەکانی ئێستادا.

فالح ساری، وەزیری دارایی رایگەیاندووە؛ داواکارییەکەیان بۆ میوانداریکردنی لە پەرلەمان لە سۆنگەی پەرۆشیی وەزارەتەکەیانەوەیە بۆ ئاگادارکردنەوەی نوێنەرانی گەل لە وێنەیەکی دروستی رەوشی ئابوری، جەختیشی کردووەتەوە لەسەر خستنەڕووی ئەو رێکارانەی وەزارەت گرتوویەتیەبەر بۆ دەستەبەرکردنی جێبەجێکردنی پابەندبوونییە سەرەکییەکانی دەوڵەت و بەردەوامیدان بە بەرنامەکانی چاکسازیی دارایی و کارگێڕی.

پرۆژەی هەژماری من هۆشداری دەداتە فەرمانبەران و دەڵێت، دوایین مۆڵەت بۆ خۆتۆماركردن 31ی ئەم مانگەیە و بەپێچەوانەوە موچەكانیان رادەگیرێت.

پرۆژەی هەژماری من لە راگەیەندراوێكدا بڵاویكردەوە، بەپێی بڕیارێكی حكومەتی عیراق هەر فەرمانبەرێكی حكومەتی هەرێم تا رۆژی 31ی ئەم مانگە، خۆی لە پرۆژەی هەژماری من تۆمار نەكات و كارتە بانكییەكەی وەرنەگرێتەوە، موچەكەی لەلایەن حكومەتی عیراقەوە رادەگیرێت و نانێردرێت.

ئاماژەی بەوەشكردووە، تائێستا 96%ی فەرمانبەرانی كەرتی گشتیی هەرێم لە هەژماری من تۆماركراون، بەجۆرێك لە هەولێر 99%ی فەرمانبەران، لە سلێمانی 94%، لە دهۆكیش 99%ی فەرمانبەران تۆماركراون و ئێستا زیاتر لە 950 هەزار فەرمانبەر لە رێگەی كارتی بانكییەوە موچەكەی وەردەگرێت.

پرۆژەی هەژماری من دەشڵێت، بۆ خۆتۆماركردن لە پرۆژەكە و وەرگرتنی زانیاری، فەرمانبەران دەتوانن پەیوەندی بە ژمارە تەلەفۆنی 1991 سەنتەری خزمەتگوزاریی پرۆژەی هەژماری منەوە بكەن.

وەزارەتی نەوتی عیراق رایگەیاند، رێککەوتنێکی سێقۆڵییان ئیمزاکردووە بۆ هەناردەکردنی 750 هەزار بەرمیل نەوت رۆژانە لە رێگەی بەندەری جیهانی تورکییەوە.

سەلیم روکا‌بی، وتەبێژی وەزارەتی نەوت لە لێدوانێکدا رایگەیاند: شاندێکی باڵای عیراق بە سەرۆکایەتیی جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران بۆ کەرتی ئانۆژین و وەزیری نەوت، باسم محمد خزەیر، سەردانی تورکیای کردووە بە مەبەستی ئیمزاکردنی رێککەوتنێکی کاتی بۆ ماوەی یەک ساڵ، وەک ئامادەکارییەک بۆ ئیمزاکردنی رێککەوتنێکی گشتگیر و درێژخایەن لەگەڵ لایەنی تورکی کە پڕۆژەکانی کەرتی ئانۆژین دەگرێتەوە.

وتەبێژی وەزارەت ئاماژەی بەوەش کرد، رێککەوتنەکە ئامانجی بەردەوامییدانە بە هەناردەکردنی نەوتی خاوی عیراق لە رێگەی بەندەری جیهانی تورکییەوە، روونیشی کردەوە کە رێککەوتنەکە سێقۆڵییە و لە لایەنی عیراقییەوە کۆمپانیای بەبازاڕکردنی نەوت (سۆمۆ) و کۆمپانیای نەوتی باکوور، لە لایەنی تورکیشەوە کۆمپانیای (بۆتاش)ی تێدا بەشدارن.

سەبارەت بە بڕی هەناردەکردنەکە، ناوبراو روونی کردەوە کە رێککەوتنەکە توانای هەناردەکردنی 750 هەزار بەرمیل نەوتی رۆژانەی دیاری کردووە، جەختیشی کردەوە کە بەدیهێنانی ئەم بڕە بەستراوەتەوە بە باشتربوونی رەوشی ئەمنی لە هەرێمی کوردستان، گەڕانەوەی کۆمپانیا بیانییەکان و دەستپێکردنەوەی بەرهەمهێنان لە هەرێم، جگه لە گوێستنەوەی نەوت لە باشورەوە بۆ باکور.

لە کۆتاییدا وتەبێژی وەزارەت ئاشکرای کرد کە ئەم رێککەوتنە دەستپێکێکە بۆ رێککەوتنێکی گشتگیرتر کە ئامانجی بەرزکردنەوەی توانای هەناردەکردنە بۆ زیاتر لە ملیۆنێک بەرمیل نەوتی رۆژانە، ئەوەش دوای تەواوبوونی پڕۆژەی هێڵی بۆریی (بەسرە – حەدیسە – کەرکووک – جیهان).

لیژنەی دابەشکردنی سووتەمەنی لە سلێمانی کۆتاییهاتنی تەواوەتیی قەیرانی غازی لە پارێزگاکە راگەیاند و ئاشکرای کرد کە نرخی غازی ماڵان و بازرگانی بە رێژەیەکی بەرچاو دابەزینی بەخۆیەوە بینیوە.

عومەر عەبدوڵا، لێپرسراوی لیژنەی دابەشکردنی سووتەمەنی لە سلێمانی، رایگەیاند: کە کێشە و قەیرانی غاز لە پارێزگای سلێمانی بە یەکجاری کۆتایی هاتووە و لە ئێستادا ئامادەکارییەکان بۆ کۆگاکردنی غاز وەک رێکارێک بۆ وەرزی زستانی داهاتوو دەستیان پێکردووە.

سەبارەت بە نرخی نوێی سووتەمەنییەکە ئاماژەی بەوە کرد کە نرخی یەک لیتر غازی شۆفاژ و تانکەر بۆ ئەو ماڵانەی تانکی گەورەیان هەیە لە 850 دینارەوە دابەزیوە بۆ 420 دینار، هاوکات نرخی یەک لیتر غاز لە وێستگەکانی پڕکردنەوەدا لە 850 دینارەوە کەمکراوەتەوە بۆ نزیکەی 530 دینار.

لەلایەکی ترەوە و بە مەبەستی ئاسانکاریی زیاتر بۆ هاووڵاتییان لە گەڕەکەکاندا، بڕیاردراوە پشکی هەر خێزانێک لە بتڵەغازی ماڵان لە یەک بتڵەوە بەرزبکرێتەوە بۆ دوو بتڵ غاز، بە هەمان نرخی پاڵپشتیکراوی حکومی کە 8.500 دینارە بۆ هەر بتڵێک.

سوتەمەنییە شلەکە، کە سەرچاوەی یەکەمی وزەیە لە جیهاندا نرخەکەی بەردەوام لە گۆڕاندایە و بەراورد بە دوێنێش هەریەکە لە نەوتی خاوى برێنت و تەکساسی ئەمەریکیش  نزمبونەوەیان تۆمار کرد،  بەرمیلێک نەوتی برێنت  لە سەرو 87دۆلارەوە مامەڵەی پێوەدەکرێت.

ئەمڕۆ هەینی، بەهۆی گرژییەکانەوە نرخی نەوت بە ناجێگیری ماوەتەوە، لە ئێستادا بەرمیلێک نەوتی خاوی برێنت لە بازاڕەكانی جیهان بە 87 دۆلار و 66 سەنت مامەڵەی پێوە دەکرێت.

هاوكات جیا لە نەوتی برێنت، نرخی بەرمیلێک نەوتی رۆژئاوای تێكساسیش  بە  82 دۆلار و 26سەنت لە بازاڕەکاندا مامەڵەی پێوە دەکرێت.

ماڵپەری شەفافیەت بۆ چاودێری و رێكخستنی داهاتە نانەوتییەكانی سلێمانی و هەڵەبجە و هەردوو ئیدارەی راپەڕین و گەرمیان داهاتی ئەم هەفتەیەی بڵاوکردەوە کە زیاتر لە 13 ملیار و 590 ملیۆن دینارە.

ئەمڕۆ هەینی، ماڵپەری شەفافیەت بڵاویکردەوە، داهاتی یەک هەفتەی سلێمانی لە رۆژی(25ـی 7ـی 2026 بۆ 31ـی 7ی 2026) داهاتی نانەوتی، لە سلێمانی و هەڵەبجە و هەردوو ئیدارەی راپەڕین و گەرمیان، پێنج ملیار و 595 ملیۆن و 796هەزار دینار بووە.

دەشڵێت؛  لەو داهاتە لە  78%ی بەشێوەی نەختینەیە و 22%ی داهاتەكە بەشێوەی چەكە و بەراورد بە هەفتەی رابردوو داهات زیادی کردوە.

جێگەی ئاماژەیە، پڕۆژەی شەفافییەت لە داهات و خەرجی، لەسەر راسپاردەی قوباد تاڵەبانی جێگری سەرۆک وەزیرانی هەرێم دامەزرا، ئێستا رۆژانە لە رێگەی ئەو ماڵپەڕەوە دەتوانیت سەرجەم داهاتە نانەوتییەکانی هەردوو پارێزگای سلێمانی و هەڵەبجە و ئیدارە سەربەخۆکانی راپەڕین و گەرمیان بزانیت.

وەزارەتی دارایی عیراق بۆ تەواوكردنی دابەشكردنی موچە لە رۆژانی پشودا دەوامی ئاسایی دەكات و ئەگەر کێشەش دروس نەبێت هەفتەی داهاتوو موچەی مانگی حەوتی فەرمانبەرانی هەرێم دابەش دەکرێت.

محەمەد عەبدولڕەحمان، پەیامنێری كوردسات نیوز رایگەیاند، لەسەر داوای فالح ساری، وەزیری دارایی عیراق رۆژانی هەینی و شەممە فەرمانبەرانی وەزارەت دەچنە سەر كارەكانیان و دەوامی رەسمی دەكەن.

راشیگەیاند، ئامانج لەو هەنگاوە ئەوەیە، كە تا ناوەڕاستی هەفتەی داهاتوو، تەمویلی سەرجەم ئەو دەزگا و وەزارەتە فیدراڵییانە تەواو بكرێت، كە تا ئێستا موچەكانیان وەرنەگرتووە.

هەروەها ئاماژەی بەوەشكرد، ئەگەر هیچ كێشە و ئاستەنگێك نەیەتە پێش، لە ناوەڕاستی هەفتەی داهاتوودا موچەی مانگی حەوتی فەرمانبەرانی هەرێمی كوردستان بە موقاسە خەرج دەكرێت.

سوتەمەنییە شلەکە، کە سەرچاوەی یەکەمی وزەیە لە جیهاندا نرخەکەی بەردەوام لە گۆڕاندایە و بەراورد بە دوێنێش هەریەکە لە نەوتی خاوى برێنت و تەکساسی ئەمەریکیش بەرزبونەوەیان تۆمار کرد،  بەرمیلێک نەوتی برێنت  لە سەرو 91دۆلارەوە مامەڵەی پێوەدەکرێت.

ئەمڕۆ پێنجشەممە، بەهۆی گرژییەکانەوە نرخی نەوت بە ناجێگیری ماوەتەوە، لە ئێستادا بەرمیلێک نەوتی خاوی برێنت لە بازاڕەكانی جیهان بە 91 دۆلار و 13 سەنت مامەڵەی پێوە دەکرێت.

هاوكات جیا لە نەوتی برێنت، نرخی بەرمیلێک نەوتی رۆژئاوای تێكساسیش  بە  84 دۆلار و 75سەنت لە بازاڕەکاندا مامەڵەی پێوە دەکرێت.

دوا بە دوای راگەیاندنی راگرتنی جەنگی نێوان واشنتۆن و تاران، نرخەکانی نەوتی جیهانی لە مامەڵەکانی رۆژی دووشەممەدا بە شێوەیەکی بەرچاو داڕمان و گەورەترین دابەزینی رۆژانەیان لە دوای 8ی نیسانەوە تۆمارکرد، بە جۆرێک نەوتی برێنت بە رێژەی 11.3٪ دابەزی.

لە داخرانی مامەڵەکاندا، نرخ بەرمیلێک نەوتی خاوی برێنت گەیشتە 85.87 دۆلار، و نەوتی خاوی رۆژئاوای تێکساسیش (WTI) بە رێژەی نزیکەی 7٪ دابەزی بۆ 82.61 دۆلار.

شیکاروانان ئاماژە بەوە دەکەن کە لێدوانەکانی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا سەبارەت بە راگرتنی هێرشەکان لەسەر داوای ئێران، مەترسییە راستەوخۆکانی لەسەر خستنەڕووی نەوت کەمکردووەتەوە و بازاڕی ئارامکردووەتەوە، سەرەڕای هۆشدارییەکانی واشنتۆن بۆ دەستپێکردنەوەی هێرشەکان لە حاڵەتی نەبوونی رێککەوتنێکی نوێی ئاگربەست.

لەگەڵ ئەوەشدا مەترسییەکان بە تەواوی رەوینەتەوە. بەپێی زانیارییەکانی سی ئین ئین، هاتوچۆی کەشتیوانی لە گەروی هورمزدا زۆر نزم بووەتەوە (کەمتر لە 10 کەشتی بە بەراورد بە 100 کەشتی رۆژانی ئاسایی).

 

چەند سەرچاوەیەكی ئاگادار ئاشكرایانكرد ، لە ساڵی 2011 ەوە بە بڕی 35 ملیار دۆلار تاڵانكاری لە كەرتی نەوتی عیراقدا كراوە . 

كەناڵی عەرەبییە لە زاری چەند سەرچاوەیەكەوە ئاشكرایكردوە، لە ساڵی 2011 ەوە تۆڕێكی فراوانی تاڵانكاری لە كەرتی نەوتی عیراقدا هەن كە چەندین رێككەوتنی نەوتی نا یاساییان ئەنجامداوە و رێگە خۆشكەر بون بۆ ئەوەی كە پارەیەكی زۆر بۆ حزب و گروپە چەكدارەكان دابین بكرێـت لە رێی كەرتی نەوتەوە و زیانی توندیان لە دەوڵەت داوە. 

هەر بە وتەی ئەو سەرچاوانە، داهاتی یەك لەسەر سێی نەوتی عیراق لە ساڵی 2011 ەوە ، بۆ بەرژوەندی گروپە چەكدارەكان و حزبەكان بوە، نەشیان شاردوەتەوە كە ئەو لایەنانە رەزامەندی رەسمییان وەرگرتوە بۆ دروستكردنی كارگەی نەوت.

هەمان ئەو سەرچاوانە دەشڵێن لە ماوەی 15 ساڵی رابردوودا بە بڕی 35 ملیار دۆلار تاڵانكاری لە كەرتی نەوتدا كراوە .

بەهۆی راگرتنی هێرشەكانی ئەمریكا و ئێرانەوە، نرخی نەوت بە نزیكەی 5% دابەزی و نرخی زێر و زیویش بەرزبونەوە.

ئەمرۆ لەگەڵ كردنەوەی بازارەكانی نەوتدا، بەرمیلێك نەوتی برێنت بە 87 دۆلار و 24 سەنت مامەڵەی پێوەكرا، ئەوەش بەراورد بە دوێنێ 4.81% بەهاكەی لە دەستداوە.

هەروەها بەرمیلێك نەوتی تەكساس بە 84 دۆلار و 51 سەنت مامەڵەی پێوە كرا كە بە رێژەی 5.37% بەهاكەی لەدەستداوە.

هەر بەهۆی پێشهاتەكانی جەنگی ئێرانەوە، نرخی زێڕ و زیو لە بازارەكانی جیهاندا بەرزبووەتەوە و ئۆنسەیەك زێر بە 4 هەزار و 87 دۆلار مامەڵەی پێوە دەكرێت و بەهاكەی بەرێژەی 0.86% بەرزبووەتەوە، هەروەها ئۆنسەیەك زیو بە 59 دۆلار مامەڵەی پێوە دەكرێت و بەهاكەی بە رێژەی 1.15% بەرزبووەتەوە.

وەزارەتی دارایی عیراق وردبینی لیستی موچەی مانگی تەمموزی تەواوكرد و چاوەڕوان دەكرێت لە چەند رۆژی داهاتوودا پارەی موچە رەوانە بكرێت.

بەپێی زانیارییەكانی لێپرسراوێکی وەزارەتی دارایی و ئابوریی هەرێمی كوردستان، لیستی موچەی مانگی حەوت لە وەزارەتی دارایی فیدراڵ وردبینی كراوە و پەسەندكراوە، تیمی تەكنیكیی وەزارەتەكە كە رۆژی چوارشەممە 22-07 لیستەكان و راپۆرتی تەرازوی پێداچوونەوەیان رادەستی بەغداد كردبوو، رۆژی پێنجشەممەی هەفتەی رابردوو گەڕاونەتەوە بۆ هەولێر.

حكومەتی فیدراڵ لە 20-07ـەوە دەستی بە دابەشكردنی موچەی فەرمانبەرانی خۆی كردووە، بەڵام هێشتا نیوەی وەزارەت و فەرمانگەكانی عیراق موچەیان وەرنەگرتووە، پێشبینی دەكرێت تا كۆتایی ئەم مانگە دابەشكردنی موچە لە عیراق كۆتایی بێت و پاشان بەغداد تەمویلی موچەی هەرێمی كوردستان رەوانە بكات.

چاوەڕوان دەكرێت هاوشێوەی مانگەكانی رابردوو، بەغداد بڕی 120 ملیار دینار پشکی موچەی هەرێم ببڕێت و بڕی 841 دیناری وەك تەمویلی موچەی مانگی تەمموز رەوانە بكات.