عیراق
سبەینێ ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق سەعات یەکی پاش نیوەڕۆ کۆدەبێتەوە و بەگوێرەی کارنامەکەش، کۆبوونەوەکە لە پێنج بڕگە پێکھاتووە و یەکێک لە بڕگەکانیش تایبەتە بە خوێندنەوەی یەکەمی پێشنیارێک بۆ ھەمواری یاسایی کۆمسیۆنی ھەڵبژاردنەکان.
لە کارنامەکەدا ھیچ بڕگەیەکی تیادا نییە بۆ دیاریکردنی جێگرەوەی محەمەد حەلبوسی سەرۆکی پێشووی ئەنجومەنی نوێنەران، کە بە بڕیاری دادگای فیدراڵی لە پۆستەکەی دوورخرایەوە، لەکاتێکدا، بەپێی پەیڕەوی ناوخۆ دەبێت لەیەکەم دانیشتنی دوای چۆڵبوونی پۆستی سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران کەسێک بۆ ئەو پۆستە ھەڵبژێردرێت.
وتیشی، چاوەڕواندکرێت ئەو سێ وەزیرە سبەینێ نامەی دەستلەکارکێشانەوەیان ئاڕاستەی محەمەد شیاع سودانی سەرۆکوەزیران بکەن بۆ پەسەندکردنیان.
ئەمڕۆ دادگای فیدڕاڵی لەسەر سکاڵای لەیس دلێمی، ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەران کۆبووەوە کە سەرەتای ئەمساڵ سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران ئیمزای لەسەر نامەیەکی دەستلەکارکێشانەوەی کرد و کۆتایی بە ئەندامێتییەکەی ھێنا.
ئەو پەرلەمانتارە داوایکردبوو دادگای فیدڕاڵی بڕیارەکەی محەمەد حەلبوسی، سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران ھەڵبوەشێنێتەوە، چونکە نامەی دەستلەکارکێشانەوەکەی بە ساختەکاری نوسراوە.
دوای تاوتوێکردن و پەسەندکردنی سکاڵاکە، دادگای فیدڕاڵی کۆتایی بە ئەندامیەتی محەمەد حەلبوسی، سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران و لەیس دلێمی، ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەران ھێنا.
لەکاتی بڕیارەکە، ئەنجومەنی نوێنەران بە سەرۆکایەتی حەلبوسی لە کۆبوونەوەدا بوو، بەھۆی بڕیارەکەی دادگای فیدڕاڵیش کۆبوونەوەی ئەنجومەنی نوێنەران بەکاتی ھەڵپەسێردرا و کۆبوونەوەکەی بەجێھێت.
سەرچاوەیەکی حکومی کە نەیویستووە ناوی ئاشکرابکرێت بە میدیاکانی رایگەیاندووە، نوسینگەی سەرۆک وەزیران پاکێجێکی نوێ ئامادەکردووە بۆ چارەسەرکردنی جیاوازی نرخی ئاڵوگۆڕی دراو، لەوانە کاراکردنی لیژنەیەکی ھاوبەش لەنێوان حکومەت و بانکی ناوەندی و کەرتی تایبەت.
ڕوونیشی کردەوە، حکومەت و بانکی ناوەندی دانوستانی بەردەوام لەگەڵ لایەنی ئێرانی ئەنجام دەدەن بۆ ڕێکخستنی ئاڵوگۆڕی بازرگانی نێوان ھەردوو وڵات و خستنەڕووی باشترین بژاردە سەبارەت بە پێدانی باج.
وتیشی، حکومەت کاریکردووە لەسەر کۆمەڵێک پڕۆژە بۆ ئەوەی دڵنیابن لەوەی کە خەڵکی ھەژار و داھاتە مامناوەندەکان کاریگەرییان لەسەر نەبێت بەھۆی جیاوازی نرخی ئاڵوگۆڕەوە.
ئەو سەرچاوەیە وتیشی، حکومەتی عێراق گفتوگۆی بەردەوامی لەگەڵ بانکی ناوەند ئەنجام دەدات لەسەر کۆمەڵێک بابەت لەوانە ئاسانکاری بۆ ڕێکارەکانی پەیوەست بە ھاوردەکردنی دۆلاری کاش بۆ بانکەکانی عێراق.
بەڕێوەبەرایەتی گشتی ھاتووچۆی عێراق لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوەکردووە، خێرایی لە رادەبەدەر و پابەندنەبوونی شۆفێر بە بنەماکانی سەلامەتی بوونەتە ھۆکاری ھەزاران رووداوی ھاتووچۆ لە ناوچە جیاجیاکانی عێراق کە ھەزاران قوربانییان لێکەوتووەتەوە و زیانێکی زۆری ماددیشان ھەبووە و ھۆکاری دیکەی زۆربوونی ژمارەی قوربانییەکانیش سەرنشینانی ئۆتۆمبێلن کە لە رێگا دوورەکان پشتێنی سەلامی نابەستن.
راشیگەیاندووە، لەسەرەتای ئەمساڵەوە تائێستا زیاتر لە حەوت ھەزار رووداوی ھاتووچۆ لە ناوچە جیاجیاکانی عێراق روویانداوە و بەپێی توێژینەوەیەکی پسپۆڕانی ھاتووچۆش ٧٠٪ی ئەو رووداوانە بەھۆی بەکارھێنانی مۆبایلەوە بووە لەلایەن شۆفێرانەوە لەکاتی لێخوڕیندا.
د.لەتیف رەشید سەرۆككۆماری عێراق لەگەڵ مەجید قەسەبی وەزیری بازرگانی سعودیە و سەرۆكی ئەنجومەنی هەماهەنگیی سعودی–عێراقی و ژمارەیەك خاوەنكاری ئەو وڵاتە كۆبووەوە و جەختیكردەوە لە گرنگی هاریكاری و هەماهەنگی نێوان عێراق و سعودیە لە بوارەكانی بازرگانی، ئابوری، پیشەسازی، وزە و ژینگە و سودوەرگرتن لە شارەزایی و ئەزمون و تواناكانی یەكتر.
باسی لەو قۆناغەش كرد كە عیراق لە ساڵانی رابردوودا روبەڕوی بووەتەوە، بەتایبەتیش شەڕ و گەمارۆ و تیرۆر و كاریگەرییان لەسەر ژێرخانی ئابوری و خزمەتگوزارییەكان، وتیشی، ئێستا عێراق لە رەوشێكی جیاوازدایە لەڕووی ئاسایش و سەقامگیری و پێشكەشكردنی خزمەتگوزاری و دەستپێكردنی پڕۆژەی ستراتیژی و وەبەرهێنان.
سەرۆككۆماری عێراق داوای لە خاوەنكارانی سعودیە كرد سوود لە دەرفەتە رەخساوەكان وەربگرن و بێنەناو بازاڕی عێراقەوە، چونكە حكومەت ئاسانكاری بۆ وەبەرهێنەران و بازرگانان دەكات بە مەبەستی هاندانیان و سودمەندبوون لە دەرفەتەكانی وەبەرهێنان لە عێراقدا.
ھومام حەمودی، سەرۆکی ئەنجومەنی باڵای ئیسلامی عێراق لە چاوپێکەوتنێکی تەلەفزیۆنیدا رایگەیاند، محەمەد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانی عێراق لەسەرەتای دەستبەکاربوونییەوە لە پۆستەکەی تائێستا چەندین دۆسێی گرنگی ھەڵداوەتەوە و زۆر ژیرانەش دەستی بۆ بابەتە ئاڵۆز و پڕ لەکێشە و ململانێکان بردووە و بە باشی کاری لەسەرکردوون و دووری نێوان حکومەت و عێراقییەکانیشی زۆر کەمکردووەتەوە.
وتیشی، سودانی ئەزموونێکی زۆر و مێژوویەکی دوورودرێژی لە دەستپاکی ھەیە و وەک نوێنەری سەرجەم عێراقییەکان مامەڵە دەکات و پلانی ستراتیژی و گرنگیشی بۆ داھاتووی عێراق ھەیە، داواشی لێکرد دۆسێی رەوتی سەدر بجوڵێنێت بۆئەوەی جارێکی تر بگەڕێتەوە ناو پرۆسەی سیاسی عێراق.
ئیڤان فایەق وەزیری کۆچ و کۆچبەرانی عێراق لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوەکردووە، لە چوارچێوەی پلانی نیشتمانی بۆ گەڕاندنەوەی ئاوارەکان، ٣٧٥ ئاوارە بە ھاوکاری رێکخراوی کۆچی نێودەوڵەتی لە کەمپی بێرسفی یەک لە قەزای زاخۆوە لەسەر خواستی خۆیان گەڕاونەتەوە بۆ ناوچەکانیان لە سنوری قەزای شنگال.
راشیگەیاندووە، ئەو ئاوارانەی گەڕاونەتەوە بۆ زێدی خۆیان لە سنوری شنگال سەرجەم پێداویستییەکانیان بۆ دابیندەکرێت، پلانی نیشتمانیش بۆ گەڕاندنەوەی ئاوارەکان بەخواستی خۆیان بەردەوامدەبێت تا ئەوکاتەی تەواوی ئاوارەکانی عێراق دەگەڕێنەوە بۆ زێدی خۆیان.
موقتەدا سەدر لە وەڵامی یەکێک لە لایەنگرانی سەبارەت بە پڕۆسەی سیاسی و ھەڵبژاردنەکان لە پەیامێکیدا رایگەیاند، سەدرییەکان بە یەکڕیزی و وەفا جیا دەکرێنەوە و شانازی بەوەوە دەکات، داواشی کرد پابەندبن بە چاکسازییەوە.
سەدر لە پەیامەکەیدا داوای لە لایەنگرانی کرد بایکۆتی ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکان بکەن، بەو شێوەیە ئەو دڵخۆش دەکەن و دوژمنانیش توڕە دەکەن، ھەروەھا شەرعیەتی ھەڵبژاردنەکە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی و ناوخۆیی دادەبەزێت و ھەژموونی گەندەڵکاران و لایەنگران لەسەر عێراق کەم دەبێتەوە.
سەدر وتیشی، رەوشی جیھانی و ھەرێمی کاریگەری لەسەر عێراق ھەیە و دەبێت وریا بن و ھەمیشە لە ئامادەباشیدا بن.
عارف حەمامی ئەندامی لیژنەی یاسایی لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق رایگەیاند، یەکێک لەو پرۆژەیاسایانەی گرنگە و پەیوەندی راستەوخۆی بە فەرمانبەرانەوە ھەیە، پرۆژەیاسای رێکخستنەوەی مووچەی بنەڕەتی فەرمانبەرانە بۆئەوەی جیاوازییەکانی نێوان لە مووچەی بنەڕەتی رێکبخرێتەوە کە دادپەروەرییەکی تەواو لە مووچەی فەرمانبەران بەدیدەھێنێت کاریگەری راستەوخۆی لەسەر ژیان و گوزەران و رەوشی ئابوورییان جەبێت.
وتیشی، لەئێستادا ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق سەرجەم رێکارەکانی تایبەت بەو پرۆژەیاسایە تەواوکردووە، لیژنەیەکی باڵاشی پێکھێناوە بۆ زیاتر بەھێزکردنی پرۆژەیاسای رێکخستنەوەی مووچەی بنەڕەتی فەرمانبەران و ئەنجومەنی نوێنەرانیش چاوەڕوانە حکومەت رەوانەی بکات بۆ پەسەندکردنی.
عەلی عەباس جیھانگیر، وتەبێژی وەزارەتی کۆچ و کۆچبەران لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەنوسیدا ڕایگەیاند، وەزارەتەکەیان بەدواداچوون بۆ دۆخی کەمپی ئاوارەکانی ھەرێمی کوردستان دەکەن، بە مەبەستی دابینکردنی پێداویستیەکانیان بە ھەماھەنگی لەگەڵ حکومەتی ھەرێمی کوردستان، جەختیشکردنەوە لەسەر ئەوەی نابێت کاندیدەکانی ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکان ھیچ جۆرە بانگەشەیەکی ھەڵبژاردن یان چالاکیەکی سیاسی لە کەمپەکانی ھەرێمدا ئەنجام بدەن.
ئاماژەی بەوەشکرد، ھەر کاندیدێک پێشلکاری بکات ڕێوشوێنی یاسایی بەرامبەر دەگیرێتەبەر.
ھەیسەم فەھد زرکانی، ئەندامی سەربەخۆی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق داوای لە محەمەد حەلبوسی سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق کردووە میوانداری محەمەد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانی عێراق و عەلی عەلاق پارێزگاری بانکی ناوەندی بکات، بۆ ئەنجامدانی کۆبوونەوەیەکی بەپەلە سەبارەت بە بەھای دینار و دۆلار و قەیرانی دارایی.
ھەروەھا داوایکردووە، ئەو کەسانەی تۆمەتبارن بە کەمتەرخەمی و نزمبوونەوەی بەھای دینار بەرامبەر بە دۆلار لێپێچینەوەیان لەگەڵدا بکرێت.
بەپێی خشتەی کۆبوونەوەکانی دادگای فیدراڵی عێراق، سکاڵاکە لەلایەن "مستەفا سەنەد" ئەندامی لیژنەی دارایی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق دژی سەرۆک وەزیرانی عێراق تۆمارکراوە.
لە سکاڵاکەدا داوایکردووە دادگای فیدراڵی بڕیاری ژمارە ٢٣٥٠٠ی ساڵی ٢٠٢٣ و ھەموارەکەی، ھەروەھا بڕیاری ژمارە ٢٣٥٢٠ی ساڵی ٢٠٢٣ی حکومەتی عێراق تایبەت بە پێدانی بڕی دوو ترلیۆن و ١٠٠ ملیار دیناربە قەرز بە حکومەتی ھەرێمی کوردستان رابگرێت، کە مانگانە دەکاتە بڕی ٧٠٠ ملیار دینار.
لە چوارچێوەی کۆبوونەوەیەکدا لە وەزارەتی پلاندانانی عێراق تایبەت بە پرۆژەکانی گەشەپێدان لە نێوان عێراق و ئەڵمانیا، ماکس ملین سەرۆکی وەفدی ئەڵمانیا لە کۆبوونەوەکە رایگەیاند، چەندین خاڵی گرنگ و ھاوبەشیان لەگەڵ عێراق ھەیە لە پێناو زیاتر بەھێزکردنی پرۆژە ھاوبەشەکانی نێوانیان و پلانی کارکردنی ھاوبەشیش دەبێتە بنەمایەکی سەرەکی ھاوکارییەکانی نێوان ھەردوو وڵات لە ساڵانی داھاتوودا.
وتیشی، لەساڵی ٢٠١٤ەوە تائێستا حکومەتی ئەڵمانیا لە بواری ئاوەدانکردنەوە و مرۆییدا ھاوکاری زۆری پێشکەشی عێراق کردووە، بەشێوەیەک لەو ماوەیەدا بە بەھای زیاتر لە سێ ملیار دۆلار ھاوکاری مرۆیی لە بەرلینەوە بۆ بەغداد رەوانە کراوە.
بەپێی نووسراوێکی دادوەر فایەق زیدان سەرۆکی ئەنجومەنی باڵای دادوەریی عێراق کە ئاراستەی ھەردوو سەرۆکایەتی داواکاری گشتی و دەستەی سەرپەرشتیاری دادی و تەواوی سەرۆکایەتی دادگاکانی تێھەڵچوونەوە کراوە، ئاماژەی بەوە کردوە، لە چوارچێوەی بانگەشەی ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکاندا ھەر کاندیدێک لە کاتی چاوپێکەوتن و لێدوانە رۆژنامەوانییەکاندا لەرێگەی بوختان و جنێودان و ناوزڕاندنەوە یاسا پێشێل بکەن، بەپێی حوکمی ماددەکانی ٤٣٣ و ٤٣٤ و ٣٤٥ لە یاسای سزادانی عێراق لێپرسینەوەیان لەگەڵ دەکرێت.
راشیگەیاندووە، لێپرسینەوە لەگەڵ ھەموو کەسانەشدا دەکرێت کە پێشێلکاری بەرامبەر بانگەشەی ھەڵبژاردنی کاندید و لایەنەکان دەکەن.
ماھیر حسێن رەشید سەرۆکی دەستەی خانەنشینی نیشتیمانی عێراق، لە نووسراوێکدا کە ئاڕاستەی دەستەی دەستپاکی و دەستەی باڵای بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی کردووە، ناوی زیاتر لە ٢٢ فەرمانبەری خانەنشینکراوی ئاراستە کردوون بۆئەوەی بە تۆمەتی ئەنجامدانی ساختەکاری لێکۆڵینەوە لە دۆسێکانیان بکەن.
ئاماژەی بەوەشکردووە، ھۆکارێکی تری نووسراوەکە بۆئەوە گەڕێندراوەتەوە کە گومان ھەیە لەناو خانەنشیناندا کەسانی تاوانبار و پەیوەندی بەداعش و ناشایستەیی بۆ خانەنشین بوون ھەبێت، بۆیە داوای دەستەی دەستپاکی و دەستەی باڵای بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی کردووە رێکاری پێویست بگرنەبەر و لێکۆڵینەوەی ورد بکەن.