حەیدەرعەبادی، لە چاوپێکەوتنێکی تەلەفیزیۆنیدا لەگەڵ کەناڵی دیجلەی عێراقی رایگەیاند، ئێستا بەھۆی جۆرێک لە رێککەوتنی سیاسی دەرفەتێک ھاتووەتە پێشەوە، بەڵام ئەو رێککەوتنە ھەستیارە، چونکە رەوتی سەدری تێدا نییە و ئەو رەوتە لە ئەنجومەنی نوێنەران و پڕۆسەی سیاسی کشاوەتەوە و کەس نازانێت ئەو رەوشە چۆن دەڕوات، ھەربۆیە پێویستی بەوەیە کاری لەسەر بکرێت.

عەبادی دەشڵێت، رەوتی سەدر بەشێکی گرنگە و جەماوەرێکی زۆر و گوێڕایەڵی ھەیە، ھەروەھا موقتەدا سەدر رێبەری رەوتەکەش بە برا و ھاوڕێی خۆی و بە کاریزما ناودەبات.
دەشڵیت، پێویستیان بە چاکسازی ھەیە و چاکسازیی راستەقینەش دابەشکردنی سەروەت و سامانە بەشێوەیەکی دادپەروەرانە.

ھەیبەت حەلبوسی، سەرۆکی لیژنەی نەوت و گاز لە ئەنجومەنی نوێنەران بە تۆڕی راگەیاندنی عێراقی راگەیاند، لەماوەی رابردودا بەھۆی ناکۆکی زۆری سیاسی و گرفتی ھونەری و کارگێڕییەوە، پڕۆژەیاسای نەوت و گاز لە ئەنجومەنی نوێنەران خوێندنەوەی بۆ نەکراوە، بەڵام لەئێستادا رێککەوتنێکی سیاسی ھەیە بۆ پەسەندکردنی پڕۆژەکە.

ئاماژەی بەوەشکردوە، لیژنەکەیان بۆ پەسەندکردنی  پڕۆژەیاسای نەوت و غاز چەند ھەنگاوێکی ناوە و سەردانی سەرۆکی فراکسیۆنەکان دەکەن، بەمەبەستی پەلەکردن لە دەرچواندنی یاساکە و وەرگرتنی بۆچوونی لایەنەکان لەبارەیەوە.

سەرۆکی لیژنەی نەوت و گاز لە ئەنجومەنی نوێنەران دەڵێت، بوونی یاسای نەوت و گاز خزمەت بە ھەموو ھاوڵاتیانی عێراق دەکات، چونکە وەبەرھێنانی زیاتر لە کەرتی نەوت دەکات کە سامانی گەلانی عێراقە، سودمەندی سەرەکیش تیایدا ھاوڵاتیان دەبن.

وەزارەتی نەوتی عێراق روونکردنەوەیەکی سەبارەت بە نەوتی ھەرێمی کوردستان بڵاوکردەوەو سوربوونی لەسەر دەستپێکردنەوەی ھەناردەی نەوتی ھەرێمی کوردستان لە رێگەی بەندەری جەیھانی تورکییەوە راگەیاند .

ئاماژەی بەوەشکردووە، نەرمی پێویستی نواندووە لە پێناو دەستپێکردنەوەی نەوت بە پێی دەرئەنجامەکانی دوای بڕیاری دادگای نێودەوڵەتی و دواتر گفتوگۆکردن سەبارەت کێشە ھونەرییە ھەڵپەسێردراوەکانی نێوان ھەرێم و ناوەند.

وەزارەتی نەوت جەختیشی کردۆتەوە لەسەر گرنگی داھاتی نەوتی ھەرێمی کوردستان بۆ بودجەی فیدراڵی بە پێی بڕی رێککەوتن لەسەر کراو ھیوای خواستوە لە سایەی کەشی ئەرێنی و لێکتێگەیشتنی دوو قۆلی  بەمنزیکانە رێکبکەون لەسەر ھەناردەی نەوت. لە کاتی گەیشتن بە ڕێککەوتنی کۆتایش بەپێی لێکتێگەیشتنە نوێکان لە کاتی خۆیدا بڵاویدەکەنەوە.

راشیگەیاند، ھەرکاتێک گەیشتن بە رێککەوتن ئەوا جارێکی تر دەست بە ھەناردەکردنەوەی نەوتی ھەرێم دەکرێتەوە، کە پێدەچێت لە داھاتوویەکی نزیکدا ئەو پرسە یەکلایی ببێتەوە.

(باسم عەوادی) وتەبێژی حکومەتی عێراق لە راگەیەنراوێکدا دەڵێت، لەکاتێکدا ئەنجومەنی نوێنەران خۆی ئامادە دەکات بۆتاوتوێکردنی پرۆژە یاسای بودجە ، حکومەت متمانەی خۆی بە پەرلەمانتاران و سەرۆکایەتی ئەنجومەنی نوێنەران دووپاتدەکاتەوە کە بە لەبەرچاوگرتنی رەوشی وڵات پێویستی لە رادەبەدەری بەوەیە پەلە بودجە پەسەند بکرێت تاکو رێچکەی جێبەجێکرتن بگرێتەبەر و بەزووترین کات حکومەت بە پێی توانا کار بکات بۆ بەدیھێنانی کارە لە پێشینەکانی.

راشیگەیاندوە، بودجە  پرۆژەی گەشەپێدان و دۆسیەی گەورە و بنەڕەتییە کە قوڵایی ستراتیژییان ھەیە لەخۆ دەگرێت لەبەرئەوە حکومەت داوا لە پەرلەمانتاران و سەرۆکایەتی ئەنجومەنی نوێنەران و لایەنە سیاسییەکان دەکات ھەوڵەکان یەکبخەن بۆ یەکلاکردنەوەی. 

وتەبێژی حکومەتی عێراق دووپاتیشیی دەکاتەوە، سەرۆک وەزیران ئامادەیە بچێتە ئەنجومەنی نوێنەران بۆ وەڵامدانەوەی تێبینی و پرسیاری پەرلەمانتاران سەبارەت بە پرۆژە یاسای بودجە.

لە رێورەسمێکدا لە وەزارەتی دەرەوەی عێراق، باڵیۆزی روسیا و بریکاری وەزارەتی دەرەوەی عێراق رێککەوتنێکیان ئیمزاکرد بۆ ھەڵگرتنی ڤیزای سەردانی ھەردوو وڵات لەسەر ئەو کەسانەی خاوەنی پاسپۆرتی دیبلۆماسی و تایبەت و خزمەتگوزارین.

وەزارەتی دەرەوەی عێراق لە راگەیەنراوێکدا ئاماژەی بەوەکردووە، رێککەوتنەکە لە چوارچێوەی تێڕوانیینەکانی بەرنامەی حکومەتەکە بۆ بەھێزکردنی  پێگەی پاسپۆرتی عێراقی لە جیھاندا.

لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق نرخی دیاریکراوی نەوت و بەھای دۆلار لە پرۆژە یاسای بودجەدا نیگەرانی دروستکردووەو پەرلەمانتاران ترسیان ھەیە دابەزینی زیاتری نرخی نەوت لە بازاڕەکانی جیھاندا قەبارەی کورتھێنان لە بودجەدا زیاتر بکات.

زوھرە بیجاری، پەرلەمانتاری چوارچێوەی ھەماھەنگی رایگەیاند، دیاریکردنی ٧٠ دۆلار بۆ نرخی بەرمیلێک نەوت لە پرۆژە یاسای بودجەدا زۆرێک لە پەرلەمانتارانی نیگەران کردووە و ھیچ گەرەنتییەک نیە نرخی نەوت لە بازاڕەکانی جیھاندا نەیەتە خوار ئەو نرخەی لە بودجەدا دیاریکراوە، لەبەرئەوە پێویستە ئەو بابەتە چارەسەر بکرێت.

بەوتەی ئەو پەرلەمانتارە بەھای دۆلاریش لە بودجەدا کە سەد دۆلار بە ١٣٢ ھەزار دینار دیاریکراوە لە ئێستادا جیاوازە لە بەھاکەی لە بازاڕدا ئەوەش جێی نیگەرانییە و پێویستە ئەو بابەتە گفتوگۆی لەسەر بکرێت و چارەسەر بکرێت.

زوھرە بیجاری، ئاماژەی بە نیگەرانییەکی تر لە پرۆژە یاسای بودجەدا و رایگەیاند، پەرلەمانتاران دژی ئامادەکردنی بودجەن بۆ ماوەی سێ ساڵ و دەپرسێت چۆن بودجە بۆ سێ ساڵ تێپەڕێنن لەکاتێکدا بەھای نەوت لە بازاڕەکانی جیھاندا بەردەوام لە گۆڕانکاریداو پێویستە ئەو تێگەیشتنە دابڕێژنەوە و پاشان ھەنگاو بنێن بۆ پەسەندکردنی پرۆژە یاسای بودجە.

راوێژکاری سەرۆک وەزیران لە لێدوانێکدا ئاماژەی بەوەکرد، ئەو زیانە داراییەی بەر عێراق دەکەوێت بەھۆی ھاوردەکردنی غاز بۆ کارپێکردنی وێستگەکانی کارەبا و سوتانی غازی دەرچوو لە کێلگەکانی نەوت لە ناوەراست و باشور، ساڵانە دەگاتە ١٢ ملیار دۆلار، ئەوەش تێچوویەکی زۆرە لەسەر داھاتی نەوت و داھاتی وڵات بە گشتی.

وتیشی، ئەوەی سەرۆک وەزیران رایگەیاندوە لەبارەی گرتنەبەری رێوشوێن بۆ پەرەپێدانی کەرتی وزە، سەرەتایەکە بۆ راگرتن و کۆتایی ھێنان بە سوتانی غاز و بەکارھێنانەوەی بۆ کارپێکردنی وێستگەکانی کارەبا.

مەزھەر محەمەد ساڵح پێشبینی کرد، لەماوەی دوو ساڵدا بتوانن بە رێژەی ١٠٠% سوتانی غازی دەرچوو لە دەرھێنانی نەوت سفر بکەنەوە و بیخەنە بواری بەکارھێنان.

لەلایەکی ترەوە حەیان عەبدولغەنی، وەزیری نەوتی عێراق رایگەیاند، بەھەوڵی کۆمپانیای نەوتی ناوەراست توانیویانە وەبەرھێنان لە چوار بیری کێلگەی غازی عەکاز لە باشوری شاری قائیم بکەن و رۆژانە ٦٠ پێ سێجا غاز بەرھەمدەھێنن بۆ کارپێکردنی وێستگەی کارەبای عەکازی غازی کە ٩٠ بۆ ٩٥ میگاوات کارەبای ھەیە.

خالید شەممال، وتەبێژی وەزارەتی سەرچاوەکانی ئاو رایگەیاند، ئەو بڕە بارانەی بەمدواییە لە ناوچەکانی باکور باریوە سودبەخش و کاریگەر بووە و توانیویانە لە بەنداوەکانی موسڵ و دەربەندیخان و عوزێم و دەریاچەکانی سەرسار و حەبانییە گلی بدەنەوە.

وتیشی، بەشێوەیەکی تەواوەتی ئاودێری کشتوکاڵی زستانە بەدیھاتووە و لەکاتی بارانبارینی زیاتر فشارەکان لەسەر گلدانەوە رادەگرن و ئاو رەوانەی دیجلەو فورات ناکەن.

وتەبێژی وەزارەتی سەرچاوەکانی ئاو دووپاتیکردەوە، بەردەوامی باران بارین رۆڵی ھەبووە لە دروستکردنی رووپۆشی سەوزەوات و چوونی ئاوی زیاتر بۆ رووباری فورات و کەمکردنەوەی کاریگەری ماددە پیسکەر و ژەھراوییەکان.

دوای ئەوەی ناوەندیی ئابووری سیاسی عێراق ھۆشداریدا لە باج خستنە سەر بەرھەمەکانی نەوت وەک نەوت، بەنزین، گاز و بەرھەمی پڵاوتگەکانی نەوت کە وەک بڕگەیەک لە پرۆژەیاسای بودجەی ٢٠٢٣ی عێراقدا جێگیرکراوە، باسم غەریباوی، ئەندامی لیژنەی نەوت و وزە و سەرچاوە سروشتییەکان رایگەیاند، ئەو بڕگەیە ئەگەر تێبپەڕێنرێت کاریگەری خراپی لەسەر ژیان و گوزەرانی سەرجەم ھاووڵاتیانی عێراق دەبێت.

وتیشی، پێویستە سەرۆکایەتیی ئەنجومەنی نوێنەران و لیژنەی دارایی رێگە نەدەن بڕگەی باج خستنەسەر بەرھەمەکانی نەوت لەناو پرۆژەیاسی بودجەی ئەمساڵدا تێبپەڕێنرێت و دەبێت ھەڵبوەشێنرێتەوە، چونکە بارگرانییەکی زۆر لەسەر شانی عێراقییەکان دروست دەکات.

ئاژانسی رۆیتەرز بڵاویکردووەتەوە، بەپێی بەدواداچوون و ئەو ئامارانەی لە ئەنجامی روپێیوییەکانیان دەستیان کەوتووە، بەرھەمی رێکخراوی وڵاتانی ھەناردەکاری نەوت کە بە ئۆپیک ناسراوە، لەکۆتاییەکانی مانگی رابردوودا بە رێژەیەکی بەرچاو کەمبووەتەوە و ئەوەش کاریگەری ھەبووە لەسەر بەرزبوونەوەی ئاستی پابەندبوونی وڵاتانی گەورە ھەناردەکاری نەوت بە رێککەوتنی بەرھەمھێنانی نەوت و ھەناردەکردنی، بۆیە پێشبینی دەکرێت رۆژی دوو شەممەی داھاتوو لەسەر ئەو پرسە کۆبوونەوەی ئۆپیک بەڕێوەبچێت.

ئاماژەی بەوەشکردووە، بەپێی زانیارییەکانیان کەبوونەوەی بەرھەمی نەوتی رێکخراوی ئۆپیک دوو ھۆکاری سەرەکی ھەیە، یەکێکیان راگرتنی ھەناردەی نەوتی ھەرێمی کوردستانە و ھۆکارەکەی تریش کارکردنە لە کێڵگەیەکی گەورەی نەوت لە ئەنگۆلا.

لە بریارەکەی وەزارەتی بازرگانی عێراقدا هاتووە، ھەموو دەروازە سنورییەکان پابەند دەکات و نابێت رێگەی بە داخڵبوونی گەنمی وڵاتان بدەن. بریارەکەش لەمرۆوە جێبەجێ دەکرێت.

لە بارەی بریارەکەوە، سۆران عومەر، ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق ئاشکرای کردوە، بریارەکەی وەزارەتی بازرگانی عێراق دەروازە سنورییەکانی ھەرێمی کوردستانیش دەگرێتەوە.

محەمەد کازم ئال سادق، لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ کەناڵی عێراقییە رایگەیاند، ئەو ھەواڵانەی باس لە لەشکرکێشی ئێران دەکەن بۆ سەر ھەرێم سەرلەبەریان ناراستن و ھەرگیز ئێران بیری لە ھەنگاوێکی لەو جۆرە نەکردووەتەوە، راشیگەیاند، ئەوە چەواشەکاری میدیاییە لە ھەردوو وڵات کە نایەوێت پەیوەندی عێراق و ئێران دۆستانە و نزیک لەیەکتر بن.

سەبارەت بە خۆپیشاندانەکانی چەند مانگی رابردووی رۆژھەڵاتی کوردستان و ئێران دژی کوژرانی ژینا ئەمینی و رەوشی وڵاتەکە، ئال سادق ئاماژەی بەوەکرد، ئاڵۆزییەکانی ئەمدواییە بەھۆی دزەپێکردنی لایەنەکانی کوردی نەیاری ئێران لە ھەرێم سەریانھەڵدا و دەزگای ئەمنییەکانی وڵاتەکەی تۆڕێکیان لەناوبردووە کە پیلانێکی گەورەیان ھەبووە و ئەو تیمەش لە ھەولێرەوە رێکخراوە و رەوانەی ئێران کراوە.

ئاژانسی ھەواڵی رۆیتەرز، لەزاری چەند سەرچاوەیەکەوە گواستییەوە، رێککەوتنی نێوان ھەرێم و بەغداد لەسەر دەستپێکردنەوەی ھەناردەی نەوتی ھەرێم، رەوانەی محەمەد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانی عێراق کراوە بۆ ئەوەی رەزامەندی کۆتایی لەسەر بدرێت و پێدەچێت رۆژی دووشەممەش رێککەوتنەکە لەلایەن لایەنێکی رەسمییەوە پشتڕاست بکرێتەوە.

ئەوەش خراوەتەڕوو، تورکیا دەیەوێت پێش دەستپێکردنەوەی ھەناردەی نەوتی ھەرێم بۆ بەندەری جیھان، دۆسیەی دووەمی ناوبژیوانی پەیوەست بە رێککەوتنی ساڵی ١٩٧٣ کە لە ساڵی ٢٠١٨وە بە کراوەیی ماوەتەوە، یەکلایی بکرێتەوە و ئەوش پێدەچێت نزیکەی دوو ساڵ بخایەنێت.

سەرچاوەکان ئاماژەیان بەوەشکردووە، تا ئێستا تورکیا لە رێککەوتنی سەرەتایی نێوان حکومەتی ھەرێم و حکومەتی عێراق ئاگادار نەکراوەتەوە و گفتوگۆکان لەوبارەیەوە بەردەوامن.

عەمار حەمەد خەڵەف، جێگری پارێزگاری بانکی ناوەندیی عێراق رایگەیاند، بەھای دۆلار بەرامبەر بە دیناری عێراقی ھەنگاو بەھەنگاو دادەبەزێت و چەندین ھەنگاویشی بۆ ئەو مەبەستە گرتوەتەبەر.

خەڵەف راشگەیاندووە، لەگەڵ یەکێتی ژوورەکانی بازرگانی عێراق و ژمارەیەک بازرگاندا گفتوگۆیان لەبارەی ئەو ئاڵنگارییانە کردوە کە دینە بەردەم ھەوڵەکانی دابەزاندنی بەھای دۆلار.

جێگری پارێزگاری بانکی ناوەندیی دووپاتیشیکردووەتەوە، ژمارەیەک رێکاری نوێ رادەگەیەنن کە کێشەکان چارەسەر دەکەن و ئاسانکاریی دەکەن لە دەستکەوتنی دراوی بیانیدا. ئەوەشی ئاشکراکرد، عێراق پێویستی بەوە نییە بانکی نوێ دابمەزرێنێت، بەڵکو پێویستی بە کاراکردنی بانکەکانی ئێستایە.

ھاوپەیمانی عەزم لە راگەیەنراوێکدا داوای لە جێگری یەکەمی سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران کردووە پەلە بکات لە گواستنەوەی پڕۆژەیاسای بودجە لە سەرۆکایەتی ئەنجومەنی نوێنەرانەوە بۆ لیژنەی دارایی تاکو تاوتوێ بکرێت و بخرێتە بەرنامەی نزیکترین دانیشتنی ئەنجومەنی نوێنەرانەوە.

راشیگەیاندووە، پڕۆژەیاسای بودجە  گرنگییەکی گەورە و ھەستیاری ھەیە لە پەیوەست بە ژیانی ھاووڵاتیان، بۆیە پەسەندکردنی کاریگەری ئابوری و کۆمەڵایەتی و ئیداری ھەیە.

ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق، لە رۆژی ١٦ی ئادارەوە پڕۆژەیاسای بودجەی ساڵەکانی ٢٠٢٣ و ٢٠٢٤ و ٢٠٢٥ی ئاڕاستەی ئەنجومەنی نوێنەران کردووە و تائێستا لە نوسینگەی محەمەد حەلبوسییە و نەدراوەتە لیژنەی دارایی.

لەسەر داوای جۆبایدن سەرۆکی ئەمریکا، سودانی لە رێگەی ڤیدیۆ کۆنفڕانسەوە بەشداری لە لوتکەی لەپێناو دیموکراسی کرد و رایگەیاند، عێراق ئەزمونێکی دوورودرێژی لە خەباتکردن ھەیە و گەلەکەی قوربانی زۆریداوە لەپێناو بەدەستھێنانی ئازادی کە چەندین ساڵ بوو دیکتاتۆرییەت لەنێو زیندانەکان، ستەم و چەوساندنەوە گۆشەگیری کردبوو.

راشیگەیاند، حکومەتەکەی چەند کارێکی لە پێشینەی ھەیە لە پێش ھەموویانەوە دۆسیەی پتەوکردنی دیموکراسی لە ژیانی سیاسی و کۆمەڵایەتی و ھیچ کاریگەرییەکی سیاسی لەسەر حکومەتەکەی نییە لە بواری پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری بە ھاووڵاتیان.