ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق کارنامەی کۆبونەوەی رۆژی دووشەممەی داھاتوی بڵاوکردەوە، بەپێی کارنامەکە دەنگ لەسەر دوو پڕۆژەیاسا دەدرێت، ھەروەھا خوێندنەوەی یەکەم بۆ پڕۆژەیاسای ھەمواری یاسای دەستبەسەرداگرتنی موڵک و ماڵی گواستراوە و نەگواستراوەی بەرپرسانی پێشووی حزبی بەعس دەکرێت، ھەر بە پێی کارنامەکەش سێ پرۆژەیاساش گفتوگۆیان لەسەر دەکرێت.

دوای تێپەڕبوونی دوو ساڵیش بەسەر ئەم خولەی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقدا، تائێستا شەش لیژنەی پەرلەمانی سەرۆکایەتییان یەکلایی نەکراوەتەوە، کە پێکھاتوون لە لیژنەکانی"ئەوقاف، ھۆزەکان، راگەیاندن و رۆشنبیری، شەھیدان و زیندانیانی سیاسی، گەنجان وەرزش".

سۆزان مەنسور ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەران بە کوردسات نیوزی راگەیاند، یەکێک لەو لیژنانە، لیژنەی کۆچ و کۆچبەرانە کە سەرۆکی لیژنەکە مافی فراکسیۆنی یەکێتییە و تائێستا دەستنیشان نەکراوە.

ئاماژەی بەوەشکرد، یەکلایی کردنەوەی بەشێکی تری لیژنەکان پێویستی بە رێککەوتنی نێوان کوتلە سیاسییەکان ھەیە.

وەزارەتی ناوخۆی عێراق بڵاویکردەوە، ئەو ئۆتۆمبێلانەی جامەکانیان بەڕێژەی ٥٠٪ رەش دەکرێت دەبێت پێنج ملیۆن دینار بدەن، ئەو ئۆتۆمبێلانەشی جامەکانیان بەڕێژەی ٤٠٪ رەش دەکەن پارەکەی دەگاتە سێ ملیۆن و ٥٠٠ ھەزار دینار و رێژەی ٣٠٪ش پارەکەی دەگاتە دوو ملیۆن و ٥٠٠ ھەزار دینار. 

وەزارەتی ناوخۆی عێراق راشیگەیاند، ئەو بڕیارە ئۆتۆمبێلی سەرۆکایەتی کۆمار و ئەنجومەنی نوێنەران و ئەندامەکانیان و وەزیر و بریکارەکان و ھەروەھا سەرۆکی دەستەکان و نێردە دیپلۆماسییەکان و سەرۆکی ئەنجومەنی پارێزگاکان و راوێژکاران دەگرێتەوە

کازمی لە چاوپێکەوتنێکی تەلەفزیۆنیدا ئاماژەی بەوەکرد، حکومەتی ھەرێمی کوردستان پابەندی رێککەوتنی سیاسی سەبارەت بە ھەناردەکردنی نەوت بووە، ئەگەر حکومەتی ناوەندیش ئامادەیە بۆ وەرگرتنی ٤٠٠ ھەزار بەرمیل، دەبێت ھەرێم تەنھا پابەندی بەرھەمھێنان بێت و رادەستی حکومەتی ناوەندی بکات. 

وتیشی، تا ئێستا نەتوانراوە کۆنترۆڵی بەقاچاغبردنی نەوت بکرێت لەڕێی تەنکەرەوە و ئەو بە قاچاغبردنە لەلایەن ھەرێمەوە بەردەوامە، ئەوەشی رێککەوتن کراوە لەسەری بە تەواوی جێبەجێ نەکراوە.

موعین کازمی جەختیکردەوە، دەبێت حکومەتی عێراق شایستەکانی سەرجەم پارێزگاکان بە پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستانەوە بدات، بەو مەرجەی ھەمووان پابەند بن بەو رێککەوتنانەی کە کراوە. 

سەبارەت بە ئابوری عێراقیش ئەو ئەندامەی لیژنەی دارایی ووتی، گرفتی ئابوری تەنھا بە ھەمەجۆرکردنی سەرچاوە و داھات و پشت بەستن بە پیشەسازییە ناوخۆییەکان چارەسەر دەبێت.

خالید ئیسماعیل نەداوی بەڕێوەبەری گشتی لە وەزارەتی بازرگانی عێراق ئاماژەی بەوەکرد، پێویستی راستەقینەی وڵات بە دانەوێڵە بۆ ئەمساڵ ٤.٦ ملیۆن تۆنە، لەکاتێکدا بەرھەمی دانەوێڵەی وەرزی ئێستا گەیشتووەتە ٥.٢ ملیۆن تۆن، ئەو بڕە عەمبارکراوەش بەشی پێویستیی تا کۆتایی مانگی تەممووزی ساڵی ٢٠٢٤ دەکات.

وتیشی، گەنمی عەمبارکراو لە سەرەتای ئەمساڵدا ١٠٠ ھەزار تۆن بووە، لەبەرئەوە گرێبەست کرا بۆ ھاوردەکردنی یەک ملیۆن تۆن دانەوێڵە گەرەنتیکردنی بەشە ئارد.

رونیشیکردەوە، گەنمە ھاوردەکراوەکە تێکەڵ بە گەنمی ناوخۆیی دەکرێت بۆ باشکردنی کوالێتی ئارد و ئاسان بەکارھێنانی لە دروستکردنی ناندا.

نوسینگەی سەرۆکوەزیرانی عێراق بڵاویکردەوە، محەمەد شیاع سودانی سەرپەرشتی کۆبوونەوەیەکی تایبەت بە بەرەنگاربوونەوەی تاوانی ئابووریی کرد کە بەرپرس و نوێنەرانی لایەنە پەیوەندیدارەکانی حکومەت و دەزگا ئەمنییەکان تێیدا بەشداربوون.

لە کۆبوونەوەکەدا تاوتوێی ھەوڵەکانی بەرەنگاربوونەوەی قاچاغچێتی دراو و تۆڕە تاوانکارییەکان کرا و سەرۆکوەزیران جەختیکردووە، ئەو پرسە جێگەی گرنگیی تایبەتی حکومەتە، چونکە پایەیەکی چاکسازیی ئابووری و بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵییە.

سودانی لایەنە پەیوەندیدارەکانی راسپارد، کاربکەن بۆ بەرەنگاربوونەوەی بەقاچاغبردنی دراو و ئەوانەشی کە لە باج و گومرک ھەڵدێن، ھەروەھا دانانی خاڵی پشکنینی جوڵاو و نەگۆڕ، لەسەر ئەو رێگە سەرەکیانەی بە دەروازە سنوورییەکانەوە دەبەسترێنەوە، ئەوەش بۆ رێگریکردن لە گواستنەوە و بە قاچاغبردنی ئەو کاڵایانەی باجیان نەداوە یان بە نایاسایی ھێندراونەتە ناو عێراق.

لە میانی دیدارەکەدا، سەرۆک کۆمار دوپاتیکردەوە لە گرنگی پتەوکردنی پەیوەندییەکان و کاری ھاوبەشی نێوان ھەردوو وڵات بۆ پەرەپێدانی ھاریکاری لە بوارە جیاجیاکاندا بەتایبەتی بواری ئابووری و بازرگانی و دۆسیەی ئاو، بەشێوەیەک کە زامنی بەدیھێنانی بەرژەوەندییە ھاوبەشەکان بکات لەڕێگەی ڕێککەوتنی دووقۆڵی و یاداشتنامەی لێکتێگەیشتن لەم بارەیەوە.

لای خۆیەوە باڵیۆز تورکیا، پاڵپشتی تورکیای بۆ ئاسایش و سەقامگیری عێراق و خۆشگوزەرانی گەلەکەی دوپاتکردەوە، ھەروەھا جەختی لەخواستی وڵاتەکەی بۆ پەرەپێدانی پەیوەندییەکان لە بوارە جیاجیاکاندا کردەوە.

نووسینگەی راگەیاندنی بانکی ناوەندی لە راگەیەنراوێدا ئاشکرای کردوە، کە ھەندێک لە میدیاکانی و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان ھەواڵێکان لەبارەی بریارێک بۆ کشانەوەی سەرمایەی بانکە تایبەتەکان بڵاوکردوەتەوە کە دوورە لە راستییەوە، داوا لە کەناڵەکانی راگەیاندن دەکات کە بە وریاییەوە مامەڵە لەگەڵ زانیارییەکان بکەن و دەستکەوتنی زانیاریی ورد پەیوەندی بە بانکی ناوەندییەوە بکەن. 

ئەوەشی دووپاتکردوەتەوە، کە ئەو دەنگۆیانە و سودوەرگرتن لە سەرچاوەی نارەسمی کاریگەریی لەسەر سیاسەتی نەختینە و کەرتی بانکی دەبێت، ھەربۆیە کار لەسەر بەھێزکردنی متمانە بە کەرتی بانکی دەکەن.

لیژنەکانی ئەوقاف، ھۆزەکان، راگەیاندن و رۆشنبیری، شەھیدان و زیندانیانی سیاسی، گەنجان وەرزش، لەو لیژنانەن کە لە پۆلێنی ( جیم)ن و تائێستا سەرۆکایەتی کاتییان ھەیە و جێی بایەخی فراکسیۆنەکان نین.

(کازمی تۆکی) ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق رایگەیاندووە، سەرەڕای نەبوونی سەرۆکایەتی ئەو لیژنانە کارەکانیان بە باشی و بەپێی تەوافوقی دەکەن رۆڵیان ھەبووە لە پەسەندکردنی ژمارەیەک پڕۆژەیاسا.

بە وتەی ئەو پەرلەمانتارە ھەڵنەبژاردنی سەرۆکایەتی ئەو لیژنانە ھۆکارەکەی بێبایەخیان نییە، بەڵکو دوای دابەشکردنی لیژنە گرنگەکان ھەندێک فراکسیۆن ھەوڵیاندا وەک قەرەبوو سەرۆکایەتی ئەو لیژنانە وەربگرن، بەڵام دوای ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ١٨ لیژنە لە کۆی ٢٥ لیژنەی پەرلەمانی لە کانوونی دووەمی ئەمساڵ، بڕیاری چۆنیەتی دابەشکردنی پەرلەمانتاران لە لیژنەکاندا ھەڵوەشایەوە.

کۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی ھەڵبژاردنەکانی عێراق لە راگەیەندراوێکدا بڵاویکردەوە، لە رۆژی ٢٧ی ئەم مانگەوە، دەرگای دامەزراندن بۆ کارمەندانی سەر سندوقەکان بۆ رۆژی دەنگدان دەکرێتەوە. 

راشیگەیاند، پێشکەشکردن بۆ دامەزراندن لەڕێی لینکێکەوە دەبێت و فەرمانبەرانی سەرجەم فەرمانگەکانی حکومەت دەگرێتەوە، بێجگە لە کارمەندانی ھێزی ئەمنی و سەربازی و خوێندکارانی زانکۆ و پەیمانگەکان و ئەو دەرچووانەی کە بڕوانامەیان خوار دبلۆمە.

 

وەزارەتی نەوتی عێراق لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوە کردووە، لە مانگی حوزەیرانی رابردوودا ١٠٠ ملیۆن و ٥٩ ھەزار و ٥٢ بەرمیل نەوتی ھەناردەکردووە، تێکڕا ھەر بەرمیلێک نەوتیش بە ٧١ دۆلار و ٧٥ سەنت فرۆشراوە و کۆی داھاتی نەوتیش لە مانگی رابردوودا حەوت ملیار و ١٧٩ ملیۆن و ٦٧٠ ھەزار دۆلار بووە.

راشیگەیاندووە، مانگی رابردوو لە کێڵەگە نەوتییەکانی ناوەڕاست و باشووری عێراقەوە ٩٨ ملیۆن و ٧٢٥ ھەزار و ٦٢٠ بەرمیل نەوت ھەناردە کراوە و ٣٣ کۆمپانیای جیھانیش لەمانگی رابردوودانەوتی عێراقیان کڕیووە.

نستور ئۆمۆھانچی نوێنەری سندوقی رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ دانیشتووان لە عێراق لە کۆنگرەیەدا لە بەغداد رایگەیاند، زیادبوونی ژمارەی دانیشتووان بە خاڵێکی گرنگ و ئەرێنی ھەر وڵاتێک دادەنرێت، لە عێراقیش ژمارەی دانیشتووان بەراورد بە وڵاتانی ناوچەکە بەردەوام لە زیادبووندایە، بەڵام پێویستە حکومەتی عێراقیش پلان و ستراتیژی تایبەتی ھەبێت بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ زیادبوونی ژمارەی دانیشتوواندا.

لە چەند رۆژی رابردووشدا وەزارەتی پلاندانی عێراق رایگەیاندبوو، ژمارەی دانیشتووانی عێراق گەیشتووەتە ٤٣ ملیۆن و ٣٢٤ ھەزار کەس کە ٥٠.٥٪یان لە رەگەزی نێر و ٤٩.٥٪_شیان لە رەگەزی مێن و تێکڕای گەشەی ساڵانەی دانیشتووانی عێراقیش گەیشتووەتە ٢.٥٪ و ھەموو ئامادەکارییەکیشیان کردووە بۆئەوەی ساڵی داھاتوو سەرژمێرییەکی گشتی لە عێراق ئەنجام بدەن.

ھێزەکانی پاراستنی کەناراوەکانی عێراق سەر بە فەرماندەیی پاسەوانی سنوور رایگەیاندووە، لە ئاوی شەتولعەرەب لە سنوری پارێزگای بەسرە کەسێک لە رێگەی بەلەمێکەوە کە لە  ئێرانەوە ھاتبوو، ھەوڵیدا بڕێک ماددەی ھۆشبەر بگەیەنێتە عێراق، بەڵام لەلایەن ھێزەکانی پاسەوانی کەناراوەکانەوە تەقەی لێکراوە بۆئەوەی دەستگیری بکەن، بەڵام ھەڵاتووە.

ئاماژەی بەوەشکردووە، دوای ھەڵاتنی ئەو کەسە، دەستبەسەر بەلەمەکەدا گیرا و ١٠ کیلۆگرام ماددەی ھۆشبەر لە جۆری کریستاڵی تێدابوو و رادەستی لایەنە پەیوەندیدارەکان کراوە.

عەلی عەلاق پارێزگاری بانکی ناوەندی رایگەیاند، بانکی ناوەندی بەدواداچوون بۆ دۆسیەی ئەو بانکانە دەکات کە دۆلاریان وەرنەگرتووە و پێداچوونەوە بە دۆسیەکانیان دەکەن، ئەوەشی ئاشکرا کرد کە چەند پێشنیازێک ھەن لە بارەی دیارییکردنی پرۆسەی بازرگانی لەگەڵ ئێران و دیارییکدرنی رێکارێک بۆ خەرجکردنی پارەی مامەڵەکان بە دراوی عێراقی و ئامادەکردنی کارتێکی تایبەت بۆ ئەو مەبەستە.

 پارێزگاری بانکی ناوەندی لە بارەی بەرزبوونەوەی بەردەوامی بەھای دۆلار رایگەیاندووە، بەرزبوونەوەی بەھای دۆلار کاتییە و بەشێک لەو بازرگانانەی کە بە ناشەرعی کاردەکەن لە پشت ناجێگیری بەھای دینارەوەن لە بازارەکانی عێراقدا.

حەسەن یاسری ئەندامی لیژنەی ئەوقاف و کاروباری ئاینی لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق رایگەیاندووە، لە دواین کۆبوونەوەی ئەنجومەنی وەزیرانی عێراقدا بەسەرۆکایەتی محەمەد شیاع سودانی کە رۆژی سێشەممە بەڕێوەچووە، پرۆژەیاسای پشووە رەسمییەکان پەسەند کراوەو بەپێی ھەموو پێشبینی و زانیارییەکانیش رۆژی چوارشەممەی ھەفتەی داھاتوو پرۆژەیاساکە دەگاتە ئەنجومەنی نوێنەران.

وتیشی، ھەر کاتێک پرۆژەیاسای پشووە رەسمییەکان بگاتە ئەنجومەنی نوێنەران، لیژنەی ئەوقاف و کاروباری ئاینی پێداچوونەوە بۆ سەرجەم بڕگە و ماددەکانی دەکات و ھەوڵ دەدەن لە کەمترین ماوەدا خوێندنەوەی یەکەم و دووەمی بۆ بکرێت و دواتر پەسەند بکرێت و بکەوێتە بواری جێبەجێکردنەوە، چونکە بە یەکێک لە پرۆژەیاسا گرنگەکان دادەنرێت و زۆربەی کوتلەکانیش لەگەڵ پەسەندکردنیدان.

محەمەد شیاع سوودانی لەمیانەی کۆبوونەوەی لەگەڵ سەرۆکی جێبەجێکاری کۆمپانیای "جەنەرال ئەلیکتریک"ی ئەمریکی ئاماژەی بەوەدا، گرنگی زیاتر بە کەرتی کارەبا دەدەن بە تایبەتی لە کەرتەکانی گواستنەوە، دابەشکردن و بەرھەمھێناندا، داواشی لە کۆمپانیاکە کرد، ھاوکاری وەزارەتی کارەبا بکات بۆ دابینکردنی پێداویستییەکانی ئەو کەرتانە.

وتیشی، ھەوڵدەدەن بەفیڕۆچوونی غازی ھاوەڵ لە کێڵگە نەوتییەکانی عێراق کەمبکەنەوە بۆ ئەوەی لە پڕۆژەکانی بەرھەمھێنانی کارەبا سوودی لێ وەربگرن.

لای خۆیەوە سەرۆکی جێبەجێکاری کۆمپانیاکە رایگەیاند، کۆمپانیاکەیان پابەندە بە جێبەجێکردنی ئەو گرێبەستانەی لەگەڵ عێراقدا واژوویان کردووە.

کۆمپانیای جەنەرال ئەلیکتریکی ئەمریکی، لە بواری وزەدا کار دەکات و لە ساڵی ٢٠١٨ەوە، لە عێراق وەبەرھێنان لە وزەدا دەکات.