عیراق
دەستەی حەج و عومرەی عێراق لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوەشکردووە، رۆژی سێشەممەی داھاتوو لە ھەریەک لە فڕۆکەخانەکانی بەغداد، نەجەف، بەسڕە، کەرکوک، ھەولێر و سلێمانی حاجییان بەڕێدەکەون و کاتێک گەیشتنە سعودییە لە رێگەی ٦٧١ پاسەوە دوای تەواوبوونی رێککارە کارگێڕییەکانیان دەگوازرێنەوە بۆ مەککەی پیرۆز.
ئەوەشی خستووەتەڕوو، بەگوێرەی رێنماییەکانی وەزارەتی حەج و عومرەی سعودییە، حاجییەکان دەبێت رێکەوتی یەکی حوزەیران لە دەروازەی عەرعەر ئامادەبن تاکو دەستبکەن بە پرۆسەی حەجەکەیان.
بەگوێرەی ئامارەکانی دەستەی حەج و عومرەی عێراق، ئەمساڵ بڕیارە ٣٧ ھەزار حاجی لە عێراقەوە بچنە سعودییە و دەستەکەش دەڵێت، ئامادەکاری تەواوییان بۆ حاجییان کردووە.
وەزارەتی نەوتی عێراق بە پشت بەستن بە داتاکانی کۆمپانیای سۆمۆ لە راگەیەندراوێکدا رایگەیاند، مانگی نیسانی ئەمساڵ کۆی ئەو بڕە نەوتەی فرۆشراوە، ٩٨ ملیۆن و ٦٣٤ ھەزار و ٩٤٧ بەرمیل نەوت بووە، لە کێڵگە نەوتییەکانی ناوەڕاست و باشووری عێراق.
ئەوەشی خستوەتەڕوو، تێکڕای نرخی ھەر بەرمیلێک نەوت ٧٨ دۆلار بووە، داھاتەکەشی حەوت ملیار و ٦٩٩ ملیۆن و ٢٧٢ ھەزار دۆلارە.
ئاماژەی بەوەشکردووە، نەوتەکە لە رێگەی ٣٦ کۆمپانیای جیھانییەوە ھەناردەی وڵاتانی کڕیار کراوە.
نوسینگەی راگەیاندنی موحسین مەندەلاوی بڵاویکردەوە، لە کۆبوونەوەکەدا دواین پێشھاتە سیاسییەکان و ژمارەیەک دۆسیەی گرنگ لە نێویاندا پرۆژە یاسای بودجەی فیدراڵی بۆ ساڵەکانی ( ٢٠٢٣، ٢٠٢٤ و ٢٠٢٥) گفتوگۆی لەبارەوەکراوەو جەختکراوەتەوە لەسەر پێویستی یەکلاکردنەوەی دۆسیەی بودجە لە نزیکترین کاتدا، بەو پێیەی پەیوەندی راستەوخۆی بە کاری حکومەت و گوزەرانی ھاووڵاتیان و بەدیھێنانی داخوازییە خزمەتگوزارییەکانەوە ھەیە.
ھاوکات ئامادەبووان جەختیانکردووەتەوە لەسەر گرنگی یەکخستنی ھەوڵەکان لە پێناو پێشکەشکردنی خزمەتگوزارییەکان بە ھاووڵاتیان ، پشتیوانیکردنی حکومەت لە جێبلەجێکردنی بەرنامەی وزارییەکەی کە لەنێو ئەنجومەنی نوێنەران دەنگی لەسەدراوە، رێزگرتن لە دەسەڵاتی یاسا و چارەسەرکردنی کێشە و ناکۆییەکان لەسەر ئەو بنەمایە.
بەپێی راگەندراوێکی ئەحمەد سەحاف وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی عێراق، حسێن ئەمیر عەبدوڵاھیان وەزیری دەرەوەی ئێران لە پەیوەندییەکی تەلەفونیدا لەگەڵ فوئاد حسێن وەزیری دەرەوەی عێراق داوای کردووە کارئاسانییان بۆ بکرێت بە مەبەستی گواستنەوەی ئەو پارانەی ئێران کە لە بانکی بازرگانی عێراق دانراون، بۆسەر ھەژماری یەکێک لە بانکەکانی سعودیە، بەڵام ھۆکارەکەی رووننەکراوەتەوە.
سەحاف ئاماژەی بەوەشکردووە، لەو پەیوەندییە تەلەفونییەدا باسی کەمبوونەوەی ھەناردەی غازی ئێران کراوە بۆ وێستگەکانی کارەبا لە عێراق و وەزیری دەرەوەی ئێران وتویەتی، کەمبوونەوەی ھەناردەی غاز بە بڕیاری حکومەتی ئێران نەبووە، بەڵکو تەنھا کێشەیەکی ھونەرییە و بە زوویی چارەسەر دەکرێت.
وەزارەتی بەرگری عێراق بڵاویکردەوە، وەفدێکی باڵای ئەمنی بە سەرۆکایەتی فەریق روکنی یەکەم عەبدولئەمیر یاروڵا و جێگری فەرماندەیی ئۆپراسیۆنە ھاوبەشەکان و فەرماندەی ھێزی زەمینی و بەڕێوەبەری ھەواڵگری سەربازی گەیشتوونەتە فەرماندەیی ئۆپراسیۆنەکانی کەرکوک.
رونیشیکردووەتەوە، ئامانجی سەردانەکە بەدواداچوونە بۆ رەوشی ئەمنی و دواین ئۆپراسیۆنی سەربازییەکانە دژ بە پاشماوەکانی گروپی تیرۆریستی داعش، ھاوکات گفتوگۆ لەبارەی بڵاوکردنەوەی یەکە ئەمنی و سەربازییەکان لە کەرکوک دەکرێت.
ئەمڕۆ لە بەغداد کۆنگرەی رێگای گەشەپێدان دەستبەکارەکانی دەکات کە ١٠ وڵات بەشداری دەکەن، تائێستاش وەفدی سعودیە و ئیمارات و کوەیت و سوریا گەیشتوونەتە بەغداد، بڕیارە سەرۆک وەزیرانی عێراقیش بە وتارێک کارەکانی کۆنگرەکە دەستپێبکات کە ئامانج لێی زیاتر گەشەپێدانی سەرجەم کەرتەکانی عێراق و بەھێزکردنی پەیوەندییە ئابوورییەکانیەتی لەگەڵ ئەو وڵاتە.
پڕۆژەی رێگەی گەشەپێدان بۆ گواستنەوەی کەلوپەل و وزە، لە بەندەری فاو لە بەسرەوە دەستپێدەکات و بە ١٠ پارێزگاری عێراقدا تێدەپەڕێت و دەبەسترێتەوە بە تۆڕی رێگەوبانەکانی تورکیا و لە تورکیاشەوە بۆ ئەوروپا.
پەیمانگەی پارەدارکردنی نێودەوڵەتی لە راپۆرتێکدا رایگەیاندووە، لەگەڵ ئەوەی پێشبینی دەکرێت بەھۆی بەرزبوونەوەیەکی کەمی خواست لەسەر نەوتی جیھانی و کەمکردنەوەی بەردەوامی بەرھەمھێنانی نەوت لەلایەن (ئۆپێک پڵەس)_ەوە، نرخی نەوتی خاو بەرزببێتەوە و لە ٧٨ دۆلارەوە بگاتە ٨٤ دۆلار بۆ ھەر بەرمیلێک، بەڵام عێراق ناتوانێت خۆی لەگەڵ دابەزینی نرخی نەوت بگونجێنێت بەتایبەتی لەئێستادا کە نرخی ئێستای بەرمیلێک نەوت لە خوار ٨٠ دۆلارەوەیە.
ئاماژەی بەوەشکردووە، جگە لە عێراق، ھەناردەکارە گەورەکانی تری نەوتیش لە خۆرھەڵاتی ناوەڕاست و باکوری ئەفریقا، ناتوانن بەرگەی دابەزینی نرخی نەوت بگرن بەتایبەتی ئەگەر نرخی ھەر بەرمیلێک لە ٧٥ دۆلار زیاتر داببەزێت.
ھەروەک ئاماژەی کردوە بەوەی، کە پێشنیازکردنی مادەکانی نێو پرۆژەی بودجەی عێراق لە لایەن زۆربەی ئەندامانی لیژنەی داراییەوە بوە و حزبی زۆر گرنگی ھەرێم پشتگیرییان کردووە.
یوسف کیلابی دەڵێت، تەنیا دوو ئەندامی پارتی ناڕازی بوون، سەرەڕای ئەوەی کە پێشنیازەکە زامنی گەیشتنی پارە دەکات بۆ گەلی عێراق لە ھەرێم، ھەروەھا راستکردنەوەی کارەکانە بەجۆرێک کە گونجاوە لەگەڵ ئەو ڕێککەوتننامەیەی نێوان حکومەتی ھەرێمی کوردستان و حکومەتی فیداڵ.
ئەو ئەندامەی ئەنجومەنی نوێنەران دەڵێت، ئەو راگەیەندراوانە، دوورن لە واقیعەوە، و ئەگەریان ھەیە ببنە مایەی ئاڵۆزکردنی دیمەنەکە، بەتایبەتی ئەوەی لەلایەن جێگری دووەمی سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەرانەوە بڵاوکرایەوە، وەک ھەوڵێک بۆ راگرتنی کاری لیژنەکە بە پاساوی بێبنەما، لەڕێگەی خستنەڕووی بابەتی نا قانوونی و نا لۆژیکی، ئەمەش پشتگیریی دوژمنایەتی بێپاساو دەکات کە ھەندێک ئەندامی پارتی کاری بۆ دەکەن.
کیلابی لە کۆتایی پەیامەکەیدا دووپاتی کردوەتەوە، کە بەردەوام دەبن لە رێگرتن لە ھەر لایەنێک ھەوڵی دواخستنی بودجە بدات و بیەوێت کاروباری حکومەت لەڕووی خزمەتی خەڵک و شایستە داراییەکانیان دوابخات.
حسێن سەعبەری، جێگری سەرۆکی لیژنەی وەبەرھێنان و گەشەپێدان لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق رایگەیاند، لە پرۆژەیاسای بودجەی عێراقدا، ٤٠ بۆ ٤٥ ترلیۆن دینار وەک بودجەی وەبەرھێنان دیاریکراوە کە ئەوەش بڕێکی زۆر کەمە و لە ئاستی پێداویستی و خواستی پارێزگاکان نییە بۆ جێبەجێکردنی پرۆژەکانی وەبەرھێنان و لە چوارچێوەیەدا کێشەی زۆر دروست دەبێت.
وتیشی، یەکێک لە چارەسەر سەرەکییەکان بۆ کەمککردنەوەی کورتھێنان و کاراکردنی کەرتی تایبەت ئەوەیە بەشێک لە پرۆژەکانی وەبەرھێنان لەلایەن حکومەتی عێراقەوە بدرێتە کەرتی تایبەت و لەلایەن ئەوانەوەی جێبەجێ بکرێن.
دادگای فیدراڵی عێراق جارێکی دیکە لەسەر سکاڵایەک سەبارەت بە یاساییبوون یاخود نایاساییبوونی درێژکردنەوەی تەمەنی پەرلەمانی کوردستان کۆدەبێتەوە، کە ئەو سکاڵایە لە دژی سەرۆکی پەرلەمانی کوردستان تۆمارکراوە و داواکراوە یاسای درێژکردنەوەی خولی پێنجەمی پەرلەمانی کوردستان پوچەڵبکرێتەوە.
دوایین کۆبوونەوەی دادگای فیدراڵی لەسەر پەرلەمانی کوردستان ٣ی ئایار بەڕێوەچوو، دانیشتنەکە بە ئامانجی وەرگرتنی بۆچوونی کۆمیسیۆنی ھەڵبژاردنەکانی عێراق سەبارەت بە ھەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان دواخرا بۆ ئەمڕۆ، کە بڕیارە نوێنەری کۆمیسیۆن ئامادەی دانیشتنەکە بێت.
ھەر لەو دانیشتنەدای ئەمڕۆدا، دادگای فیدراڵی سەبارەت بە سکاڵایەکی بەڕێوەبەری گشتی کۆمپانیای گشتی بازرگانی بەشەخۆراکی عێراق لەسەر وەزیری بازرگانی و پیشەسازی حکومەتی ھەرێم و بەڕێوەبەری گشتی بازرگانی ھەولێر کۆدەبێتەوە، کە داواکراوە سکاڵالێکراو پابەندبکرێت بەپێدانی بڕی ئەو پارەیەی لەبەرامبەر بەشەخۆراکی مانگانە وەریگرتووە کە داوای پارەی ١٧ ساڵی مانگانەی بەشەخۆراکی ھاووڵاتیانی ھەرێم دەکرێت، کە نەگەڕێنراوەتەوە بۆ عێراق و ساڵانی ٢٠٠٤ تا ٢٠٢١ دەگرێتەوە.
عەلی عەباس جیھانگیر، وتەبێژی وەزارەتی کۆچ و کۆچبەرانی عێراق رایگەیاند، وەزارەتەکەی کار بۆ تۆمارکردنی ناوی ئەو خێزانە ئێزدییانە دەکات کە ئارەزومەندانە لە کەمپەکانی ھەرێمی کوردستانەوە گەڕاونەتەوە زێدی خۆیان، تاکو ھەر خێزانێک بە بڕی ملیۆنێک و ٥٠٠ ھەزار دینار کۆمەک بکرێن.
وتیشی، ھەماھەنگییان لەگەڵ رێکخراوە مرۆییەکاندا ھەیە بەمەبەستی گەرەنتی گەڕانەوەی ھەموو ئەو ئاوارانەی خوازیارن بگەڕێنەوە زێدی خۆیان.
دووپاتیشیکردەوە، وەزارەتی کۆچ و کۆچبەران پشتیوانی سەرجەم ئاوارەکانی نێو کەمپەکان دەکات بە تایبەت ئاوارە ئێزدییەکان لە رێگەی گەرەنتیکردنی گەڕانەوەی ئارەزومەندانە و دابینکردنی سەرجەم پێداویستییە ھونەری و ئەمنییەکان لەناوچەکان بنەڕەتییەکانی خۆیان.
فەرھاد عەلادین، راوێژکاری سەرۆک وەزیرانی عێراق بۆ پەیوەندییەکانی دەرەوە لە پەراوێزی کۆڕبەندی ئابوری قەتەر رایگەیاند، دانوستان ھەیە بۆ نۆژەنکردنەوەی بۆری نەوتی سعودیە کە لە ساڵانی حەفتاکاندا بوونی ھەبووە.
ھەروەھا، بیر لە کاراکردنەوەی بۆری نەوتی لە ڕێی سوریاوە دەکرێت، لەگەڵ ھێڵی "بەسرە_عەقەبە"، سەرجەم ئەو بژاردانەش لە توێژینەوەدان لەلایەن راوێژکارانەوە.
سەبارەت بەدەستپێکردنەوەی ھەناردەی نەوتی ھەرێمیش، راوێژکارەکەی سەرۆک وەزیران وتی، لایەنی تورکی دەڵێت کێشەی تەکنیکی ھەیە کە ئاستەنگە لەبەردەم دەستپێکردنەوەی ھەناردەی نەوت، بەڵام پێدەچێت ھەڵبژاردنەکانی تورکیا لەئێستادا ئەولەویاتی لێپرسراوانی ئەو وڵاتە بن.
سەبارەت بە غازیش، "فەرھاد عەلادین" وتی، عێراق ھەوڵدەدات ئەو غازە بقۆزێتەوە کە لە پڕۆسەکانی بەرھەمھێناندا بەھەدەردەچێت و نزیکەی ١٦٠٠ بۆ ١٨٠٠ ملیۆن پێ سێجا دەبێت.
د. نەرمین مەعروف، ئەندامی لیژنەی دارایی لە ئەنجومەنی نوێنەران بە کوردسات نیوزی رایگەیاند، گفتوگۆکانی لیژنەی دارایی لەسەر پڕۆژەیاسای بودجە لە کۆتاییدان و زۆربەی بڕگە و ماددەکانی دەنگیان لەسەردراوە و تەنھا چەند بڕگەیەکی کەم ماوە دەنگیان لەسەر بدرێت کە لەنێویاندا دوو بڕگەی تایبەت بە ھەرێم ھەیە کە تائێستا یەکلاینەکراونەتەوە، کە چاوەڕێ دەکرێت ئەمڕۆ ئەوانیش دەنگیان لەسەر بدرێت.
وتیشی، ئەمڕۆ لیژنەکەیان دواین کۆبوونەوەی خۆی لەسەر پڕۆژەیاسای بودجە دەکات و سبەینێ راپۆرتی کۆتایی پێشکەش بە سەرۆکایەتی ئەنجومەنی نوێنەران دەکات بۆ ئەوەی لەسەرەتایی ھەفتەی داھاتوودا کۆبوونەوەی ئەنجومەنی نوێنەران بکرێت و دەنگی لەسەر بدرێت.
لیژنەی دارایی ئەنجومەنی نوێنەران لە کۆبوونەوەی رۆژی سێشەممە چەند بڕگەیەکی سەبارەت شایستەی خانەنشینان و دامەزراندنی مامۆستایانی وانەبێژ و فەرمانبەرانی گرێبەست، بۆ پڕۆژە یاسای بودجە زیادکرد کە داواکاری ژمارەیەک ھێز و لایەنی سیاسی بوو بۆ دەنگدان بە پڕۆژەیاسای بودجە.
راگەیاندنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق رایگەیاندووە، لە کۆبوونەوەکەدا ھەموان بە شێوەیەکی سەرەتایی گەیشتن بەو دیدەی کە پرۆژەکە بەرز بکرێتەوە بۆ سەرۆکایەتی ئەنجومەنی نوێنەران و وادەی دانیشتن بۆ دەنگدان لەسەر پرۆژەکە دیاریبکرێت.
ھاوکات نەرمین مەعروف ئەندامی لیژنەی دارایی بە کوردسات نیوزی راگەیاند، مادەکانی ١٣ و ١٤ کە پەیوەستن بە شایستە داراییەکانی ھەرێمی کوردستانەوە یەکلایی نەکراونەتەوە و گفتوگۆکردن لە بارەیانەوە بەردەوامە.
دەستەی دەستپاکی دوای بەدواداچوونێکی ورد لە راپۆرتێکدا رایگەیاندووە، کۆمپانیاکە سێ گرێبەستی کارکردنی ھاوبەشی بێسوودی لەگەڵ کۆمپانیا بیانی و ناوخۆییەکان کردووە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە کۆمپانیای یەکەم مافی فرۆشتنی کاڵا و کاڵای بازرگانی لەناو فڕۆکەکانیدا پێدراوە.
ئەمەش لەکاتێکدایە کە کۆمپانیای دووەم گرێبەستی پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری گواستنەوەی ئاسمانی و بەڕێوەبردنی گشتیی پێدراوە و لە گەشتە ئاسمانییەکاندا کەرتی تایبەتیش بە ڕێژەی ٧٤٪ قازانجی دەست کەوتووە کە دوو ملیار دینار بووە، بەڵام ھێڵی ئاسمانی عێراقی تەنیا لە ٢٦٪ بۆ ماوەتەوە کە ٧٥٠ ھەزار ملیۆ دینارە.
موعین کازمی، ئەندامی لیژنەی دارایی لە ئەنجومەنی نوێنەران بە رۆژنامەی سەباح-ی راگەیاند، لیژنەکەیان راپۆرتی کۆتایی خۆی لەسەر زۆرینەی برگە و ماددەکانی پڕۆژەیاسای بودجە ئامادە کردووە، ئەمڕۆش ماددەکانی پەیوەست بە پشکی ھەرێم یەکلایی دەکرێتەوە.
ئەوەشی خستوەتەڕو، دوای یەکلاییکردنەوەی پشکی ھەرێم و ھەمواری چەند بڕگە و ماددەیەکی دیکە، لەکۆتایی ئەم ھەفتەیەدا پڕۆژەیاسای بودجە بۆ دەنگدان ئامادە دەبێت و ئاڕاستەی سەرۆکایەتی ئەنجومەنی نوێنەران دەکرێت.
شەوی رابردوو لیژنەی دارایی دەنگیدا لەسەر چەند ماددەیەکی بودجە کە پەیوەستن بە دانانی باج لەسەر بەرھەمەکانی نەوت، بەنزین و گاز لەگەڵ دانانی باج لەسەر ئەو کەسانەی گەشتی دەرەوەی وڵات دەکەن.