ئابووری
دارایی هەرێم لەبارەی دوایین گوژمەی تەمویلی مووچەی مانگی دووەوە راگەیەنراوێکی بڵاوکردەوە و تێیدا ئاماژە بە بڕی پارەی نێردراو و بڕی نەنێردراوی مانگەکانی رابردوو و ئەم مانگەش دەکات.
وەزارەتی دارایی هەرێم رایگەیاند، ئەمڕۆ بڕی 295 ملیار و 405 ملیۆن دینار وەک دوایین گوژمەی تەمویلی مووچەی مانگی شوباتی فەرمانبەرانی هەرێم، خرایە سەر هەژمار بانکییان.
لە راگەیەنراوەکەدا ئەوەش هاتووە، هەر ئەمڕۆ دوای تەواوکردنی رێککارەکان و وەرگرتنی پارەکە لە لقی هەولێری بانکی ناوەندی عیراق، خشتەی مووچە رادەگەیەنرێت و دەست بەدابەشکردنی مووچە دەکرێت.
هاوکات، وەزارەتەکە ئەوەشی روونکردووەتەوە، بۆ ئەم مانگەش وەزارەتی دارایی عیراق بڕی 16 ملیار و 107 ملیۆن کە شایستەی دارایی مانگەکانی رابردووی خانەنشینانی شارستانی و سەربازییە، رەوانەنەکردووە.
لە بەرزبوونەوەیەكی مێژووییدا و بەهۆی بەردەوامی ئاڵۆزییەكان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و گەمارۆی سەر گەرووی هورمز، نرخی بەرمیلێك نەوتی برێنت 115 دۆلاری تێپەڕاند، ترەمپیش دەڵێت، بەرزبوونەوەی نرخەكە كاتییە.
بەیانی ئەمڕۆ نرخی بەرمیلێك نەوتی برێنت بەڕێژەی 30% بەرزبوونەوەی تۆماركرد و گەیشتە سەروو 115 دۆلار، ئەو بەرزبوونەوەیە لە نرخی نەوت نیگەرانی سەركردەكانی جیهانی لێكەوتووەتەوە.
دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا رایگەیاند، بەرزبوونەوەكە كاتییە و هەر كاتێك هەڕەشەی ئەتۆمی ئێران لەناوبرا نرخەكەی دادەبەزێت.
وتیشی، ئەوە باجێكە كە دەبێت لەپێناو ئاسایش و سەلامەتی ئەمریكا و جیهان بدرێت.
ئەو بەرزبوونەوەیە دوای ئەوە هات كە داخستنی گەرووی هورمز زۆرێك لە وڵاتانی ناچار كرد ئاستی بەرهەمهێنانی نەوت كەمبكەنەوە.
بەڕێوەبەری سندوقی دراوی نێودەوڵەتیش رایگەیاند، هەر زیادبوونێك بەڕێژەی 10% لە نرخی نەوتدا، 40 خاڵ بۆ سەر هەڵاوسانی جیهانی زیاد دەكات.
ئاژانسی گەشەپێدانیی ئابوریی ئەمریکا رایگەیاند، حکومەتی ئەمریکا بڕی 20 ملیار دۆلاری وەک "دڵنیایی" بۆ قەرەبووکردنەوەی ئەو زیانانە تەرخانکردووە، کە بەهۆی گرژییەکانی ناوچەی کەنداو و جەنگی دژ بە ئێران بەر کەشتییە بازرگانییەکان دەکەوێت.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا فەرمانی بە ئاژانسی دارایی گەشەپێدانی نێودەوڵەتی ئەمریکا کردووە، کە 'گەرەنتی دارایی' بۆ کەشتییە بارهەڵگرەکان دابین بکات، کە بەهۆی جەنگەوە هاتوچۆی تانکەرەکانی نەوت و غازی سروشتی لە گەرووی هورمز کە لە 20%ـی نەوتی جیهانی پێدا تێپەڕ دەبێت، بە تەواوی پەکیکەوتووە.
هاوکات لەگەڵ پاڵپشتی دارایی، سەرۆکی ئەمریکا ئاماژەی بەوە کردووە، رەنگە هێزی دەریایی ئەمریکا وەک پاسەوان یاوەری کەشتییە بازرگانییەکان بکات.
بەڵام شارەزایان دەڵێن؛ جێبەجێکردنی ئەمە ئاسان نییە، چونکە بەشێکی زۆری کەشتییە جەنگییەکانی ئەمریکا سەرقاڵی هێرشکردنە سەر ئامانجەکانی ئێرانن، مەترسیی بەئامانج گرتنی کەشتییە جەنگییەکان لەلایەن موشەکەکانی ئێرانەوە لە ئارادایە.
لەلایەکی تریشەوە سکۆت بێسێنت، وەزیری گەنجینەی ئەمریکا رایگەیاندووە، پلانی دڵنیایی 'بیمە' و یاوەریی سەربازیی، کێشەی گواستنەوەی وزە لە ناوچەکەدا چارەسەر دەکات، پێشبینیش دەکات لەماوەی هەفتەیەک بۆ دوو هەفتەدا گرژییەکان کۆتاییان پێبێت.
لە بەرانبەریشدا، بەشێک لە شارەزایانی کەرتی گواستنەوەی دەریایی ئاماژە بەوەدەکەن، ئەگەر ئاستی گرژییەکان زیاتر بێت، رەنگە تەنها پاڵپشتی دارایی بەس نەبێت بۆ قایلکردنی کۆمپانیا گەورەکان تا تانکەرەکانیان بنێرنە ناوچە مەترسیدارەکان.
سوتەمەنییە شلەکە، کە سەرچاوەی یەکەمی وزەیە لە جیهاندا نرخەکەی بەردەوام لە گۆڕاندایە و بەراورد بە دوێنێش هەریەکە لە نەوتی خاوى برێنت و تەکساسی ئەمەریکیش بەرزبونەوەیان تۆمار کرد و بەرمیلێک نەوتی برێنت لە سەرو 83 دۆلارەوە مامەڵەی پێوەدەکرێت.
ئەمڕۆ چوارشەممە، بەهۆی گرژییەکانی ناوچەکەوە و داخستنی گەری هورمز، نرخی نەوت بەرزبونەوەی بەرچاوی تۆمارکردوە و بەراورد بە هەمان کاتی دوێنێ، بەرمیلێک نەوتی خاوی برێنت لە بازاڕەكانی جیهان بە 83 دۆلار و59 سەنت مامەڵەی پێوە دەکرێت.
هاوكات جیا لە نەوتی برێنت، نرخی بەرمیلێک نەوتی رۆژئاوای تێكساسیش بە 76 دۆلار و 36 سەنت لە بازاڕەکاندا مامەڵەی پێوە دەکرێت.
ژووری بازرگانی و پیشەسازی سلێمانی رایگەیاند، کە هیچ مەترسییەک لەسەر کەمیی خۆراک و کاڵا سەرەکییەکان لە بازاڕەکانی پارێزگاکەدا نییە و داوا لە هاووڵاتیان دەکات نەکەونە ژێر کاریگەریی دڵەڕاوکێی بارودۆخە سەربازییەکە.
ژووری بازرگانی و پیشەسازی سلێمانی لە راگەیەنراوێکدا بڵاویکردەوە، کە سەرجەم جۆرەکانی خواردەمەنی و پێداویستییە رۆژانەکان لە کۆگا و مارکێتەکاندا بە بڕێکی زۆر بەردەستن و بازرگانانی سلێمانی پێشوەختە و بەهۆی نزیکبوونەوەی مانگی رەمەزانی پیرۆز، بڕێکی یەکجار زۆر لە کاڵا و خواردەمەنییان هاوردە کردووە و ئامادەکاریی تەواویان هەیە.
ئاماژەی بەوەشکرد، دابینکردنی خۆراک تەنها پشتی بە دەروازە سنوورییەکانی ئێران نەبەستووە، بەڵکو لە رێگەی "دەروازەی ئیبراهیم خەلیل و مینای ئومقەسر"ـەوە شمەک و کاڵا هاوردە دەکرێت، سلێمانی وەک ناوەندێکی سەرەکی بۆ دابینکردنی خۆراک بۆ پارێزگاکانی تری عێراق دەمێنێتەوە و ئەو رۆڵەشی بەهێزتر دەبێت.
ژووری بازرگانی و پیشەسازی سلێمانی ئەوەشی خستەڕوو، هیچ جۆرە گرفتێک لە دابینکردنی پێداویستییەکاندا نییە و هاووڵاتیان دڵنیا دەکەنەوە کە بارودۆخی بازاڕ جێگیرە.
جێی ئاماژەیە، راگەیەنراوەکەی ژووری بازرگانی و پیشەسازی سلێمانی لە کاتێکدایە، کە بەهۆی پەرەسەندنی گرژییەکانی نێوان ئەمریکا، ئیسرائیل و ئێران، ترس لە گرانبوونی کاڵا و کەمبوونەوەی خۆراک لە ناوچەکەدا دروستبووە.
سوتەمەنییە شلەکە، کە سەرچاوەی یەکەمی وزەیە لە جیهاندا نرخەکەی بەردەوام لە گۆڕاندایە و بەراورد بە دوێنێش هەریەکە لە نەوتی خاوى برێنت و تەکساسی ئەمەریکیش بەرزبونەوەیان تۆمار کرد و بەرمیلێک نەوتی برێنت لە سەرو 71 دۆلارەوە مامەڵەی پێوەدەکرێت.
ئەمڕۆ چوارشەممە، بەهۆی گرژییەکانی ناوچەکەوە، نرخی نەوت بەرزبونەوەی بەرچاوی تۆمارکردوە و بەراورد بە هەمان کاتی دوێنێ، بەرمیلێک نەوتی خاوی برێنت لە بازاڕەكانی جیهان بە 71 دۆلار و17 سەنت مامەڵەی پێوە دەکرێت.
هاوكات جیا لە نەوتی برێنت، نرخی بەرمیلێک نەوتی رۆژئاوای تێكساسیش بە 66 دۆلار و 06 سەنت لە بازاڕەکاندا مامەڵەی پێوە دەکرێت.
وەزارەتی دارایی هەرێم دەڵێت؛ ئەمڕۆ لیستی موچەی مانگی دوو رادەستی فەرمانگەی ژمێریاری وەزارەتی دارایی عیراق دەكرێت.
وەزارەتی دارایی هەرێم لە راگەیەنراوێكدا ئاماژەی بەوەكردووە، ئەمڕۆ لیستی موچەی مانگی دووی موچەخۆرانی هەرێمی كوردستان و راپۆرتی تەرازووی پێداچوونەوەی مانگی كانوونی دووەم لەلایەن تیمی تەكنیكی وەزارەتی داراییەوە رادەستی فەرمانگەی ژمێریاری وەزارەتی دارایی عیراق دەكرێت.
بەپێی بەدواداچوونێكی كوردسات نیوزیش، هۆكاری دواكەوتنی ناردنی لیستی موچە بۆ بەغداد ئەوەبووە كە لیستی موچەی خانەنشینان نەچووەتەسەر سیستمی پەیڕۆڵ و تائێستا هەر لەسەر كاغەز ئامادە دەكرێت.
ئەمڕۆ سێشەممە، نرخى نهوت له بازاڕهكانى جیهاندا رووى لە دابەزین کرد؛ ئەوەش سەرەڕای بەردەوامیی گرژییەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و تەمومژاویی سیاسەتی بازرگانیی ئەمریکا.
نەوتی خاوی برێنتبە رێژەی ٪0.1ـی دابەزی و نرخى هەر بەرمیلێک گەیشتە 71 دۆلار و 40 سەنت، ئەمە لەکاتێکدایە دوێنێ بەرزترین ئاستی لە دوای مانگی تەمموزەوە تۆمارکردبوو.
هاوکات نەوتی خاوی تێکساس بە رێژەی 0.2٪ نرخەکەی دابەزی و هەر بەرمیلێکی بە 66 دۆلار و 20سەنت مامەڵەی پێوەدەکرێت.
شارەزایانی ئابوری ئاماژە بەوەدەکەن، ناجێگیریی رەوشی سیاسی و یەکلایی نەبوونەوەی بڕیارە بازرگانییەکانی واشنتۆن، کاریگەری راستەوخۆیان لەسەر بەرزبوونەوە و دابەزینی نرخەکان لە بازاڕە نێودەوڵەتییەکاندا هەبووە.
دوای ئەوەی دادگەی باڵا باجە گومرگییەكانی ترەمپی رەتكردەوە, سەرۆكی ئەمریكا رایگەیاند باجی گومرگی سەر بەرهەمی هاوردەكراو لە هەموو وڵاتانەوە بۆ 15% بەرزدەكاتەوە ئەوەش بەرزترین ئاستە كە یاسا رێگەی پێدەدات.
ترەمپ رۆژی هەینی و دوابەدوای راگەیاندنی بڕیارەكەی دادگەی باڵا, وەك كاردانەوەیەك, باجی گومرگی بەڕێژەی 10%ی راگەیاند.
دادگەی باڵا دەڵێت, سەرۆكی ئەمریكا لە جێبەجێكردنی بەرنامەكەی بۆ باجە گومرگییەكان, پشتبەستوو بە یاسای "بارودۆخی نائاسایی ئابوری نێودەوڵەتی", سنورەكانی دەسەڵاتەكانی خۆی تێپەڕاندووە.
یاسای " بارودۆخی نائاسایی ئابوری نێودەوڵەتی" رێگە بە سەرۆكی ئەمریكا دەدات بۆ روبەڕووبونەوەی مەترسییە لە ناكاوەكان, لەوانە قەیرانی ئاسایش یان قەیرانی ئابوری, رێكاری پێویست و بەپەلە بگرێتەبەر, بەڵام دادگەی باڵا پێی وایە بەكارهێنانی ئەو دەسەڵاتە بۆ دانانی باجی گومرگی بەرفراوان لە دەرەوەی ئامانجەكان و سنورەكانی یاساكەیە.
دادوەرەكان جەختیان لەوە كردووەتەوە كە دیاریكردنی سیاسەتی بازرگانی و دانانی باجی گومرگی گشتی, لە چوارچێوەی دەسەڵاتەكانی كۆنگرێسە و سەرۆكی وڵات ناتوانێت تەنها بە راگەیاندنی بارودۆخی نائاسایی ئابوری ئەو رێكارانە بگرێتەبەر.
ترەمپ پشتبەستوو بە یاسای بەشی 122, بەڕێژەی 15% باجی گومرگی بەسەر بەرهەمی هاوردكراو لە وڵاتانەوە دەسەپێنێت. ئەو یاسایە رێگە دەدات تا 15% باجی گومرگی دیاریبكرێت بەڵام درێژكردنەوەی كاتەكەی دوای 150 رۆژ پێویستی بە گەڕانەوەیە بۆ كۆنگرێس.
هەتا ئێستا هیچ سەرۆكێك لە ئەمریكا ئەو دەسەڵاتەی بەكار نەهێناوە و ئاژانسی رویتەرزیش لەو بارەیەوە دەڵێت پسپۆڕانی بازرگانی و ژمارەیەك لە ستافی كۆنگرێس گومانیان هەیە لە درێژ كردنەوەی ماوەی ئەو باجە گومرگیانە لە دوای 150 رۆژ. بەو پێیەی ژمارەیەكی زۆر لە هاووڵاتیانی ئەمریكی پێیان وایە ئەو باجەكان بوونەهۆی بەرزبوونەوەی نرخەكان.
ترەمپ هەروەها رایگەیاندووە كە كابینەكەی لە ماوەی ئەو 150 رۆژەدا كار لەسەر جێبەجێكردنی هەموو ئەو باجە گومرگیانەی دیكە دەكات كە یاسا رێگەی پێدەدات و ئەو یاسایانە بەكار دەهێنێت كە رێگە بە دانانی باج لەسەر كاڵای دیاریكراو لە هەندێك وڵاتەوە دەدەن بەهۆكاری ئاسایشی نیشتمانی و نایەكسانی لە بازرگانیدا.
ترەمپ لە پۆستێكدا كە لە تۆڕی كۆمەڵایەتی تروس سۆشیاڵ بڵاویكردووەتەوە دەڵێت, زۆرێك لە وڵاتان دەیان ساڵە ئەمریكا بەكاردەهێنن و بەرزكردنەوەی باجە گومرگییەكان كاردانەوەیە بۆ ئەو بارودۆخە.
كۆشكی سپی رایگەیاندووە یاسای بەشی 122 هەندێك بەرهەم لەوانە كانزا گرنگەكان و بەرهەمەكانی وزە ناگرێتەوە.
ترەمپ لە سەردەمی سەرۆكایەتییەكەی باجە گومرگییەكان, یان هەڕەشەی سەپاندنی ئەو باجانەی بەكارهێناوە بۆ گەیشتن بە رێككەوتن لەگەڵ وڵاتانی جیهان. نوێنەری بازرگانی ئەمریكاش دەڵێت ئەو وڵاتانەی رێككەوتنی بازرگانیان هەیە لەگەڵ واشنتن پێویستە پابەند بن پێیەوە تەنانەت ئەگەر رێژەكان لە رێككەوتنەكاندا بەرزتر لە باجە گومرگییە نوێیەكان .
سوتەمەنییە شلەکە، کە سەرچاوەی یەکەمی وزەیە لە جیهاندا نرخەکەی بەردەوام لە گۆڕاندایە و بەراورد بە دوێنێش هەریەکە لە نەوتی خاوى برێنت و تەکساسی ئەمەریکیش بەرزبونەوەیان تۆمار کرد و بەرمیلێک نەوتی برێنت لە سەرو 72 دۆلارەوە مامەڵەی پێوەدەکرێت.
ئەمڕۆ هەینی، بەهۆی گرژییەکانی ناوچەکەوە، نرخی نەوت بەرزبونەوەی بەرچاوی تۆمارکردوە و بەراورد بە هەمان کاتی دوێنێ، بەرمیلێک نەوتی خاوی برێنت لە بازاڕەكانی جیهان بە 72 دۆلار و6 سەنت مامەڵەی پێوە دەکرێت.
هاوكات جیا لە نەوتی برێنت، نرخی بەرمیلێک نەوتی رۆژئاوای تێكساسیش بە 66 دۆلار و 85 سەنت لە بازاڕەکاندا مامەڵەی پێوە دەکرێت
سوتەمەنییە شلەکە، کە سەرچاوەی یەکەمی وزەیە لە جیهاندا نرخەکەی بەردەوام لە گۆڕاندایە و بەراورد بە دوێنێش هەریەکە لە نەوتی خاوى برێنت و تەکساسی ئەمەریکیش بەرزبونەوەیان تۆمار کرد و بەرمیلێک نەوتی برێنت نزیکە لە 68 دۆلار.
ئەمڕۆ چوارشەممە، بەراورد بە هەمان کاتی دوێنێ، نرخی نەوت بەرزبونەوەی تۆمارکردوە و بەرمیلێک نەوتی خاوی برێنت لە بازاڕەكانی جیهان بە 67 دۆلار و69 سەنت مامەڵەی پێوە دەکرێت.
هاوكات جیا لە نەوتی برێنت، نرخی بەرمیلێک نەوتی رۆژئاوای تێكساسیش بە 62 دۆلار و 28 سەنت لە بازاڕەکاندا مامەڵەی پێوە دەکرێت.
بەهۆی پشووەکانی سەری ساڵی کۆچی لە ئاسیا و بەرزبوونەوەی بەهای دۆلار، نرخی زێڕ لە مامەڵەکانی ئەمڕۆدا دابەزینێکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی.
ناوەندە رەسمییەکانی ئاڵوگۆڕی کانزاکان رایگەیاند، گرێبەستە دواخراوەکانی زێڕ بۆ مانگی نیسان بە رێژەی ٪2.34 دابەزیون و گەیشتوونەتە چوار هەزار 928 دۆلار بۆ هەر ئۆنسەیەک، هەروەها نرخی زێڕی نەختینەش بە رێژەی ٪1.59 پاشەکشەی کردووە.
هاوکات، زیو کانزا سپییەکەش بێبەش نەبوو لە دابەزین و نرخەکەی بە رێژەی 2.7% دابەزی، بەمەش هەر ئۆنسەیەک بە 74.51 دۆلار مامەڵەی پێوەکرا.
جێگەی ئاماژەیە، بەهۆی بەرزبوونەوەی بەهای دۆلار بەرانبەر دراوە جیهانییەکان بە رێژەی 0.2%، وایکردووە کڕینی زێڕ بۆ خاوەن دراوەکانی تر گرانتر بێت. هاوکات داخرانی بازاڕەکانی چین، هۆنگ کۆنگ، سەنگافورە و کۆریای باشور بەهۆی جەژنی سەری ساڵی مانگییەوە، کاریگەری هەبووە لەسەر سستیی مامەڵەکان.
سوتەمەنییە شلەکە، کە سەرچاوەی یەکەمی وزەیە لە جیهاندا نرخەکەی بەردەوام لە گۆڕاندایە و بەراورد بە دوێنێش هەریەکە لە نەوتی خاوى برێنت و تەکساسی ئەمەریکیش بەرزبونەوەیان تۆمار کرد و بەرمیلێک نەوتی برێنت بە 67 دۆلار و 85 سەنت مامەڵەی پێوەدەکرێت .
ئەمڕۆ چوارشەممە، بەراورد بە هەمان کاتی دوێنێ، نرخی نەوت بەرزبونەوەی تۆمارکردوە و بەرمیلێک نەوتی خاوی برێنت لە بازاڕەكانی جیهان بە 69 دۆلار و24سەنت مامەڵەی پێوە دەکرێت.
هاوكات جیا لە نەوتی برێنت، نرخی بەرمیلێک نەوتی رۆژئاوای تێكساسیش بە 64 دۆلار و 42 سەنت لە بازاڕەکاندا مامەڵەی پێوە دەکرێت.
سەرچاوەیەک لە وەزارەتی دارایی عیراق بە کوردسات نیوزی راگەیاند، پڕۆسەی تەمویلی موچەی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان دەستیپێکردووە و رێکارەکان گەیشتوونەتە قۆناغی کۆتایی.
ئەو سەرچاوەیە ئاماژەی بەوە کرد کە هەموو رێکارە ئیدارییەکان بۆ خەرجکردنی پارەکە کۆتاییان هاتووە و لە ئێستادا دۆسیەکە لە بەشی خەرجکردندایە. راشیگەیاند کە پڕۆسەکە بە شێوەیەکی رەسمی و بەپێی ئەو رێککەوتنانەی لە نێوان هەولێر و بەغداد هەن، بەڕێوەدەچێت.
بە وتەی سەرچاوەکەی وەزارەتی دارایی عیراق بۆ کوردسات نیوز، بڕیار وایە ئەمڕۆ یان سبەینێ سێشەممە، تەواوی پارەکە بخرێتە سەر هەژماری بانکیی حکومەتی هەرێمی کوردستان، تاوەکو دەست بە دابەشکردنی موچەی فەرمانبەران بکرێت.
بەڕێوەبەرایەتی گومرگی پارێزگای کوردستان لە ئێران رایگەیاند، لەمساڵدا قەبارەی هەناردەی نانەوتیی پارێزگاکە گەیشتووەتە یەک ملیۆن و 270 هەزار تۆن بۆ هەرێمی کوردستان، کە بەهاکەی بە زیاتر لە 640 ملیۆن دۆلار دەخەمڵێنرێت.
ئەمڕۆ پێنج شەممە، ئاژانسی میهری ئێران لەسەر زاری فەرامەرز ئومێدی، سەرپەرشتیاری گومرگی پارێزگای کوردستان بڵاویکردوەتەوە، لە رێگەی سنورەکانی پارێزگاکەوە هاوردەی کاڵا و شمەک گەیشتوەتە یەک ملیۆن و 270 هەزار تۆن، کە بەهاکەی بە 643 ملیۆن دۆلار دەخەمڵێندرێت.
ناوبرا بە ئاژانسی میهری راگەیاندوە، لە هەمان ماوەی ئەمساڵدا 217 هەزار تۆن کەلوپەل بە بەهای 650 ملیۆن دۆلار لە رێگەی ئەو پارێزگایەوە هاوردە کراوە بۆ ئێران.
شایانی باسە دەروازەی سنوریی باشماخ کە لە نێوان قەزای پێنجوێن و شاری مەریواندایە یەکێکە لە گرنگترین سنورە وشکانییە رەسمییەکانی نێوان ئێران و هەرێمی کوردستان و زۆربەی ئاڵگۆڕی بازرگانییەکان لەو دەروازەیەوە ئەنجامدراوە.