جیهان
جۆن کیربی، وتەبێژی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکا رایگەیاند، واشنتۆن لەگەڵ ئیسرائیل دانوستان دەکات سەبارەت بە داھاتووی غەززە، دوای کۆتاییھاتنی جەنگەکە، بەڵام بزووتنەوەی حەماس بەشێک نابێت لە غەززە و دووبارە داگیرکردنی غەززە لەلایەن ئیسرائیل کارێکی راست نابێت.
جۆن کیربی وتیشی، حەماس نیازی کۆمەڵکوژی دژی ئیسرائیل ھەیە و دەیەوێت لەسەر نەخشە بیسڕێتەوە.
لای خۆشیەوە، ڤیدانت پاتیل جێگری وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا جەختیکردەوە لەوەی، ئەنتۆنی بلینکن وەزیری دەرەوەی ئەمریکا لە سەردانەکەیدا بۆ تەلئەبیب بە روونی بە بنیامین ناتانیاھۆ سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیلی وتووە، لەگەڵ دووبارە داگیرکاری غەززە نین. ھەروەھا دەیانەوێت ئیسرائیل پارێزراو بێت لە ناوچەکە و غەززە نەبێتە بنکەیەک بۆ ھێرشەکان.
جۆن کیربی وتەبێژی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکا لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەنوسیدا رایگەیاند، سەرەڕای بەردەوامی ھێرشی گروپە چەکدارەکانی نزیک لە ئێران بۆ سەر ھێزەکانیان لە عێراق و سوریا، بەڵام تائێستا تەنھا دووجار پێگەی ئەو ھێزە چەکدارانەیان کردووەتە ئامانج.
وتیشی، ھەر چەندە ھێرشەکانیان نەبووەتە ھۆی راگرتنی ھێرشی ئەو چەکدارانە، بەڵام ئەگەر ئەوەی پێویست بکات بۆ پاراستنی ھێزەکانیان لە ھەرکات و شوێنێک دابێت ئەوان ئەنجامی دەدەن و وەڵامی پێویستیان دەبێت، ئەوەش لە کاتێکدایە کە تائێستا زیاتر لە ٤٠ جار ھێرشکراوەتە سەر ھێزەکانی ئەمریکا لە عێراق و سوریا و بەھۆیەوە زیاتر لە ٤٥ سەرباز و کارمەند برینداربوون.
ھاوکات، ئەمیر سەعید نوێنەری ھەمیشەیی ئێران لە نەتەوە یەکگرتووەکان لە نامەکەیدا بۆ ئەنجوومەنی ئاسایش رایگەیاندووە، ئێران ھیچ کاتێک دەستوەردانی لە ھیچ ھێرشێکدا نەکردووە لە دژی ھێزەکانی ئەمریکا لە عێراق و سوریا و ئەوەی ئەمریکا دەیڵێت تۆمەتی بێبنەمان و تائێستا نەیتوانیوە بیانسەلمێنێت.
ئەشرەف قودرە وتەبێژی وەزارەتی تەندروستی فەڵەستین رایگەیاند، لە ئاکامی بەردەوامی بۆردومانەکانی سوپای ئیسرائیل بۆ سەر کەرتی غەززە، تائێستا ١٠ ھەزار و ٥٦٩ کەس گیانیان لە دەستداوە، کە چوار ھەزار و ٣٢٤ یان منداڵن و دوو ھەزار و ٨٢٣ی دیکەیان ژنن. راشیگەیاند، ٢٦ ھەزار و ٤٥٧ کەسی دیکەش برینداربوون.
ھەروەھا وتەبێژی وەزارەتی تەندروستی فەڵەستین ئاماژەی بەوەشکرد، تائێستا دوو ھەزار و ٦٦٠ کەسیش بێسەروشوێنن، کە نزیکەی ھەزار و ٢٥٠یان منداڵن.
رێکخراوی مافی مرۆڤی ھەنگاو ھەنگاو بڵاویکردەوە، سزای لە سێدارەدانی بەندکراوێکی خەڵکی شاری ڕوانسەری سەر بە پارێزگای کرماشان بە ناوی فەرھاد ئاقایی، تەمەن ٣٢ ساڵ لە بەندیخانەی ناوەندیی شاری کرماشان جێبەجێ کرا. ئەو بەندکراوە پێشتر بە تاوانی کوشتنی بەئەنقەست سزای سێدارەی بەسەردا سەپێنرابوو.
ھاوکات تۆڕی مافی مرۆڤی کوردستان رایگەیاندوە، سزای لە سێدارەدان بەسەر ٩ کەسدا لە بەندینخانەی قزلحەساری کەرەج جێبەجێکرا، ناسنامەی سێ کەسیان بەناوەکانی"حسێن ھەواسی و رەسوڵ تەیموری خەڵکی لوڕستان و بەھمەن فەتحوڵازادە" ئاشکرا کراوە.
راشیگەیاندوە، ئەو بەندکراوانە پێشتر بە تۆمەتی ماددەی ھۆشبەر و کوشتنی بە ئەنقەست سزای لە سێدارەدانیان بەسەردا سەپێنراوە.
ئەمیر سەعید ئیروانی نێردەی ھەمیشەیی ئێران لە رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان لە نامەیەکیدا بۆ ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی رایگەیاندووە، لەسەرەتای دەستپێکردنی ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆسەر بزووتنەوەی حەماس لە کەرتی غەززە ئەمریکاش بەرەسمی ھاوکاریکرد لەو ھێرشانە، ژمارەیەک لە گرووپە چەکدارەکانی چەند وڵاتێکی عەرەبی و ئیسلامی کە ھاوسۆزن لەگەڵ حەماس، ھێرش و بۆردومانەکانیان بۆسەر بنکە و بارەگا سەربازییەکانی ئەمریکا لە وڵاتانی خۆرھەڵاتی ناوەڕاست دەستپێکرد.
وتیشی، بەھیچ شێوەیەک و بەھیچ رێگەیەک بەشداری ئەو شەڕەمان نەکردووە و پەیوەندیشمان بەو ھێرشانەوە نییە کە لە عێراق و سوریا دەکرێنەسەر ھێزەکانی ئەمریکا.
راشیگەیاند، ئەمریکا بێ بەڵگە ئێران لەسەر ئەو ھێرشانە تۆمەتبار دەکات و تۆمەتەکانیش دوورن لە راستییەوە.
دامەزراوەی دەسەڵاتی وزەی فەڵەستینی لە کەرتی غەززە رایگەیاندووە، دانیشتووانی کەرتی غەززە جگە لەوەی بەھۆی ھێرش و بۆردومانەکانی ئیسرائیلەوە خۆراک و ئاویان دەستناکەوێت و سەرجەم پێداویستییەکان و بژێوی رۆژانەشیان لەدەستداوە.
راشیگەیاند، لە غەززە گرفتی نەبوونی سوتەمەنی ھەیەو خەڵکی لە رەوشێکی زۆر خراپدان بەتایبەتیش بەھۆی ئەوەی کە سوپای ئیسرائیلیش رێگە نادات ھیچ جۆرە سوتەمەنییەک بگاتە زیانلێکەوتووان و لێقەوماوانی غەززە.
ئاماژەی بەوەشکردووە، ھەر بەھۆی ھێرش و بۆردومانەکانی ئیسرائیلەوە لەسەرەتای دەستپێکردنی شەڕەوە تائێستا، زیاتر لە ٧٠٪ی سەرجەم تۆڕەکانی دابەشکردن و گواستنەوەی کارەبا لەکەرتی غەززە وێران بوون و بە تەواوی لەناوچوون، زیانەکەشی دەگاتە ٨٠ ملیۆن دۆلار.
ئاڵپ ئەرسەلان بەیرەکتار وەزیری وزە و سەرچاوە سروشتییەکانی تورکیا لە چاوپێکەوتنێکی تەلەفزیۆنیدا رایگەیاند، کارە نامرۆڤانە و دڕندانەکانی ئیسرائیل لە کەرتی غەززە، پێویستی بە پێداچوونەوەیەکی ھەمەلایەنە ھەیە لە بواری رێزگرتن لە تێگەیشتنە مرۆییەکان و جەختکردنەوە لە دابینکردنی پێداویستییەکانی ژیان بۆ خەڵکی مەدەنی لە کەرتی غەززە کە لە رەوشێکی زۆر خراپدان بەھۆی ھێرش و بۆردومانە بەردەوامەکانی ئیسرائیل بۆسەر شارەکەیان.
وتیشی، حکومەتی تورکیا بڕیاریداوە لە ھیچ پرۆژەیەکی تایبەت بە کەرتی غەززە لەگەڵ ئیسرائیل بەشداری نەکات و ھەماھەنگیشی لەگەڵ نەکات تا ئەو کاتەی ھێرشەکانی بۆسەر کەرتی غەززە رانەگرێت.
بنیامین ناتانیاھۆ رایگەیاند، ئیسرائیل دوای جەنگ بۆ ماوەیەکی دیارینەکراو بەرپرسیارێتییەکی گشتگیری ئەمنی لە غەززە وەردەگرێت، بەڵام ئەگەر نەتوانن ئەو بەرپرسیارێتیە وەربگرن، ئەوا رووبەڕووی حەماس دەبنەوە.
سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل لەبارەی ئاگربەستەوە رایگەیاند، ھیچ ئاگربەستێکی گشتگیر یان ئاگربەست لە غەززە، بەبێ ئازادکردنی دیلەکان نابێت، وتیشی، ئاگربەستی ماوەدرێژ سوودی بۆ حەماس ھەیە.
ئەشرەف قودرە، وتەبێژی وەزارەتی تەندروستی فەڵەستین رایگەیاند، لە ئاکامی بەردەوامی بۆردومانەکانی ئیسرائیل بۆ سەر کەرتی غەززە بۆ ١٠ ھەزار و ١٦٥ کوژراو بەرزبووەتەوە کە لەو ژمارەیە، چوار ھەزار و ١٠٤یان منداڵن و زیاتر لە دوو ھەزار و ٢٥٠ کوژراویشیان ژنن.
ئەوەشی خستەڕوو، ژمارەی برینداران لە غەززە گەیشتووەتە زیاتر لە ٢٧ ھەزار بریندار و دوو ھەزار و ٦٦٠ کەسیش بێسەروشوێنن، کە نزیکەی ھەزار و ٢٥٠یان منداڵن.
لای خۆیەوە، ئاژانسی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ھاوکاریکردنی پەنابەرانی فەڵەستین ئاماژەی بەوەکردووە، بەھۆی ھێرشەکانی ئیسرائیلەوە تائێستا ٨٨ کارمەندیان لە غەززە کوژراو، وتیشی بەھۆی بەردەوامی بۆردومانەکانەوە لە ٧٠% دانیشتوانی غەززە ئاوارەبوون و لە رەوشێکی مرۆیی خراپدا دەژین.
رۆژنامەی حوڕییەتی تورکی، بەشێک لە ناوەڕۆکی کۆبوونەوەکەی رۆژی دووشەممەی ھاکان فیدان وەزیری دەرەوەی تورکیا و ئەنتۆنی بلینکن وەزیری دەرەوەی ئەمریکای لە ئەنقەرە بڵاوکردەوە و رایگەیاند، لە کۆبوونەوەکەدا ھاکان فیدان جەختیکردووەتەوە تورکیا چاوی لە ئاگربەستی بەپەلەیە لەنێوان ئیسرائیل و غەززە.
رۆژنامە تورکییەکە دەشڵێت، لە کۆبوونەوەکەدا کە نزیکەی دوو سەعات و نیوی خایاندووە، ئەنتۆنی بلینکن رایگەیاندووە، ئەمریکا ھیچ نیازێکی نییە بۆ راگواستنەوەی تەواوی دانیشتووانی غەززە و ھەمووان لە شوێنی خۆیان دەمێننەوە.
بڵاوبوونەوەی ئەو ھەواڵە لەکاتێکدایە کە لەسەرەتای ھێرشی ئیسرائیل بۆ سەر غەززە، ئیسرائیل داوای لە خەڵکی غەززە کرد، بەرەو سنوورەکانی میسر بچن.
میدیاکانی ئێران بڵاویانکردەوە، ئیبراھیم رەئیسی سەرۆککۆماری ئێران رۆژی یەکشەممەی داھاتوو لەسەر داوای سعودیە سەردانی ریاز دەکات، ئەوەش دوای ھەشت مانگ لە ئاسایی بوونەوەی پەیوەندیەکانی نێوان ئەو دوو وڵاتە.
ئاماژەیان بەوەشکردوە، ئامانج لە سەردانەکەی رەئیسی بۆ ریاز بەشداریکردنیەتی لە خولی نائاسایی ئەنجومەنی کۆمکاری عەرەبی لە ئاستی سەرکردایەتی بۆ تاوتوێکردنی رەوشی کەرتی غەززە.
لە مانگی ئازاری ئەمساڵ و لە دوای حەوت ساڵ لە تێکچوونی پەیوەندییەکانی نێوانیان، ئێران و سعودیە بە نێودەنگیری چین رێککەوتن لەسەر ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانیان و کردنەوەی باڵیۆزخانەکانیان لە ھەردوو وڵات، بۆیە ئەم سەردانەی رەئیسی دەبێتە یەکەم سەردانی سەرۆک کۆماری ئێران بۆ سعودیە لەدوای ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانیان.
بنیامین ناتانیاھۆ، سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل ئاماژەی بەوەدا، دوای کۆتایی ھاتنی شەڕی کەرتی غەززە، ئیسرائیل دۆسیەی ئەمنی کەرتی غەززە دەگرێتە ئەستۆ، چونکە بۆ ھەموو جیھان روونبووەتەوە کاتێک دۆسیەی ئەمنی ئەو ناوچەیە لەئەستۆی ئیسرائیل نییە چی روودەدات.
جەختیلەوەشکردەوە، تا ئەو کاتەی حەماس سەدان دیل ئازاد نەکات، ئیسرائیل ئامادەنییە بۆ ئاگربەست.
سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل وتیشی، رۆژانە ناوە ناوە ئاگربەستی مرۆیی بۆ ماوەی کاتژمێرێک لە کەرتی غەززە رادەگەیەندرێت بۆ گەیاندنی ھاوکارییەکان بە خەڵکی ناوچەکە و ئازادکردنی دیلەکان.
خانەوادەی نێرگز محەمەدی لە راگەیەنراوێکدا دەڵێن، نێرگز محەمەدی لە زیندانی ئێڤین دەستی بە مانگرتن لە خواردن کردووە، بەرپرسیارێتی گیانیشی لە ئەستۆی کۆماری ئیسلامی ئێرانە.
ئاماژەیان بۆ ئەوەشکردووە، ئەو چالاکوانە لە زیندان بێبەشکراوە لە خزمەتگوزاری تەندروستی و پزیشکی، فشاریشی لێکراوە بۆ سەپاندنی پۆشینی حیجاب بەسەریدا.
لای خۆیەوە، "ریس ئاندرسۆن" سەرۆکی کۆمیتەی نۆبڵی نەرویژ رایگەیاند، زۆر نیگەرانن لە رەوشی نێرگز محەمەدی، سەپاندنی مەرجی پۆشینی حیجاب بەسەر ئەو ژنە بەندکراوانەی پێویستە بگوازرێنەوە بۆ نەخۆشخانە، کردەوەیەکی نامرۆڤانەیە.
نێرگز محەمەدی لە ٢١ی نیسانی ساڵی ١٩٧٢ لە ئێران لەدایکبووە، لەنێو ٢١٢ تاک و ٩٣ رێکخراو لە مانگی رابردوو بووە براوەی خەڵاتی نۆبڵ بۆ ئاشتی. دووەم ژنی ئێران و ١٩یەمین ژنە لە مێژوودا کە دەبێتە براوەی ئەو خەڵاتە.
لە ئێران ١٣ جار دەستگیرکراوە و پێنج بڕیاری سزای بۆ دەرکراوە و سزای ٣١ ساڵ زیندانی بەسەردا سەپێندراوە، لە ئێستاشدا لە زیندانییە و چەندین تۆمەتی ئاڕاستەکراوە.
ئەنتۆنی بلینکن وەزیری دەرەوەی ئەمریکا لە دوای سەردانەکەی بۆ عێراق و کۆبوونەوەی لەگەڵ سەرۆک وەزیرانی عێراق، گەیشتە ئەنقەرەی پایتەختی تورکیا و لەگەڵ ھاکان فیدان وەزیری دەرەوەی ئەو وڵاتە کۆبووەوە پرسی شەڕی ئیسرائیل و حەماسیان تاوتوێکرد.
وەزیری دەرەوەی ئەمریکا، لە رۆژی ھەینیەوە گەشتێکی بۆ ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست دەستپێکردووە، بەشداری لە کۆبوونەویەک کرد کە وەزیرانی دەرەوەی ھەر یەکە لە وڵاتانی ئوردن، میسر، سعودیە، قەتەر و ئیمارات تێدا بەشدار بوون و باسیان لە دۆخی غەززە کرد.
چاوەڕواندەکرێت وەزیری دەرەوەی ئەمریکا دوای تەواوکردنی دیدارەکانی لە ئەنقەرە بەرەو تۆکیۆ و سیئول و نیودەلھی گەشت بکات.
ئاژانسی فرانس پرێس لە زاری خێزانەکەی بڵاویکردەوە، نێرگز محەمەدی چالاکوانی بواری مافی مرۆڤ لە ئێران کە لە زینداندایە، مانگرتنی لەخواردن راگەیاندووە، ئەوەش بەھۆی خراپی چاودێری تەندروستی کە پێشکەشی زیندانییەکان دەکرێت و ناچارکردنی ژنان بە پۆشینی حیجاب.
خێزانەکەی راشیانگەیاندووە، نیگەرانن لە رەوشی تەندروستی نێرگز محەمەدی و دەشڵێن، ئیدارەی گرتووخانەکەی رەتیانکردووەتەوە رەوانەی نەخۆشخانەی بکەن، چونکە رەتیکردووەتەوە لەچک لەسەر بکات.
بەپێی ئەو پشکنینەشی بۆی کراوە، نێرگز محەمەدی پێویستی بەوەیە بە زووترین کات رەوانەی نەخۆشخانە بکرێت.
نێرگز محەمەدی لە ٢١ی نیسانی ساڵی ١٩٧٢ لە ئێران لەدایکبووە، لەنێو ٢١٢ تاک و ٩٣ رێکخراو لە مانگی رابردوو بووە براوەی خەڵاتی نۆبڵ بۆ ئاشتی. دووەم ژنی ئێران و ١٩یەمین ژنە لە مێژوودا کە دەبێتە براوەی ئەو خەڵاتە.
لە ئێران ١٣ جار دەستگیرکراوە و پێنج بڕیاری سزای بۆ دەرکراوە و سزای ٣١ ساڵ زیندانی بەسەردا سەپێندراوە، لە ئێستاشدا لە زیندانییە و چەندین تۆمەتی ئاڕاستەکراوە.
ئەشرەف قودرە، وتەبێژی وەزارەتی تەندروستی فەڵەستین رایگەیاند، لە ئاکامی بۆردومانەکانی ئیسرائیل لە کەرتی غەززە، ژمارەی کوژراوان بۆ ١٠ ھەزار و ٢٢ کوژراو بەرزبووەتەوە و لەو ژمارەیەش، چوار ھەزار و ١٠٤یان منداڵن و زیاتر لە دوو ھەزار و ٢٥٠ کوژراویشیان ژنن.
ئەوەشی خستەڕوو، ژمارەی برینداران لە کەرتی غەززە گەیشتووەتە نزیکەی ٢٥ ھەزار بریندار و دوو ھەزار و ٦٦٠ کەسیش بێسەروشوێنن، کە نزیکەی ھەزار و ٢٥٠یان منداڵن.
لای خۆیەوە، ئاژانسی نەتەوەیەکگرتووەکان بۆ ھاوکاریکردنی پەنابەرانی فەڵەستینی ئاماژەی بەوەکردووە، بەھۆی ھێرشەکانی ئیسرائیلەوە تائێستا ٧٩ کارمەندیان لە کەرتی غەززە کوژراوە.