عیراق
بەپێی ئەو داتایانەی وەزارەتی نەوتی عێراق لە کۆمپانیای بە بازاڕکردنی نەوتەوە "سۆمۆ" بڵاویکردووەتەوە، کۆی گشتی نەوتی ھەناردەکراو لە مانگی نیسانی رابردوو لە کێڵگە نەوتییەکانی ناوەڕاست و باشوری عێراق ٩٨ ملیۆن بەرمیلی تێپەڕاندووە، کە داھاتەکەی گەیشتووەتە ٧.٧ ملیار دۆلار، نرخی یەک بەرمیل نەوتیش سەروو ٧٨ دۆلار بووە.
وەزارەتی نەوتی عێراق ئاماژەی بەوەشکردووە، نەوتە ھەناردەکراوەکە لەلایەن ٣٦ کۆمپانیای جیھانییەوە بارکراون لە بەندەرەکانی بەسرە و خور بەرەو کەنداو و بەندەری جەیھانی تورکی و کۆگای نوێی کەرکوک.
ماھر حەماد جوھان، بریکاری وەزارەتی پلاندانانی عێراق لە لێدوانێکی رۆژنامەوانیدا رایگەیاند، ئەمساڵ وەزارەتی پلاندانان ناتوانێت سەرژمێری گشتی ئەنجام بدات، کە کۆتایی ئەمساڵی بۆ دیاریکرابوو، لە ئێستاشدا مانگی تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠٢٤ دیاریکراوە بۆ پڕۆسەکە، ئەوەش دوای کۆتاییھاتنی ئامادەکارییە تەکنیکییەکان. ھۆکاری دواخستنەکەشی بۆ نەبوونی کات و دواکەوتنی پەسەندکردنی پڕۆژەیاسای بودجە بۆ ئەمساڵ گەڕاندەوە.
بریکاری وەزارەتی پلاندانانی عێراق وتیشی، ژمارەی دانیشتووانی عێراق گەیشتووەتە ٤٣ ملیۆن کەس.
دوایینجار کە عێراق سەرژمێری گشتی ئەنجامدا لە ساڵی ١٩٩٧ بوو، بەڵام پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستانی نەگرتەوە.
وریا سەعدی، راوێژکاری یاسایی پەرلەمانی کوردستان بە کوردسات نیوزی وت، کۆبوونەوەی دادگای فیدراڵی عێراق لەسەر سکاڵایەک سەبارەت بە یاساییبوون یاخود نایاساییبوونی درێژکردنەوەی تەمەنی پەرلەمانی کوردستان دەستیپێکردووە، کە ئەو سکاڵایە لە دژی سەرۆکی پەرلەمانی کوردستان تۆمارکراوە و داواکراوە یاسای درێژکردنەوەی خولی پێنجەمی پەرلەمانی کوردستان پوچەڵبکرێتەوە.
وتیشی، ئەوان ئامادەی دانیشتنەکە نین، چونکە بەڵگەی تەواویان پێشکەشکردووە و قسەیان لێوەرناگیرێت و ئەمڕۆ دادگا بڕیاری یەکلاکەرەوە دەدات.
رۆژی ٢٤ی مانگ، دادگای فیدراڵی ھەشتەمین دانیشتنی سەبارەت بە تانەی درێژکردنەوەی تەمەنی پەرلەمانی کوردستان ئەنجامدا و گوێ لە کۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی ھەڵبژاردنەکانی عێراق گیرا، بۆ زانینی رۆڵ و توانایان بۆ ئەنجامدانی ھەڵبژاردنەکانی ھەرێم.
لە ئەگەری بڕیاردان سەبارەت بە نایاساییبوونی درێژکردنەوەی تەمەنی پەرلەمانی کوردستان، سەرجەم ئەو بڕیارانەی پەرلەمان لەو ماوەیەدا داوێتی، ھەڵدەوەشێتەوە و دامودەزگاکانی ھەرێم دەکەونە بۆشایی یاساییەوە.
بە پێی داتاکانی پێگی فەرمی پەرلەمانی کوردستان، لەو ماوەیەدا چەند یاسایەک دەرکراون کە ھەڵدەوەشێندرێنەوە، لەوانە یاسای پەروەردە و فێرکاری کە لە ١٥ی تشرینی یەکەمی ساڵی رابردوودا بە دەنگی ٦٧ پەرلەمانتار پەسەند کرا، یاسای ژمارە ١٤ی ساڵی ٢٠٢٢ _ی یاسای رێکخستنی مامەڵەکردن لەگەڵ ئاژەڵە ماڵی وبێلانەکان، یاسای ئیمزای ئەلکترۆنی و مامەڵە ئەلکترۆنییەکان.
ئەو یاسایانەی دیکە کە بەھەڵوەشاوە دادەنرێن بریتین لە: یاسای بەڕێوەبردنی ئەوقافی عێراقی، ھەمواری یەکەمی یاسای ئەنجومەنی شورای ھەرێمی کوردستان.
بەو پێیەش ھەموو ئەو یاسایانە بە ھەڵوەشاوە ئەژمار دەکرێن، ھەروەک دەرەنجامی کۆبوونەوەکەی ٢٢ی ئەم مانگەش ھەڵدەوەشێتەوە، کە لە دوای کۆتاییھێنان بە دانیشتنەکە لە لایەن سەرۆکی پەرلەمانەوە، فراکسیۆنی پارتی بە نایاسایی درێژەی بە دانیشتنەکەدا.
ھەر بەپێی بڕیارەکەی دادگای فیدراڵی، دەستلەکارکێشانەوەی ژمارەیەک پەرلەمانتار و دانانی پەرلەمانتاری نوێ لە شوێنیان ھەڵدەوەشێتەوە.
ساعدی ئاماژەی بەوەکردووە، بەراورد بە نرخی نەوت لە جیھاندا ئەو پارەیەی عێراق بۆ ھەر بەرمیلێک نەوت وەریدەگرێت نزیکە لە خۆڕاییەوە، دوپاتیشی کردەوە، ئەنجومەنی نوێنەران کاردەکات بۆ دەرکردنی چەند بڕیارێک پەیوەست بە ئوردن و تەواوی ئەو وڵاتانەی سەرئێشە بۆ عێراق دروست دەکەن.
ھاوکات ئەندامێکی لیژنەی نەوت و گاز لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق رایگەیاند، کارکردن بۆ ھەڵوەشاندنەوەی رێکەوتنی فرۆشتنی نەوت بە ئوردن دەستی پێ کردووە کە بە نرخێکی زۆر کەم پێی دەفرۆشرێت.
مستەفا کرعاوی، ئەندامی لیژنەی دارایی ئەنجومەنی نوێنەران رایگەیاند، پارتی دیموکراتی کوردستان، تاکە لایەنی کوردییە، کە رەخنەی لە یاسای بودجە ھەیە، بەڵام رەخنەکانی حزبین و رەخنەی کۆی لایەنە کوردییەکان نییە.
ئەو ئەندامەی لیژنەی دارایی دەشڵێت، بەپێی رێککەوتنی ھەولێر و بەغداد، پێویستە ھەرێمی کوردستان نەوت رادەستی کۆمپانیای سۆمۆ بکات و لە بانکی ناوەندیی عێراق ھەژمارێک بکات و سەرۆک وەزیران و وەزیری دارایی سەرپشکن بن لە ناردنی پارە بۆ ھەرێم، بەڵام پارتی ھەرچەندە رازی بووە بەو مەرجانە، بەڵام رەتیدەکاتەوە ئەو بابەتە بخرێتە چوارچێوەی بودجەوە.
ئەو پەرلەمانتارە باسی لە کاتی پەسەندکردنی پڕۆژە یاسای بودجەش کرد و وتی، کۆتایی ئەم ھەفتەیە پەسەندکردنی بودجە دەبینین، بەڵام ئەگەر ھەیە کەشی سیاسی بابەتەکە دوابخات.
ھاوکات بورھان مەعمووری ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەران دەڵێت، پێویستە لایەنە سیاسییەکان پارێزگاری لە مافی ھەموو پارێزگاکان بکەن و بە دادپەروەریی بەپێی دەستوور سامانەکان دابەش بکەن، دەشڵێت، پێویستە ئەو سەرکردە سیاسیانەی رەزامەند بوون لەسەر پێکھێنانی حکومەت، سازش بۆ یەکتری بکەن.
نووسنگەی راگەیاندنی قاسم ئەعرەجی لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوەداوە ئەعرەجی لە میانی سەردانەکەی بۆ تاران لەگەڵ ژمارەیەک بەرپرسی باڵای ئێراندا کۆدەبێتەوە.
باسی لەوەشکردووە لە میانی کۆبوونەوەکانی قاسم ئەعرەجی و بەرپرسانی باڵای ئێراندا، رێوشوێنەکانی پاراستنی سنووری ھەردوو وڵات تاوتوێ دەکرێت.
لە ١٩ی ئاداری ٢٠٢٣، بە سەرپەرشتی محەمەد شیاع سوودانی سەرۆک وەزیرانی عێراق، پرۆتۆکۆلێکی ئەمنیی ھاوبەش لەنێوان عێراق و ئێران واژوو کرا کە قاسم ئەعرەجی راوێژکاری ئاسایشی نەتەوەیی عێراق، بە نوێنەرایەتیی عێراق و عەلی شەمخانی سکرتێری گشتیی ئەنجوومەنی باڵای ئاسایشی نەتەوەیی ئێران، بە نوێنەرایەتیی ئێران واژوویان کرد.
د.عەبدوڵا عەلیاوایی، لە وتارێکدا لەژێر ناوی "براوە و دۆڕاوی تێپەڕینی بودجە"، دەڵێت، دانانی بەربەست بۆ تێپەڕینی بودجە دەبێتە ھەڕەشە لەسەر رێککەوتنی سیاسی و مانەوەی دەوڵەت بەبێ بودجە، ئەوەش زیانی گەورە بە ھەژارەکانی گەلی کورد بە تایبەتی و گەلی عێراقی بە گشتی دەگەیەنێت.
دەشڵێت، پێویستە لەسەر سەرکردەی ھێزە سیاسییە گەورەکان، رێکاری بەپەلە بگرنەبەر و ھاوپەیمانیی بەڕێوەبردنی دەوڵەت بەھێز بکەن و فراوانی بکەن لە رێگەی کۆدەنگی لەسەر پاڵپشتیرکردنی پڕۆژە یاسای بودجە، بە تایبەت پەیوەست بە چارەسەری کیشەکانی ھەرێمی کوردستان و بەغداد، لەپێناو پاراستنی حکومەت و سەرکەوتنی و بەھێزکردنی برایەتی عێراقییەکان.
عەمید "حسێن تەمیمی" بەڕێوەبەری ئۆپراسیۆنەکانی تاوان لە وەزارەتی ناوخۆی عێراق رایگەیاند، لە ناوەڕاستی ئەم مانگەوە بە ھەماھەنگی لەگەڵ بانکی ناوەندی ھەڵمەتێکیان بۆ رێگریکردن لە بازرگانان بە مامەڵە کردن بە دۆلار راگەیاندووە و دەبێت مامەڵەکانیان تەنھا بە دینار بێت.
وتیشی، وەڵامدانەوەیەکی باش ھەبووە بۆ ھەڵمەتەکەیان لە تەواوی پارێزگاکانی عێراق جگە لە پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، کە لیژنە و مەفرەزەکانیان چاودێری بازاڕەکان و ناوەندە بازرگانییەکان و پێشانگەکانی ئۆتۆمبێل دەکەن.
تەمیمی جەختیکردەوە، پێشێلکاران و ئەو بازرگانانەی بە دۆلارەوە مامەڵە دەکەن، روبەڕووی سزای یاسایی دەبنەوە، کە دەگاتە پێنج ساڵ زیندانی کردن. تا ئێستاش ھەڵمەتەکە بەردەوامی ھەیە.
مستەفا سەنەد لە تویتێکدا دەڵێت، یەکێتی بە پاڵپشتی ئەوان ماددەی مەرجی گەڕاندنەوەی ١٠%ی پاشەکەوتی ناچاریی مووچەی فەرمانبەرانی زیادکردووە.
مستەفا سەنەد وتیشی، بەڵام دوێنێ پارتی داوای لابردنی ئەو ماددەیەی کردووە و رایگەیاندووە، ئەوە بابەتێکی ناوخۆییە، کە بەداخەوە رەنگە ھێزە سیاسییەکان وەڵامی داواکەی پارتی بدەنەوە.
پەیامنێری کوردسات نیوز رایگەیاند، سەرکردەکانی ھاوپەیمانی بەڕێوەبردنی دەوڵەت لە بەغداد لە کۆبوونەوەدایە و دواپێشھاتەکانی پەیوەست بە پڕۆژەیاسای بودجە و ناکۆکییەکان لەسەر ماددەکانی ( ١٣ و ١٤)کە پەیوەستن بە پشکی ھەرێمی کوردستان گفتوگۆیان لەبارەوە دەکرێت.
ھاوکات مستەفا سەنەد ئەندامی لیژنەی دارایی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق لە تویتێکدا رایگەیاندووە، یەکێتی بە پاڵپشتی ئەوان بڕگەی گەڕاندنەوەی ١٠%ی پاشەکەوتی ناچاریی مووچەی فەرمانبەرانی زیادکردووە، بەڵام پارتی داوای لابردنی ئەو ماددەیەی کردووە و رایگەیاندووە، ئەوە بابەتێکی ناوخۆییە، کە رەنگە ھێزە سیاسییەکان وەڵامی داواکەی پارتی بدەنەوە.
ھاوکات سالم عەنبەکی پەرلەمانتاری ھاوپەیمانی فەتح رایگەیاند، چوارچێوەی ھەماھەنگی بۆ تێپەڕاندنی پڕۆژەیاسای بودجە چاوەڕێی وەڵامی کوردە.
وتیشی، ئەگەر پڕۆژەیاسای بودجە بھێنرێتە ھۆڵی ئەنجومەنی نوێنەران، بە زۆرینە یاخود بە رێککەوتنی سیاسی دەنگی لەسەر دەدرێت، لەئێستاشدا بەو ئاراستەیە کاردەکرێت بودجە بە تەوافوق دەنگی لەسەربدرێت.
خالید شەممال وتەبێژی وەزارەتی سەرچاوەکانی ئاوی عێراق رایگەیاند، لە یەکەم رۆژی سەردانی سەرۆکوەزیران بۆ تورکیا و رێککەوتن لەسەر دۆسیەی ئاو، بۆ ماوەی مانگێک و تا ٢٣ی نیسان بەردانەوەی ئاو بۆ رووباری دیجلە زیادیکرد، بەڵام دوای ئەو رێککەوتە جارێکی دیکە ئاوی رووبارەکە کەمیکردووەتەوە و لەئێستادا بڕی ئەو ئاوە لە ھەردوو روباری دیجلە و فوراتەوە دەگات، کەمترە لەسەدا ٣٠ی مافی سروشتی عێراق.
وتیشی، عێراق یەکێکە لە ناوچە وشکەکان و بەرزبوونەوەی پلەکانی گەرما و وشکەساڵی وایانکردووە پێنجەم وڵات بێت لەسەر ئاستی جیھان لە لاوازی بەرەنگاربوونەوەی گۆڕانکارییەکانی ژینگە.
وتەبێژی وەزارەتی سەرچاوەکانی ئاو لە عێراق رونیشیکردەوە، گلدانەوەی ستراتیژی ئاو لە عێراق گەیشتووەتە نزمترین ئاست کە لە مێژووی وڵاتەکەدا ھاوشێوەی نەبووە.
جەختیشیکردەوە، ئاو بۆ خواردنەوە و کاروباری ناو ماڵ گەرەنتیکراوە و سەرەتای مانگی داھاتووش وەفدێکی ھونەری وەزارەتەکەیان بۆ پرسی ئاو سەردانی تورکیا دەکات.
عەتوان عەتوانی لە راگەیەنراوێکدا ئاماژەی بەوەکردووە، دوای تاوتوێکردنی پڕۆژەیاسای بودجە لە لیژنەی دارایی و ھەوڵدانی چڕ بۆ داڕشتنەوەی و گەرەنتیکردنی مافەکانی ھاووڵاتیان، داوا لە سەرۆکایەتی ئەنجومەنی نوێنەران دەکەن پەلەبکات لە دیاریکردنی وادەی دانیشتنی دەنگدان بە پرۆژەیاسای بودجە لەم ھەفتەیەدا.
وتیشی، جەختکردنەوەیان لەسەر گرنگی پەلەکردن لە پەسەندکردنی بودجە لە پێناو دەستپێکردنی پلانەکانی گەشەپێدان و بونیادنانەوەی ژێرخانی ئابوری و بەردەوامیدانە بە چاکسازیی ئابوری، داواشی لە ھێزە سیاسییەکان کرد ناکۆکییەکانیان تێپەڕێنن و بە گیانێکی نیشتمانی کاربکەن لەپێناو تەواوکردنی ئەو ئەرکە.
حەیان عەبدولغەنی، وەزیری نەوتی عێراق لە دوایین کۆبوونەوەی لیژنەی نەوت و غازی ئەنجومەنی نوێنەراندا ئاماژەی بەوەشکرد، نەوتی کەرکوک و ھەرێمی کوردستان بەو ناوچانەدا تێدەپەڕێت کە بوومەلەرزەکەی مانگی شوبات زیانی پێگەیاندووە، بەوھۆیەش ھەناردەی نەوت بە تەواوی راگیراوە.
باسی لەوەشکردوە، لەئێستادا چاوەڕێی ھاتنی وەفدێکی تورکیان بۆ عێراق بەمەبەستی گفتوگۆکردن لەسەر دیاریکردنی وادەیەک بۆ دەستپێکردنەوەی ھەناردەی نەوت لەرێگەی بەندەری جەیھانەوە.
لای خۆیەوە کازم توکی، ئەندامی لیژنەی نەوت و غاز لە ئەنجومەنی نوێنەران دەڵێت، لە کۆبوونەوەکەدا بۆیان دەرکەوتووە کە تورکیا تا ئەو کاتەی عێراق لەو ١.٥ ملیار دۆلارەی خۆش نەبێت کە دادگای پاریس بەسەریدا سەپاندویەتی، راگرتنی ھەناردەی نەوت وەک کارتی فشار دژی بەغدا بەکاردەھێنێت.
ئەحمەد موسا، وتەبێژی وەزارەتی کارەبای عێراق رایگەیاند، لە یەکی مانگی تەممووزی ئەمساڵەوە، قۆناغی یەکەمی پێکەوە بەستنەوەی ھێڵی کارەبای عێراق بە ئوردن ئامادە دەبێت و لە قۆناغی یەکەمیشدا بە قەبارەی ٥٠ مێگاوات دەکەوێتەکار و دەگاتە قەزای رووتبە لە پارێزگای ئەنبار.
ڕاشیگەیاند، پێشبینیان دەکرد، لە سەرەتای مانگی حوزەیران، پێکەوە بەستنەوەی کارەبا بکەوێتەکار، بەڵام ھەندێک رەوشی کەشوھەوا و بەربەستی لایەنی ئوردنی، کەوتنەکاری ئەو پڕۆژەیەی بۆ مانگی تەممووز دواخست.
وتیشی، پێکەبەستنەوە لەگەڵ لایەنی تورکی ئامادەیە، بەڵام چاوەڕوانی کەوتنەکاری دەکەن، بەڵام پێکەوەبەستنەوە لەگەڵ وڵاتانی کەنداو لە ماوەی داھاتوودا ئاماد دەبێت و پێنج گرێبەستیان ھەیە، کە بۆ کەوتنەکاری قۆناغی یەکەمی ١٢ مانگیان پێویستە.
ھادی سەلامی، ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەران لە نوسراوێکدا کە ئاڕاستەی داواکاری گشتی کردووە ئەوەی خستوەتەڕوو، کە داواکارییەکەی شاخەوان عەبدوڵا جێگری دووەمی سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران، بۆ راگرتنی کارەکانی لیژنەی دارایی، پێچەوانەی پەیڕەوی ناوخۆی پەرلەمانە و نایاساییە.
باسی لەوەشکردووە، جێگری دووەمی سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران دەسەڵاتی ئەوەی نییە داوای راگرتنی کاری لیژنەکان بکات، بەکارھێنانی پۆستەکەشییەتی بۆ مەبەستی نایاسایی کە دەچێتە چوارچێوەی تاوانەوە، بۆیە داوا لە داواکاری گشتی دەکات شاخەوان عەبدوڵا بدات بە دادگا و رێکاری یاسایی بەرامبەری بگیرێتەبەر.