محەمەد شیاع سوودانی لەمیانەی کۆبوونەوەی لەگەڵ سەرۆکی جێبەجێکاری کۆمپانیای "جەنەرال ئەلیکتریک"ی ئەمریکی ئاماژەی بەوەدا، گرنگی زیاتر بە کەرتی کارەبا دەدەن بە تایبەتی لە کەرتەکانی گواستنەوە، دابەشکردن و بەرھەمھێناندا، داواشی لە کۆمپانیاکە کرد، ھاوکاری وەزارەتی کارەبا بکات بۆ دابینکردنی پێداویستییەکانی ئەو کەرتانە.

وتیشی، ھەوڵدەدەن بەفیڕۆچوونی غازی ھاوەڵ لە کێڵگە نەوتییەکانی عێراق کەمبکەنەوە بۆ ئەوەی لە پڕۆژەکانی بەرھەمھێنانی کارەبا سوودی لێ وەربگرن.

لای خۆیەوە سەرۆکی جێبەجێکاری کۆمپانیاکە رایگەیاند، کۆمپانیاکەیان پابەندە بە جێبەجێکردنی ئەو گرێبەستانەی لەگەڵ عێراقدا واژوویان کردووە.

کۆمپانیای جەنەرال ئەلیکتریکی ئەمریکی، لە بواری وزەدا کار دەکات و لە ساڵی ٢٠١٨ەوە، لە عێراق وەبەرھێنان لە وزەدا دەکات.

فەرھاد عەلادین، راوێژکاری سەرۆکوەزیرانی عێراق بۆ کاروباری دەرەوە رایگەیاند، رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆککۆماری تورکیا سەردانی عێراق دەکات و لەگەڵ محەمەد شیاع سودانی سەرۆکوەزیران کۆدەبێتەوە، بۆ ئەو مەبەستەش دەست بە ئامادەکارییەکان کراوە.

ئەوەشی خستووەتەڕوو، بڕیارە لە سەردانەکەیدا ئەردۆغان لەگەڵ سودانی گفتوگۆ لەبارەی سێ پرسەوە بکەن، کە بریتیین لە دۆسیەی ئاو، بەشداریکردنی کۆمپانیاکانی تورکیا لە پرۆژەی رێگەی گەشەپێدانی عێراق، لەگەڵ دەستپێکردنەوەی ھەناردەی نەوتی ھەرێمی کوردستان لە رێگەی بەندەری جەیھانەوە.

سەرۆککۆمار لە میانەی دیداری بەجیا لەگەڵ ھەردوو باڵیۆزدا، ھیوای خواست کە لە بەجێگەیاندنی ئەرکەکانیان سەرکەوتوبن، ئاماژەشیکرد  بە خواستی عێراق بۆ پتەوکردنی پەیوەندییە دووقۆڵییەکان لەگەڵ ھەردوو وڵات بە شێوەیەک کە خزمەت بە بەرژەوەندییە ھاوبەشەکان بکات.

لای خۆیانەوە ھەردوو باڵیۆز سوپاس و پێزانینی خۆیان بۆ سەرۆککۆمار دەربڕی و جەختیانکردەوە لە ویستی وڵاتەکانیان بۆ پتەوکردنی پەیوەندییەکانییان لەگەڵ عێراق لە بوارە جیاجیاکاندا.

لەمیانەی پێشوازیکردنی سەرۆککۆمار لە نەسیر مەمەدۆڤ باڵیۆزی کۆماری ئازەربایجان لە عێراق، کە تێیدا سەرۆک عەلیێڤ داوەتنامەیەکی ئاراستەی سەرۆککۆمار کرد بۆ سەردانکردنی ئازەربایجان و لە پەیامەکەیدا دوپاتیکردوەتەوە کۆبونەوە و دانوستانەکان کە ئەنجامی دەدەین لە میانەی سەردانەکەدا، کاریگەریان دەبێ لەسەر بەھێزکردن و قوڵترکردنی ھاریکاری بۆ ھێنانە کایەی ھەلی ھاوبەشی نوێ بۆ ھەردو وڵات . 

سەرۆککۆمار سوپاس و پێزانینی خۆی بۆ ئەو داوەتنامە بەڕێزە نیشاندا و دوپاتیکردەوە کە لە نزیکترین دەرفەتدا جێ بەجێی دەکات.

ھەر لەمیانی دیدارەکەدا سەرۆککۆمار، باسی لە پێویستی  فراوانکردنی ئاسۆی ھاریکاری ھاوبەش لە بوارەکانی ئابووری، وەبەرھێنان، گەشتیاری و وزە لە پێناو بەدیھێنانی بەرژەوەندییەکانی ھەردوو وڵاتدا کرد.

لە بەرامبەردا باڵیۆز، سوپاس و پێزانینی خۆی بۆ سەرۆککۆمار دەربڕی و جەختی لە پەرۆشی وڵاتەکەی کردەوە بۆ پەرەپێدانی ئاسۆی ھاریکاری بە شێوەیەک کە خواست و ویستی گەلانی عێراق و ئازەربایجان بۆ پێشکەوتن و خۆشگوزەرانی بەدەست بھێنێت.

رۆژنامەی عەرەبی جەدید لە سەرچاوەیەکی بەرپرسەوە بڵاویکردەوە، چوارچێوەی ھەماھەنگی شیعەکان فشار لە محەمەد شیاع سودانی، سەرۆک وەزیران دەکەن بۆ ئەوەی رێگاچارەیەکی خێرا بۆ بەرزکردنەوەی بەھای دینار لە بەرامبەر دۆلار بگرێتەبەر.

ئەوەشی خستووەتەڕوو، لەو پێناوەشدا سودانی بە بەردەوامی لەگەڵ تیمی حکومەتەکەی کۆدەبێتەوە بۆ ئەوەی چارەسەرێک بۆ ئەو ئاستەنگییە بدۆزێتەوە.

رۆژی ١٩ـی ئەم مانگە ئەمریکا مامەڵەکردن بە دۆلاری لە ١٤ بانکی عێراقی قەدەغەکرد و تۆمەتباریکردن بە ناردنی دۆلار بۆ ئەو وڵاتانەی کە سزای ئەمریکایان لەسەرە، بەوھۆیەش جارێکی دیکە بەھای دۆلار بەرزبووەوە.

بەگوێرەی خشتەی کۆبوونەوەکانی دادگای فیدڕاڵی، ئەمڕۆ دادگاکە لەسەر ئەو سکاڵایە کۆدەبێتەوە کە محەمەد شیاع سودانی، سەرۆک وەزیران دژی یاسای بودجە تۆماریکردووە.

سەرۆک وەزیرانی عێراق تانەی لە ١٢ ماددەی یاسای بودجەداوە و دەڵێت، گۆڕانکارییەکانی ئەنجومەنی نوێنەران کە لە یاسای بودجەدا کردوونی، دەستوەردانن لە دەسەڵاتی جێبەجێکردن، بۆیە داوای لە دادگای فیدڕاڵی کردووە گۆڕانکارییەکان ھەڵبوەشێنێتەوە.

سکاڵاکەی سودانی سەرجەمیان تایبەتن بە دۆسیەی خەرجییەکان و سنورەکانی دەسەڵاتی جێبەجێکردن، ھیچ بڕگەیەکی سکاڵاکەش تایبەت نییە بە ھەرێمی کوردستان.

یوسف کیلابی، ئەندامی لیژنەی دارایی لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق رایگەیاند، ماوەی چەند رۆژێکە بەھای دینار لە بەرامبەر دۆلار بەردەوام لە دابەزیندایە و ئەگەر رێکار و رێوشوێنی پێویست و بە پەلە نەگیرێتەبەر، بەھای دینار زیاتر دادەبەزێت و کاریگەری زۆر خراپیشی لەسەر ھەموو عێراقییەکان دەبێت.

وتیشی، بۆ لێکۆڵینەوە و بەدواداچوونی ورد لەبارەی ھۆکارەکانی دابەزینی بەھای دینار و ھەوڵدان بۆ دۆزینەوەی رێگەچارەیەکی گونجاو، ئەمڕۆ لیژنەی دارایی لەگەڵ عەلی عەلاق وەک پارێزگاری بانکی ناوەندی کۆدەبنەوە و دواتریش راپۆرتێک ئاراستەی محەمەد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانی عێراق دەکەن.

ئەنجومەنی راژەی گشتی عێراق لە راگەیەندراوێکدا بڵاویکردەوە، "مەحمود تەمیمی" سەرۆکی ئەنجومەنی راژەی گشتی فیدراڵی سەردانی دیوانی چاودێری دارایی کردووە و لەگەڵ سەرۆکی دیوانەکە و سەرۆکی دەستەی دەستپاکی کۆبووەتەوە و رایگەیاندووە، ئامادەکاری دەکەن بۆ جێبەجێکردنی لیستێکی دامەزراندن.

وتیشی ئەو لیستە ٣١ ھەزار و ٤١٨ پلەی وەزیفی لەخۆدەگرێت، کە دەرچووانی ساڵی ٢٠١٧ن و ھەڵگری بڕوانامەی باڵا و سێ یەکەمەکانن. 

سەرۆکی ئەنجومەنی راژە ئاماژەی بەوەشکرد، قسەیان لەگەڵ وەزارەتی دارایی و دیوانی چاودێری دارایی کردووە، بۆ نوێکردنەوەی داتای ھەموو ئەو کەسانەی دامەزراندن دەیانگرێتەوە لە دامەزراوەکانی دەوڵەت.

ستار جابری، بریکاری وەزیری بازرگانیی عێراق رایگەیاند، ھەڵسەنگاندن دەکەن بۆ باشکردنی ماددەکانی بەشە خۆراکی مانگانە لە داھاتوودا، چونکە لە عێراق زیاتر لە پێنج ملیۆن و ٢٠٠ ھەزار کەس، مانگانە بەشە خۆراک وەردەگرن.

وتیشی، ھەندێک تێبینی لەسەر برنجی ھاوردەکراوی تایلەندی ھەبوون، ھەربۆیە کار دەکەن بۆ ھێنانی ئەو ماددەیە لە شوێنی ترەوە، بە تایبەت لە ئەمریکاوە.

سەباح سوبحی، ئەندامی لیژنەی نەوت و غاز لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق رایگەیاند، پێشتر لیژنەی نەوت و غاز چەندین جار داوایکردووە عێراق کێشەکانی لەگەڵ ئێران تایبەت بەھاوردەکردنی غاز بۆ بەرھەمھێنانی کارەبا چارەسەر بکات، چونکە ئەگەر ئەو غازەی ئێران نەبێت عێراق تووشی قەیرانێکی گەورە دەبێت.

وتیشی رێککەوتنەکەی سەرۆک وەزیرانی عێراق لەگەڵ ئێران تایبەت بە نەوتی رەش بەرامبەر غاز ھەنگاوێکی گرنگە بەتایبەتیش لەکاتێکدا کە عێراق رێژەیەکی زۆر یەدەگی نەوتی رەشی ھەیە.

ئەندامەکەی لیژنەی نەوت و غاز ئاماژەی بەوەشکرد، لیژنەکەیان کار بۆئەوە دەکات سەرجەم ئەو کەسانە بانگھێشت بکات کە پەیوەندییان بەو رێککەوتنەی نێوان عێراق و ئێرانەوە ھەیە بۆئەوەی لە نزیکەوە و بە وردی ئاگاداری سەرجەم وردەکارییەکانی ناو رێککەوتنەکە بن بەتایبەتیش ماوەکەی کە بۆ چەند ساڵێکە.

عەلی سەعدون لامی، ئەندامی لیژنەکە بە ئاژانسی رەسمی ھەواڵەکانی عێراقی راگەیاند، ھیچ پێشکەوتنێک سەبارەت بە پڕۆژە یاسای نەوت و غاز نییە، ناکۆکییەکانیش لەنێوان ھەرێم و عێراق لەوبارەیەوە بەردەوامە. 

وتیشی، دیارترین خاڵە ناکۆکەکان بریتییە لە چۆنێتی ئیدارەدانی کێڵگە نەوتییەکان، چونکە پڕۆژە یاساکە دەڵێت لەلایەن حکومەتی عێراقەوە بەڕێوەببرێت، بەڵام لایەنی کوردی داوا دەکات ئیدارەدانیان لەلایەن ھەرێمەوە بێت. ھەروەھا میکانیزمی بە بازاڕکردنەکە و داھاتەکەش خاڵێکی دیکەی ناکۆکە کە لەڕێی سۆمۆوە بێت یاخود ھەرێمەوە. 

عەلی سەعدون لامی باسی لەوەشکرد، ئەندامانی لیژنەی نەوتی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق چاویان بە "د.لەتیف رەشید" سەرۆک کۆماری عێراق و "محەمەد شیاع سودانی" سەرۆک وەزیران و سەرکردەی کوتلە سیاسییەکان کەوتووە، سەرجەمیان پشتیوانیان بۆ پەسەندکردنی یاساکە دەربڕیوە. 

ھەروەھا لیژنەی نەوتی ئەنجومەنی نوێنەران داوای کۆبوونەوەیان لەگەڵ سەرۆکی ھەرێمی کوردستان کردووە، بۆ گوێگرتن لە بیروڕاکان و تاوتوێکردن و نزیککردنەوەی بۆچوونەکان، بەڵام تا ئێستا ئەو کۆبوونەوەیە رێکنەخراوە.

عەلی عەلاق پارێزگاری بانکی ناوەندی، لە میانەی کۆبوونەوەی لەگەڵ لیژنەی دارایی لە ئەنجومەنی نوێنەران باسی لەوەکرد، بانکی ناوەندی ھەوڵدەدات ھاوسەنگییەک لەنێوان خواست و خستنەڕووی دۆلار دابین بکات، ھەروەھا چاودێری دراوی بیان لەنێوان ناوخۆ و دەرەوەش دەکات لەرێگەی دەروازە سنورییەکان و کەناڵە فەرمییەکانەوە.

ئاماژەی بەوەشکرد، بنەمایەکی گرنگ ھەیە بۆ جێگیرکردنی بەھای دراو ئەویش بریتییە مامەڵەکردنی دراوی بەشێوەی کاش و بانکی بەھەمان نرخ، بەڵام گرفتی ئەوان ئەوەیە کە لەئێستادا خواست لەسەر دراوی بیانی لە خستنەڕوو زیاترە، لەگەڵ ئەوەشدا دۆلار بە نرخی فەرمی و بەگوێرەی رێنماییەکان، لە پەنجەرەی ئەلیکترۆنیەوە بەردەستە.

ئەوە لەکاتێکدایە ئەمڕۆ بانکی ناوەندی رێنماییەکی دیکەی بەمەبەستی پشتیوانی بەھای دینار دەرکرد، بەگوێرەی رێنماییەکەش کۆمپانیاکانی ئاڵوگۆڕی دراو دەتوانن داواکاری پێشکەش بە بەشی ژمێریاری بانکی ناوەندی بکەن بۆ کردنەوەی ھەژمار بە دینار و دۆلار، لەو رێگەیەشەوە گەشتیار دینار دەداتە بانک و بانکیش دۆلاری بەنرخی فەرمی پێدەدات.

ئەرشەد ساڵحی سەرۆکی کوتلەی تورکمان لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق رایگەیاند، بەپێی بڕیارێک ئەنجومەنی نوێنەران لیژنەیەکی ٢٧ کەسی پێکھێناوە بە مەبەستی چاودێریکردن و بەدواداچوونی چۆنێتی خەرجکردنی ئەو پارەیەی لەماوەی ١٠ ساڵی رابردوودا لە چوارچێوەی ماددەی ١٤٠ی دەستووردا وەک قەرەبوو خەرجکراوە.

وتیشی، ئەرکێکی لیژنەکە لێکۆڵینەوەیە لەگەڵ بەڕێوەبەرانی نووسینگەکانی ماددەی ١٤٠ لە ناوچە جیاجیاکان، چونکە بەشێک لە پارەی قەرەبوونی ماددەی ١٤٠ بۆ قەرەبووی زیانی کردەوە تیرۆریستییەکان خەرجکراوە و ئەمەش پێویستە لێکۆڵینەوەی وردی لەسەر بکرێت.

بەپێی بڕیارەکان، لەپێناو ئاسانکاری بۆ فرۆشتنی دۆلاری ئەمریکی بە گەشتیاران، بڕیاردراوە بە رێگەدان بە کۆمپانیاکانی ئاڵوگۆڕی دراو لە جۆری (ئەی و بی) بە کردنەوەی ھەژمار بە ھەردوو دراوی دینار و دۆلار.

ھەر بەپێی بڕیارەکان، کۆمپانیاکان دەتوانن داواکاری پێشکەش بە بەشی ژمێریاری بانکی ناوەندی بکەن بۆ کردنەوەی ھەژمارەکە بە دینار و دۆلار، ھەژماری دینار بۆ دانانی پارە و دۆلاریش بۆ دەرھێنانی پارە دەبێت بە نرخی فەرمی. 

لە پڕۆسەی کشانەوەشدا، کێشانەوەی دۆلار لە ماوەی دوو رۆژدا دەبێت لە بەرواری فرۆشتنەوە، بە پێچەوانەوە فرۆشتنی کاش رەتدەکرێتەوە و دەگەڕێندرێتەوە سەر ھەژماری کۆمپانیاکە بە دینار. 

ناسر ئەسەدی، راوێژکاری محەمەد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانی عێراق رایگەیاند، حکومەتی عێراق پاڵپشتی لە پڕۆژەیەکی دروستکردنی ھێڵی ئاسنین دەکات، کە درێژییەکەی ٧٥٠ میلە و رۆژھەڵات و کەنداو بە ئەوروپاوە دەبەستێتەوە.

وتیشی، ئەو ھێڵە ئاسنینە لە چوارچێوەی پڕۆژەی رێگەی گەشەپێدانە، کە باشووری بەسرەوە دەستپێدەکات و بە بەغداد و موسڵدا تێدەپەڕێت و دەچێتە تورکیا و لەوێوە دەگاتە ئەوروپا، ھەروەھا لە رێگەیەوە پەرە بە بازرگانی و گواستنەوەی نەوت و غاز دەدرێت.

لە کۆبوونەوەکەدا سەرۆککۆمار جەختی لە گرنگی پەیوەندییەکانی نێوان ھەردوو وڵاتی برا کردەوە.

ھەروەھا دوپات لە گرنگی ھەماھەنگی و ڕاوێژکردن و ئاڵوگۆڕکردنی بیروڕا لە نێوان ھەردوولا کرایەوە، بۆ بەھێزکردنی ھاریکارییە دوو قۆڵییەکان و چارەسەرکردنی کێشە ھەڵپەسێردراوەکان، لەو چوارچێوەیەدا باڵیۆزی کوەیت جەختی لەوە کردەوە کە وەزیری دەرەوەی کوەیت شێخ سالم عەبدوڵا ئەلجابر ئەلسەباح لە کۆتایی ئەم مانگەدا سەردانی عێراق دەکات.