جیهان
ئەو کەشتییە ناوی "رازونی"یە و ئاڵای سیرالیۆنی لەسەرە، ٢٦ ھەزار تۆن دانەوێڵەی ئۆکراینی پێیە و دوای تەواوکردنی پشکنین و رێکارەکان بەرەو تەرابلوس لە لوبنان بەڕێدەکەوێت.
بەڕێکردنی ئەو کەشتییە دوای ئەوەھات کە لە ٢٢ی مانگی رابردوو کۆبوونەوەیەکی چوارقۆڵی لە نێوان روسیا و ئۆکراین و تورکیا و نەتەوە یەکگرتووەکان لە شاری ئیستەنبوڵ بەڕێوەچوو، تێیدا رێککەوتنێک ئیمزاکرا بۆ ھەناردەکردنی سەرجەم ئەو بەروبوومە کشتوکاڵیانەی لە بەندەرەکانی ئۆکراین گیریان خواردوە.
کۆتایی مانگی رابردوو ھەناردەکردنی گەنم لە ئۆکراینەوە بۆ بازاڕەکانی جیھان دەستیپێکرد، ئەمریکاش داوا لە روسیا دەکات، رێز لە جێبەجێکردنی رێککەوتننامەی ھەناردەکردنی گەنم بگرێت.
فەلەکناس ئۆجا، پەرلەمانتار و ھاوسەرۆکی کۆمیسیۆنی کاروباری دەرەوەی ھەدەپە رایگەیاند، پێشنیازە یاسایەکیان بۆ بەجینۆساید ناساندنی کۆمەڵکوژی ئێزدییەکانیان لەلایەن تیرۆیستانی داعش، پێشکەشی پەرلەمانی تورکیا کردووە و داوشیانکردووە، رۆژی ٣ی ئاب وەک ڕۆژی جینۆسایدی ئێزدییەکان دیاری بکرێت.
لە پێشنیازە یاساکەدا ھاتووە، تا ئێستا چارەنووسی بەشێکی زۆر لە ئێزدییەکان کە لە ماوەی ڕابردوودا بەھۆی بیروباوەڕە جیاوازەکانیانەوە ٧٤ جار کۆمەڵکوژ کراون، نادیارە، ئەوە جگە لەوەی بە ھەزاران کەسیشیان رفێندراون و بەھۆی برسێتی و ئەشکەنجەوە گیانیان لەدەستداوە.
لە راگەیەندراوێکدا بلینکن ئاماژەی بۆ ئەوەکردووە، بەردەوام دەبن لە پشتگیریکردن و ھاوکاریکردنی گەلی ئەفغانستان لەرێی ھاوکاری مرۆیی و داواکردنی پاراستنی مافەکانی مرۆڤ بەتایبەت کچان و ژنان، لەکاتێکدا بزوتنەوەی تاڵیبان ویستی نیە و توانای نیە پابەندبێت بە بەڵێنەکانیەوە.
دوپاتیشیکردووەتەوە داڵدەدانی ئەیمەن زەواھیری لە ئەفغانستان ، پێشێلکردنی رێککەوتنی دەوحەیە لەلایەن تاڵیبانەوە.
لەبەرامبەریشدا بزوتنەوەی تاڵیبان رایگەیاندووە، ھێرشەکەی ئەمریکا لەناو خاکی ئەفغانستان، بەھەر پاساوێک بێت پێشێلکردنی بەڵێننامە نێودەوڵەتیەکان و رێککەوتنی دەوحەیە و دژی بەرژوەندییەکانی ئەمریکا و ئەفغانستانە لە ناوچەکەدا.
گۆتێرێس لە میانەی کۆبوونەوەی تایبەت بە پەیماننامەی رێگری لە بڵاوبوونەوەی چەکی ئەتۆم، ھۆشداریدایە جیھان لە مەترسییەکانی چەکی ئەتۆمی و رایگەیاند، تەنھا لێکتێنەگەیشتن یاخود ھەڵە حسابکردن، مرۆڤایەتی دووچاری لەناوبردنی ئەتۆمی دەکات.
ھەروەھا وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا رایگەیاند، کۆریای باکور ئامادەکاری بۆ حەوتەم تاقیکردنەوەی ئەتۆمی دەکات، ئێرانیش ناتوانێت یاخود خواستی نیە بگەڕێتەوە بۆ رێککەوتنی ئەتۆمی ساڵی ٢٠١٥ لەپێناو سنوردارکردنی بەرنامە ئەتۆمییەکەی، ھەرچی روسیاشە چۆتە ناو یاری ھەڕەشە ئەتۆمییە مەترسیدارەکان لە ئۆکراین.
بەپێی ھەواڵی میدیاکانی تونس، لەسەرەتای ئەمساڵەوە زیاتر لە حەوت ھەزار و ٥٠٠ کۆچبەری نایاسایی لە تونسەوە گەیشتوونەتە کەناراوەکانی ئیتاڵیا، کە نزیکەی نیوەی ئەو کۆچبەرە نایاساییانە لە مانگی رابردوودا گەیشتوونەتە ئیتاڵیا. ھاوکات ھێزە ئەمنییەکانی تونس زیاتر لە ٩٢٠ ھەوڵی دەرچوونی کۆچبەرانیان ھەڵوەشاندووەتەوە و رێگەشیان لە ١١ ھەزار و ٥٠٠ کۆچبەری نایاسایی گرتووە بەرەو کەناراوەکانی ئیتاڵیا کۆچ بکەن، کە ٦٠%یان ھاووڵاتیی تونسی و ٤٠%یان خەڵکی وڵاتانی تر بوون.
لەم سێ ساڵەی دواییدا تونس بووەتە ناوەندێک بۆ کۆچبەران، تاکو لەرێگەی ئەو وڵاتانەوە کۆچ بکەن، ھۆکارەکەشی بۆ گونجانی کەشوھەوا و نزیکی ئەو وڵاتە لە ئیتاڵیا و چالاکبوونی تۆڕەکانی قاچاخچێتی کۆچبەران لەو وڵاتە دەگەڕێتەوە.
جۆن کیربی وتەبێژی کۆشکی سپی ئەمریکا ڕایگەیاند، لە بەردەوامیی ئەو ھاوکارییە سەربازیانەی ئەمریکا ئاراستەی ئۆکراینی دەکات، بە بڕی ٥٥٠ ملیۆن دۆلارتر چەک و تەقەمەنی رەوانەی ھێزەکانی ئۆکراین دەکەن، بۆ ئەوەی لە ڕووبەڕووبوونەوەی ھێزەکانی ڕوسیادا بەکاریبھێنن.
وتیشی، لەنێو ئەو چەکانەدا موشەک ھاوێژی پێشکەوتوو ھەیە، بەو شێوەیەش کۆی گشتی ئەو ھاوکارییە سەربازییەی تائێستا ئەمریکا داویەتیە ئۆکراین دەگاتە زیاتر لە ٨ ملیار دۆلار.
ھاوکات ئۆلاف شۆلتز ڕاوێژکاری ئەڵمانیا ڕایگەیاندووە، بەردەوام دەبن لە ھاوکاریکردنی سوپای ئۆکراین و ھەندێک لەو چەکانەی رەوانەی ئەو وڵاتەی دەکەن ھێندە نوێن کە تائێستا لەلایەن سوپای ئەڵمانیاوە بەکارنەھێنراون.
سەرچاوەکانی ھەواڵ باسیان لەوەکردووە، ھەریەک لە"محەمەد سەڵاحەدین عەبدولحەلیم زێدان" ناسراو بە" سەیف عەدل" لەگەڵ " ئەبو عەبدولڕەحمان ئەلمەغریبی" زاوای ئەیمەن زەواھیری زۆرترین چانسیان ھەیە بۆ ئەوەی ببن بە سەرۆکی ڕێکخراوی قاعیدە.
پەپێی ئەو زانیارییانەی بڵاوکراوەتەوە، سەیف عەدل بەڕەگەز میسرییە و لە کۆتایی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردووەوە پەیوەندی بە ڕێکخراوی قاعیدەوە کردووە و ڕۆڵی بەرچاوی ھەبووە لە بونیاتنانی تواناکانی قاعیدە ھەروەھا لەلایەن واشنتۆنەوە تۆمەتبارە بەوەی کەمپی مەشق و ڕاھێنانی لە سودان و سوماڵ و ئەفغانستان بۆ قاعیدە دامەزراندووە.
سەبارەت بە "ئەلمەغریبی" زاواکەی زەواھیری، سەرکردەیەکی دیاری رێکخراوی قاعیدەیە و سەرۆکی لیژنەی ڕاگەیاندنی ڕێکخراوەکە بووە و ھونەرێکی زۆری ھەیە لە خۆ ونکردن لە بەرامبەر نەیارەکانی.
وتەبێژی حکومەتی ئێران ئاشکرای کردووە. ئامادەکاری و ڕێوشوێنەکان لە بارەی ئامادەبونی (ئیبراھیم ڕەئیسی) لە کۆبونەوەی نەتەوە یەکگرتووەکان دەستیپێکردووە. ساڵی ٢٠١٩ ئەمریکا، (ئیبراھیم ڕەئیسی) خستە لیسی ڕەشی ئەو بەرپرسە ئێرانییانەی کە دەستیان ھەبووە لە پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ و سزای بەسەر رەئیسیدا سەپاند.
لە بەیاننامەیەکدا نوسینگەی نانسی پیلۆسی رایگەیاندووە، "نانسی پیلۆسی سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران سەرکردایەتی شاندێکی کۆنگرێس دەکات بۆ ناوچەی زەریای ھیندی و زەریای ھێمن، لەنێویاندا سەردانەکانی بۆ سەنگافورە، مالیزیا، کۆریای باشوور و ژاپۆن".
ئاماژەی بەوەشکردووە، سەردانەکە ئەو وڵاتانە دەگرێتەوە، بەڵام دیاری نەکردووە کە ئایا پیلۆسی کە لە ئاستی سەرۆکایەتیدا لە پلەی سێیەمدایە، وێستگەی دیکەی سەردانیکردن ئەنجام بدات یان نا.
ئاماژە بەوەشکراوە، "لەو گەشتەدا تیشک دەخرێتە سەر ئاسایشی ھاوبەش، ھاوبەشی ئابووری و حوکمڕانی دیموکراسی لە ناوچەی زەریای ھیندی و زەریای ھێمن".
کەناڵی سی ئێن ئەی بە پشت بەستن بە سەرچاوەیەک لە وەزارەتی دەرەوەی ئەو وڵاتە بڵاویکردەوە، پێشبینی دەکرا بە سەردانێکی دوو ڕۆژە ئەمڕۆ دووشەممە پیلۆسی بگاتە سەنگافورە.
چین بە توندی لە دژی سەردانی نانسی پیلۆسی بۆ تایوان ھاتووەتە سەر خەت. سەرۆک شی جینپینگ ڕۆژی پێنجشەممە ھۆشداریدا بە جۆ بایدن ھاوتا ئەمریکییەکەی کە واشنتۆن دەبێت پابەند بێت بە سەروەری چین و "ئەوانەی یاری بە ئاگر دەکەن بەو بنەمایە لەناو دەچن".
حاکمی ویلایەتی کنتاکی لە ئەمریکا رایگەیاند، ئەو زریان و لافاوەی چەند رۆژێکە بەشی خۆرھەڵاتی ویلایەتەکەی گرتووەتەوە، تائێستا بەھۆیەوە ٢٨ کەس گیانیان لەدەستداوە.
پێشبینیش دەکرێت ژمارەی قوربانیی و رێژەی زیانەکان زۆر زیاتر بکات، چونکە ژمارەیەک ھاوڵاتیش بێسەروشوێنن کە نزیکەی ٥٠ کەسن، بەشێکی زۆری خانوو و ماڵەکانیش زیانیان بەرکەوتووە و ھەندێکیان بە تەواوی وێران بوون.
وتیشی، سەرجەم ھێزەکانی ویلایەتی کنتاکی لە حاڵەتی ئامادەباشیدان و بەردەوامیشن لە رزگارکردنی ھاوڵاتیان و گەڕان بەدوای ئەو کەسانەی بێسەروشوێنن، کێشەی گەورەی بەردەم گەڕانیش پچڕانی ھێڵەکانی پەیوەندیکردنە لە زۆربەی ناوچەکانی خۆرھەڵاتی ویلایەتی کنتاکی.
وەزارەتی بەرگری تورکیا لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوە کردووە، لە چەند سەعاتی داھاتوودا کەشتی (رازونی) کە بڕێکی زۆر گەنمی ھەڵگرتووە، دەبێتە یەکەم کەشتی ھەڵگری دانەوێڵە کە بەندەری ئۆدێسا لە ئۆکراین بە جێدەھێڵێت و بەرەو لوبنان بەڕێدەکەوێت و دوای تەواوکردنی رێکارە پێویستەکانیش چەندین کەشتی دیکەی ھەڵگری دانەوێڵە لە بەندەرەکانی ئۆکراینەوە بەرێ دەکەون.
لە ٢٢ی مانگی رابردوو کۆبوونەوەیەکی چوارقۆڵی لە نێوان روسیا و ئۆکراین و تورکیا و نەتەوە یەکگرتووەکان لە شاری ئیستەنبوڵ بەڕێوەچوو، رێککەوتنێک ئیمزا کرا بۆ ھەناردەکردنی سەرجەم ئەو بەروبوومە کشتوکاڵیانەی لە بەندەرەکانی ئۆکراین گیریان خواردوە.
سەرۆکی رێکخراوی وزەی ئەتۆمی ئێران ئاماژەی بۆ ئەوە کردووە ، توانا تەکنیکییەکانی ئێران لە بواری ئەتۆمیدا گەیشتووەتە ئاستێک کە بتوانن بۆمبی ئەتۆم بەرھەم بھێنن ، بەڵام لە ئێستادا تاران ھیچ پلانێکی بۆ ئەو ھەنگاوە نییە .
لەلایەکی تریشەوە ناسر کەنعانی وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران رایگەیاندووە لە رۆژانی داھاتوودا وادەی دەستپێکردنەوەی دانوستانەکانی ڤییەننا لە نێوان ئێران و وڵاتانی خۆرئاوا دیاری دەکرێت ئاماژەی بۆ ئەوەشکردوە کە وڵاتەکەی ھەوڵ دەدات بۆ رێککەوتنێکی گشتگیر و ھەمیشەیی و بەھێز .
عەلی باقری کینی گەورە دانوستانکاری ئێران بۆ گفتوگۆ ئەتۆمییەکان رایگەیاند، وەفدی دانوستانکاری ئێران بۆ ئەم خولەی دانوستانە ئەتۆمییەکان لە ڤییەننا چەند بیرۆکە و پێشنیازێکی نوێ پێشکەش دەکەن، کە تایبەتن بە ناوەڕۆک و شێوازی گفتوگۆکان بە مەبەستی زوو گەیشتنە بە ڕێککەوتن و نەھێشتنی بەربەست و ئاستەنگەکان.
وتیشی، ئێران بەوپەڕی ڕاستۆگییەوە گەڕاوەتەوە بۆ دانوستانە ئەتۆمییەکان و بەھەموو شێوەیەک کار بۆ ئەوە دەکات ڕێککەوتنی ئەتۆمی زیندوو بکرێتەوە و ئامادەشن بۆئەوەی لەماوەیەکی کەمدا بە ئەنجامێکی باش کۆتایی بە دانوستانە ئەتۆمییەکان بھێنرێت بۆئەوەی ئەمریکاش ھەست بە بەرپرسیارێتی بکات.
بایدن بە بۆنەی دەستپێکردنی کۆنگرەی دەیەمی پێداوچوونەوە بە پەیماننامەی بڵاونەکردنەوەی چەکی ئەتۆم، راگەیەنراوێکی بڵاوکردەوە و ئامادەیی ئیدارەکەی پیشاندا بۆ دەستپێکردنی دانوستانی بەپەلە لەگەڵ روسیا سەبارەت بە چوارچێوەی سنوردارکردنی چەکی ستراتیژی تاکو جێگەی پەیماننامەی ستارت ٣ بگرێتەوە کە ساڵی ٢٠٢٦ کۆتایی دێت.
ھەروەھا بایدن پابەندبوونی وڵاتەکەی بە سنوردارکردنی بەکارھێنانی چەکی ئەتۆمی دووپاتکردەوەو داواشی لە روسیا کرد، ئامادەیی بسەلمێنێت بۆ کارکردن سەبارەت بە سنوردارکردنی بڵاوبوونەوەی چەکی ئەتۆمی.
سەرۆکی ئەمریکا سەبارەت بە دۆسیەی ئەتۆمی ئێران رایگەیاندوە، پێشنیازێکیان پێشکەشکردووە بۆ گەرەنتی گەڕانەوەی ھەردوولا بۆ جێبەجێکردنی پلانی کاری ھاوبەش لەگەڵ ئێران لە پێناو گەرەنتی بەدەستنەھێنانی چەکی ئەتۆمی .
سەرچاوەیەکی سەربازی سەر بە ئۆپۆزسیۆنی سوریا ڕایگەیاندووە، ھێزەکانی سوپای سوریا و ھێزەکانی ھەسەدە، بە بەشداری ھێزەکانی ڕوسیا، دەستیانکردووە بە ئەنجامدانی ئۆپراسیۆنی سەربازی لە ناوچەکانی نزیک شاری حەلەب وەک ئامادەکاری بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ھێزەکانی تورکیا و گروپە چەکدارەکانی ئۆپۆزسیون لە میانی ئۆپەراسیۆنی سەربازی چاوەڕوانکراو کە تورکیا ئامادەکاری دەکات بۆ ھێرشکردنە سەر تەل رەفعەت و مەنبەج.
لەھەمانکاتدا بەشێکی زۆر لە ناوچەکانی بە ناوی "دامەڵراو لە چەک" لە پارێزگاکانی ئیدلب و لادێکانی حەما و لازقیە لە باکوری خۆرئاوای سوریا لەلایەن سوپایی سوریا و ھاوپەیمانەکانی بەچڕی تۆپباران دەکرێن. ھەروەھا تورکیا ھێزی سەربازی زیاتر دەنێرێتە ھێڵەکانی بەرەی جەنگ لە پارێزگای حەلەب و ئیدلب.
سکرتێری گشتی نەتەوەیەکگرتوەکان رایگەیاندووە ، بە نیگەرانیەوە چاودێری رەوشی عێراق و خۆپیشاندانەکان دەکەن کە تا ئێستا ژمارەیەک برینداری لێکەوتووەتەوە، داواشیکردووە رێز لە ئازادی رادەربڕین و خۆپیشاندانی ئاشتیانە بگیرێت و ھەنگاوی پێویست بۆ ھێورکردنەوەی رەوشەکە بنرێت.
سکرتێری گشتی نەتەوەیەکگرتوەکان داواشی لە لایەنەکان کردووە، ناکۆکییەکان تێبپەرێنن و لە رێی دانوستانەوە حکومەتێکی نیشتمانی پێکبھێنن.