جیهان
کۆشکی سپیی ئەمریکا لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوەکرد، بە بڕیاری جۆ بایدن سەرۆکی ئەمریکا، باری لەناکاوی نیشتمانی تایبەت بە ئێران بۆ ماوەی یەک ساڵی تر درێژ دەکەنەوە، راشیگەیاند، ئەو بارە لەناکاوە لە ١٤ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٧٩وە بەسەر ئێراندا سەپێندراوە.
لە ١٤ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٧٩، بە بڕیاری جیمی کارتەر سەرۆکی ئەو کاتەی ئەمریکا و دوای تەنھا ١٠ رۆژ لە سووتانی باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە تاران و دەستگیرکردنی ژمارەیەک دیبلۆماتکاری ئەو وڵاتە، واشنتۆن باری لەناکاوی بەسەر تاراندا سەپاند و سەرجەم سامانەکانی حکومەتی تارانی لە ئەمریکا بلۆککرد.
ناوەندی مافی مرۆڤی ھرانا بڵاویکردەوە، بەپێی ئەو راپۆرتانەی بەدەستیان گەیشتووە، لە خۆپیشاندانەکانی رۆژھەڵاتی کوردستان و ئێران ٣٢٨ کەس بە تەقەی ھێزە ئەمنییەکان کوژراون کە ٥٠یان منداڵ و کەسانی خوار تەمەن ١٨ ساڵن، ھاوکات ٣٨ ئەندامی ھێزە ئەمنییەکانیش لە گرژی و ئاڵۆزییەکاندا کوژراون.
ئاماژەی بەوەشکردووە، تائێستا لە ١٣٧ شار و ١٣٦ زانکۆ خۆپیشاندان و گردبوونەوەی ناڕەزایی دژ بە حکومەتی ئێران ئەنجام دراوە.
دادگای سزای ئاسڵیەی چوارەمینی ئامەد بە تۆمەتی بانگەشەی سوکایەتی بە حکومەت و دەوڵەت سزای پێنج مانگ زیندانی بەسەر سڕی سورەییا ئۆندەر پەرلەمانتاری پێشووی پارتی دیموکراتی گەلان "ھەدەپە" سەپاند.
ئەوەش دوای ئەوە دێت کە ئەو پەرلەمانتارەی پێشووی ھەدەپە مافی پارێزبەندی لێسەنرایەوە و دەستگیرکرا، بە پاساوی ئەوەی لە وتەکانیدا لەبەردەم دادوەر ئاماژەی بۆ ئەوەکردوە، ئیدارەی ئەردۆغان جێگەی گومانە و ئەوەش بە سوکایەتی بە سەرۆک کۆمار لەقەڵەمدرا.
ماریا زاخارۆڤا وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی روسیا رایگەیاند، مۆسکۆ ئامادەیە بە لەبەرچاوگرتنی ئەو رەوشەی ئێستا، دانوستان لەگەڵ کیێڤ بکات.
وتیشی، ئەوان ھەرگیز دانوستانیان رەتنەکردووەتەوە و گفتوگۆکانی نێوان ئەو دوو وڵاتە بەھۆی وەڵامنەدانەوە پێشنیارەکانی روسیا لەلایەن ئۆکراین راگیراون.
ئاماژەی بەوەشکرد، دابینکردنی چەک و پێداویستی سەربازیی لەلایەن وڵاتانی رۆژئاواوە بۆ ئۆکراین، کاریگەری راستەوخۆی ھەیە لەسەر ئامادەیی کیێڤ بۆ دانوستان.
ھانس کڵەوگ بەڕێوەبەری رێکخراوی تەندروستی جیھانی ئەوروپا رایگەیاند، لەسەر بنەمای ئەو ئامارانەی تاکو ئێستا پێیان گەیشتوون، ئەمساڵ لانیکەم ١٥ ھەزار کەس لە ئەوروپا بەھۆی شەپۆلەکانی گەرماوە گیانیانلەدەستداوە.
راشیگەیاند، لەو ١٥ ھەزار کەسە، چوار ھەزار کەسیان لە ئیسپانیا و چوار ھەزار و ٥٠٠ کەسیان لە ئەڵمانیا و زیاتر لە سێ ھەزار و ٢٠٠ کەسیان لە بەریتانیا و زیاتر لە ھەزار کەسیان لە پرتوگال بوون، حکومەتی ئیسپانیاش رایگەیاندووە، مانگی تشرینی یەکەمی ئەمساڵ، گەرمترین مانگ بووە لە وڵاتەکە لە دوای ساڵی ١٩٦١وە.
ئاشکرابوونی ئەو ئامارە لە کاتێکدایە، بەھۆی جەنگی روسیا و ئۆکراین و ھەڕەشەکانی روسیا بۆ راگرتنی ھەناردەکردنی گاز، وڵاتانی ئەوروپا لە بەردەم مەترسیی زستانێکی سەختدان.
سوپای کۆریای باکوور لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوەکردووە، بەھیچ شێوەیەک چەک یاخود مووشەکیان نەگواستووەتەوە بۆ روسیا و ھیچ پلانێکیشیان بۆ کارێکی لەوشێوەیە نییە.
ئەوەش لە کاتێکدایە کە چەند رۆژێک پێش ئێستا، جۆن کێربی وتەبێژی ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانی ئەمریکا ئاماژەی بەوەکردبوو، زانیارییان بەدەستگەیشتووە سەبارەت بەوەی کۆریای باکوور بە نھێنی ژمارەیەک مووشەک بۆ روسیا دابیندەکات بۆ ئەوەی لە جەنگی ئۆکرانیادا بەکاریبھێنێت.
پێشتریش پاتریک رایدەر وتەبێژی وەزارەتی بەرگری ئەمەریکا ئەوەی خستبووەڕوو، بەگوێرەی ئەو راپۆرتانەی بەدەستیانگەیشتووە، روسیا لە ھەوڵی ئەوەدایە کە چەک و ھاوکاری سەربازی لە ھەریەکە لە وڵاتانی ئێران و کۆریای باکوور وەربگرێت.
بنیامین ناتانیاھۆ لەگەڵ ژمارەیەک لە سەرۆکی پارتە ئایینیەکان و پارتە راستڕەوەکان کۆبووەوە و تاوتوێی مەرجەکانی ئەو لایەنانەیان لە بەرامبەر بەشداریکردنیان لە حکومەتی نوێ کرد.
بەپێی ھەواڵی میدیاکانی ئیسرائیل، ناتانیاھۆ بە سەرۆکی ئەو حزبانەی وتووە، کە دەیەوێت کابینەی حکومەتەکەی لە یەکەمین کۆبوونەوەی پەرلەمانی ئیسرائیل کە بڕیاروایە ١٥ی ئەم مانگە کۆبوونەوەکە بەڕێوەبچێت، پێشکەش بکات.
لە لایەکی ترەوە، یائیر لاپید سەرۆک وەزیرانی کاربەڕێکەری ئیسرائیل لە توتێکدا رایگەیاند، ھیچ ئەگەرێک نییە بۆ ئەوەی بەشداری لە حکومەتێک بە سەرۆکایەتی بنیامین ناتانیاھۆ بکەن، بەڵام دەجەنگن بۆ ئەوەی جارێکی تر بگەنەوە بە دەسەڵات.
رۆژی پێنجشەممەی رابردوو ھەڵبژاردنی پەرلەمانی ئیسرائیل بەڕێوەچوو و پارتی لیکۆد بە سەرۆکایەتی بنیامین ناتانیاھۆ بە بەدەستھێنانی ٣٢ کورسی زۆرترین دەنگی بەدەستھێناوە، بەڵام بۆ پێکھێنانی حکومەت پێویستی بە ھاوپەیمانێتی ھەیە.
رێکخراوی پزیشکانی بێسنور لە راپۆرتێکدا بە ناونیشانی "لە نێوان دوو ئاگردا" رایگەیاند، منداڵانی کەمپی ھۆل لە ژیانێکی زۆر خراپدان بەھۆی نەبوونی خزمەتگوزاری و چاودێری تەندروستی و زیادبوونی توندوتیژی.
وتیشی، منداڵان لە ٦٤%ی دانیشتووانی کەمپەکە پێکدەھێنن و لێکۆڵینەوەکان دەریانخستووە کە چەندین منداڵ بەھۆی نەبوونی چاودێری تەندروستی پێویستەوە گیانیانلەدەستداوە.
بەپێی ئامارەکانی پزیشکانی بێسنور، لە ساڵی ٢٠٢١دا ٧٩ منداڵ لە کەمپی ھۆل گیانیانلەدەستداوە و منداڵان ٣٥%ی گیانلەدەستدانەکانی ئەو کەمپە پێکدەھێنن.
کەمپی ھۆڵ زیاتر لە ٥٠ ھەزار کەسوکاری داعشی تێدا دەژی، نزیکەی نیوەیان عێراقین و ١١ ھەزار کەسی تری لە ٦٠ وڵاتی جیھانەوە تێدایە.
موحسین حاجی سەعید سەرۆکی دەستەی بەڕێوەبەری کۆمەڵەی رێبەرانی گەشتیاریی ئێران رایگەیاند، چەند گەشتیارێکی بیانی کە تەنھا وێنەی رووداوەکانی ئەم دواییەی وڵاتەکەیان گرتووە لەلایەن ھێزەکانی حکومەتەوە دەستگیرکراون.
موحسین حاجی سەعید نیگەرانی خۆی لەو بارەیەوە دەربڕی و ئاماژەی بەوەشکرد، مەرج نییە ھەر گەشتیارێک کە لە شوێنێکی ھەڵەدا بینرا سیخوڕی بکات.
پێشتریش ئیتڵاعاتی ئێران باسی لەوەکردبوو، نۆ گەشتیاری بیانیان دەستگیرکردووە کە بە رەچەڵەک خەڵکی وڵاتانی ئەڵمانیا، پۆڵەندا، ئیتاڵیا، فەڕەنسا، ھۆڵەندا و سوید بوون.
د.لەتیف رەشید سەرۆک کۆماری عێراق بە مەبەستی بەشداریکردن لە کۆنگرەی جیھانیی گۆڕانکارییەکانی کەشوھەوا (کوب٢٧) گەیشتووەتە میسر و بڕیارە وتارێکیش لەبارەی کاریگەرییە خراپەکانی گۆڕانکاری کەشوھەوا لەسەر عێراق پێشکەش بکات.
روانگەی عێراقی سەوز تایبەت بە ژینگە و کەشوھەوا لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوە کردووە، بەشداریکردنی د.لەتیف رەشید لەو کۆنگرەیە ھەنگاوێکی گرنگە داواشی لێکردوە بەرەسمی داواکارییەک پێشکەش بکات بۆئەوەی کۆنگرەی جیھانیی گۆڕانکارییەکانی کەشوھەوا لە داھاتوودا لە بەغداد بکرێت.
ئەمڕۆش دووەم رۆژی ٢٧ەمین لوتکەی تایبەت بە گۆڕانکارییەکانی کەشوھەوا لە شەرم شێخ لە میسر بەڕێوەدەچێت و تا ١٨ی ئەم مانگە دەخایەنێت و بڕیاریشە ئەمڕۆ ژمارەیەک لەسەرکردەکانی جیھان وتار پێشکەش بکەن.
لە وەڵامی پرسیارێکدا سەبارەت بە پشتیوانیکردنی خۆپیشاندانەکانی ئێران، پاپای ڤاتیکان وەڵامێکی راستەوخۆی نەدایەوە و بە شێوەیەکی گشتی ئیدانەی مامەڵەی بەشێک لە وڵاتانی کرد لەگەڵ ژنان، کە وەک ھاووڵاتی پلە دوو سەیر دەکرێن.
وتیشی، ھەر کۆمەڵگەیەک بەشداری کردنی ژنان لە بوارەکانی ژیاندا سنوردار بکات، کۆمەڵگەیەکی تەواو نییە.
مانگیرانەکە بە تەواوەتی لە ناوچەکانی ئەمریکای باکور و ئاسیا و ئوسترالیا و زەریای ھادی بەدیدەکرێت، بەڵام لە ئەفریقا و خۆرھەڵاتی ناوەڕاست و بەشێکی ئەوروپا زۆر بە کەمی ھەستی پێدەکرێت.
زانایانی ناسا رایانگەیاندووە، مانگەکە بە رەنگی پرتەقاڵی بەرەو سوری خوێنی دەردەکەوێت و لە لوتکەی مانگیرانەدا مانگ لە دووری ٣٩٠ ھەزار و ٦٥٣ کیلۆمەترەوە دەبێت.
ئەمە دووەمین جارە لەمساڵدا مانگیران روودەدات، یەکەم جار لە مانگی ئایاردا بووە و تا ساڵی ٢٠٢٥یش جارێکی تر مانگیرانی تەواوەتی رووناداتەوە.
مانگیران کاتێک روودەدات کە زەوی دەکەوێتە نێوان خۆر و مانگ، واتە ھەریەک لە مانگ و زەوی و خۆر دەکەونە سەر یەک ھێڵی راست.
رۆژنامەکە ئاشکرای نەکردووە کەی ئەمریکا ئەو فڕۆکانەی بە ئاڕاستەی ئێران رەوانە کردووە بەڵام رایگەیاندووە، ئەوە ئاماژەیەکە بۆ گرنگی و بەھێزی ھاوبەشی نێوان ئەمریکا و سعودیە.
راشیگەیاند، دوای بڵاوبوونەوەی راپۆرتە ھەواڵگرییەکان سەبارەت بە ئامادەکاری ئێران بۆ ھێرشی مووشەکی بالیستی و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان بۆ سەر سعودیە، فەرماندەیی ناوەندی ئەمریکی فڕۆکەی جەنگی خستە حاڵەتی ئامادەباشییەوە لە ناوچەی کەنداوی عەرەبی بە ئاڕاستەی ئێران.
رۆژی سێشەممەی رابردوو، رۆژنامەی "وۆڵ ستریت جۆرناڵ" بڵاویکردەوە، سعودیە زانیاری ھەواڵگیری داوە بە ئەمریکا، سەبارەت بەوەی کە ئێران بە نیازە ھێرشی بکاتەسەر.
لای خۆشیەوە وەزارەتی دەرەوەی ئێران رایگەیاند، وڵاتانی رۆژئاوا بە ئەنقەست ئامادەکاری دەکەن لە دژی ئێران و پاساوی نابەجێ دەھێننەوە.
سەرۆکایەتی فەرمانگەی کۆچی سەر بە وەزارەتی ناوخۆی تورکیا رایگەیاند، لە ٢٨ی تشرینی یەکەم تا ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢، دوو ھەزار و ١٠٦ کۆچبەری نایاساییان لەسەرتاسەری وڵات دیپۆرتکردووەتەوە، لەوانەش ٩٧٩ کۆچبەریان ئەفغانی بوون و ١١٦ پاکستانی و ھەزار و ١١ کۆچبەریش ھاووڵاتی وڵاتانی تر بوون.
ئاماژەی بۆ ئەوەشکرد، لە چوارچێوەی ئەو رێککارە توندانەی لە سنوورەکان گیراونەتەبەر، لە سەرەتای ئەمساڵ تا ئێستا ٢٤٦ ھەزار و ١٠٧ کۆچبەری نایاسایی رێگریان لێکراوە بچنە تورکیا. ھەروەھا ٥ ھەزار و ٣١٧ کۆچبەریش لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانی تورکیاوە دەستگیرکراون.
ناوەندی راگەیاندن و چاپەمەنی ھێزەکانی پاراستنی گەل"ھەپەگە"رایگەیاند، رۆژی شەممە لە ھەرێمی زاپ چوار سەربازی سوپای تورکیا کوژراون، ھەروەھا ٢٧ جاریش بە فڕۆکە و سێ جار بە بۆمبی قەدەغەکراو ھێرشیان کراوەتەسەر.
ھاوکات وەزارەتی بەرگریی تورکیا رایگەیاندوە، لە ئەنجامی تەقینەوەی بۆمبێک لە ناوچەی ئۆپەراسیۆنی"چنگ -ھەورەتریشقە"دوو سەربازی سوپای تورکیا برینداربوون و دوای گواستنەوەیان بۆ نەخۆشخانە، یەکێکیان گیانی لەدەستداوە.
کۆشکی سپی ئەمریکا بڵاویکردوەتەوە، جەیک سۆلیڤان راوێژکاری ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکا رۆژی ھەینی بە سەردانی نھێنی گەیشتووەتە شاری کیێڤی پایتەخی ئۆکراین و لەگەڵ ڤۆلۆدیمیر زیلینسکی سەرۆک و وەزیری بەرگری و سەرۆک ئەرکانی سوپای ئۆکراین کۆبووەتەوە، جەختیشیکردووەتەوە کە ھاوکارییە سەربازیی و مرۆییەکانی ئەمریکا بۆ ئۆکراین بەردەوام دەبن بۆئەوەی بتوانێت بەرگری لە خۆی بکات.
کۆشکی سپی ئاشکراشیکردوە، راوێژکاری ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکا بە سەرۆکی ئۆکراینی راگەیاندووە لە داھاتوویەکی نزیکدا کاروانێکی تری ھاوکاری سەربازیی ئەمریکا بە بەھای ٤٠٠ ملیۆن دۆلار دەگاتە ئۆکراین کە ژمارەیەک تانک لە جۆری (تی ٧٢) و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و ٢٥٠ مووشەک لەجۆری ھاوک لە خۆدەگرێت.