جیهان
ئیبراھیم کاڵن وتەبێژی سەرۆکایەتی تورکیا رایگەیاند، بەپێی ھەموو زانیاری و پێشبینییەکانیان خولی دووەمی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی تورکیا کە ٢٨ی ئەم مانگە بەڕێوەدەچێت، زۆر بە ئاسانی بۆ رەجەب تەیب ئەردۆغان یەکلادەبێتەوە و بەھەموو شێوەیەکیش پارێزگاری لە دەنگەکانیان دەکەن و گەلی تورکیاش تائێستا متمانەی بە ئەردۆغانەو بە سەرۆکێکی باشی دەزانن بۆ وڵاتەکەیان.
وتیشی، جیاوازی نێوان ئەردۆغان و کەمال کڵچدارئۆغڵوی رکابەری زۆر زۆرە و زیاتر لە دوو ملیۆن و ٥٠٠ ھەزار دەنگە و ئەستەمە بەرەی ئۆپۆزسیۆن بتوانێت ئەو جیاوازییە زۆر کەمبکاتەوە و لە ئەردۆغان نزیک ببێتەوە.
ئەو مەرجانەی ئۆغان ئاشکرایکردوون بریتین لە نەگۆڕینی چوار مادەی یەکەمی دەستووری تورکیا تایبەت بە دەوڵەتی تورکیا، کە باس لەوەدەکەن، تورکیا دەوڵەتی یاسا و دیموکراسی و عەلمانی و کۆمەڵایەتییە، دەوڵەتێکی نەتەوەیی دڵسۆزە بۆ ئەتاتورک، یەکگرتوویی دەوڵەت و زمانەکەی و سرودەکەی و پایتەختەکەی و ئاڵاکەی دووپاتدەکاتەوە.
مەرجێکی دیکەی سینان ئۆغان نەگۆڕین یان سازشنەکردنە لەسەر مادەی ٦٦ دەستوری تورکیا تایبەت بە رەچەڵەک و ھاووڵاتیبوون، مەرجەکانی دیکەشی دورکەوتنەوەیە لە پارتەکانی نزیک لە فەتحوڵا گولەن و پەکەکە و ھوداپار و گەڕاندنەوەی ئاوارە سورییەکان و پاشەکشە لە کەمکردنەوەی رێژەی سود لەبانکی ناوەندی.
مستەفا سنێد ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق رایگەیاند، دوای کۆکردنەوەی بەڵگە و زانیاری باوەڕپێکراو و بەدواداچوونێکی زۆر، دەرکەوتووە ئیحسان عەبدولجەبار وەزیری پێشووی نەوتی عێراق لەسەردەمی حکومەتەکەی مستەفا کازمیدا کە ئێستا لە دوبەی نیشتەجێیە، چەند کۆمپانیایەکی لە بوارە جیاجیاکاندا دروستکردووە و کۆی سەرمایەکەشی گەیشتووەتە ٧٥٠ ملیۆن دۆلار، جگە لەوەی لە ناوخۆی عێراقیش کۆمپانیای ھەیە و تائێستاش لە کاردان.
وتیشی، ئیحسان عەبدولجەبار ھەموو مووچەکەی لەماوەی کارکردنی وەک وەزیری نەوت لە کابینەکەی کازمیدا ناگاتە ٢٥٠ ملیۆن دینار، بەڵام ئێستا خاوەنی ٧٥٠ ملیۆن دۆلارە و لەکاتێکیشدا فەرمانی قەدەغەکردنی گەشتکردنیشی بۆ دەرەوەی وڵات ھەیە، بەڵام رێگەی پێدراوە عێراق بەجێبھێڵیت و لە ئێستاشدا چاوەڕوانن فەرمانی دەستگیرکردنی بۆ دەربکرێت.
ئاژانسەکانی ھەواڵ لە زاری سەرچاوە حکومیەکانەوە بڵاویانکردەوە، چەند چەکدارێکی نەناسراو ھێرشیان کردووەتەسەر گوندەکانی فونگازی و کوبواتی سەربە ھەرێمی پلاتێوا لە نێجیریا.
ئاماژە بەوەشکراوە، لە ئەنجامی ئەو ھێرشەدا ٣٠ کەس کوژراون و ژمارەیەکی دیکەش برینداربوون.
لەلایەکی دیکەوە چەند سەرچاوەیەک دەڵێن، ھێرشکراوەتەسەر کاروانێکی ئەمریکی لە نێجیریا، بەڵام ھیچ زیانێکی گیانی نەبووە.
رەجەب تەیب ئەردۆغان ئاماژەی بەوەکرد، لە ناوچە بومەلەرزەلێدراوەکان بیر لە کۆبوونەوەی جەماوەری ناکاتەوە و کاتی ئەوە ھاتووە تاجی سەرکەوتنەکانی ھەڵبژاردنەکانی ١٤ی ئایاردا بەسەر سەرکەوتنێکی لەوە گەورەتر دابندرێت.
ئەردۆغان دەشڵێت، ھیچ کات کڵچدارئۆغڵو بەرپرسیارێتی دۆراندن ناکاتە سەرخۆی، لە بری ئەوەی قسە بە ھاوڕێیانی لە مێزەکە بکات توڕەیی خۆی لە مێزەکە دەردەکات.
باسی لەوەشکرد، سەرجەم راپرسییەکان مایەپووچ بوون و گەل لە ١٤ی ئایار راپرسی راستەقینەی کرد، راپرسی کۆتاییش دیسانەوە گەل لە ٢٨ی ئایار دەیکات.
ئەحمەد یەنەر، سەرۆکی دامەزراوەی باڵای ھەڵبژاردنەکانی تورکیا، لە کۆنفرانسێکی رۆژنامەوانییدا رایگەیاند، رەجەب تەیب ئەردۆغان کاندیدی ھاوپەیمانیی کۆمار، ٤٩.٤٩% و کەمال کڵچدارئۆغڵو کاندیدی ھاوپەیمانیی میللەت، ٤٤.٧٩% و سینان ئۆغان کاندیدی ھاوپەیمانیی ئاتا، ٥.٢٩%ی دەنگەکانیان بەدەستھێناوە.
وتیشی، رێژەی سندووقە کراوەکان لە ناوخۆی تورکیا گەیشتووەتە ٩٤.٦٨% و لە دەرەوەی تورکیا گەیشتووەتە ٣٦.٨٥، بە کۆی گشتیش رێژەی دەنگی جیاکراوە، گەیشتووەتە ٩١.٩٣%.
بایدن لە لێدوانێکیدا بۆ رۆژنامەنووسان سەبارەت بە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی تورکیا رایگەیاند، ھەر کەسێک سەردەکەوێت با سەربکەوێت، ئەو ناوچەیە پڕێتی لە کێشە.
ئەوە یەکەم لێدوانی "بایدن"ە سەبارەت بە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی تورکیا و بەپێی ئاژانسەکان لێدوانێکی چاوەڕواننەکراو بووە.
پێشتر سولەیمان سوەیلۆ وەزیری ناوخۆی تورکیا، ئەمریکای تۆمەتبار کرد بەوەی دەیەوێت لەڕێی راگەیاندنەکانی وڵاتانی خۆرئاواوە دەستوەردان لە ھەڵبژاردنەکانی تورکیا بکات و ئەجێنداکانی جێبەجێ بکات.
بەرەبەیانی ئەمڕۆ کەمال کڵچدارئۆغڵو لە ئەنقەر وتارێکی پێشکەشی ھەزاران لایەنگری پارتی گەلی کۆماری-جەھەپە کرد و وتی، ئەگەر ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی بکەوێتە خولی دووەم، ئەوا بە دڵنیایی سەرکەوتن تۆمار دەکات و دەبێت بە سەرۆک کۆماری تورکیا.
کەمال کڵچدارئۆغڵو وتیشی، ئەنجامە بەراییەکان دەریان خستووە، رەجەب تەیب ئەردۆغان ئەو متمانەیی گەلی بەدەستنەھێنا کە چاوەڕوانی دەکرد.
"ئەردۆغان" لەوتارێکدا لەبەردەم لایەنگرانی لە ئەنقەرە وتی باوەڕیان وایە بە بەدەستھێنانی سەروو ٥٠%، کۆتایی بەم خولەی دەنگدان بۆ سەرۆکایەتی تورکیا دەھێنن، وتیشی دەزانن ئەوان سەرکەوتوون بەڵام چاوەڕێی ئەنجامە رەسمییەکان دەکەن، کە ئیرادەی گەل پیشان دەدەن و بە جیاوازییەکی زۆر لەپێشەوەن.
وتیشی، تورکیا لەڕێی ھەڵبژاردنی ١٤ی ئایارەوە، فێستیڤاڵێکی دیکەی دیموکراسی کۆتاییپێھێنا.
"ئەردۆغان" باسی لەوەشکرد، رێژەی بەشداریکردن لە ھەڵبژاردنەکە ھاوتای نەبووە لە جیھاندا و گەورەترینە لە مێژووی سیاسی وڵاتەکەدا، داواشی لە چاودێران کرد تا کۆتایی پڕۆسەی جیاکردنەوەی دەنگەکان، بمێننەوە.
بە پێی ئەنجامە بەراییەکان و رێژەی ئەو دەنگانەی جیاکراونەتەوە، پارتی داد و گەشەپێدان-ئاکەپە، بە سەرۆکایەتیی رەجەب تەیب ئەردۆغان و پارتی بزووتنەوەی نەتەوەپەرست-مەھەپە، بە سەرۆکایەتی دەوڵەت باخچەلی و پارتی رەفا، کە لە چوارچێوەی ھاوپەیمانیی کۆمار بەشداری ھەڵبژاردنیان کرد، لە کۆی ٦٠٠ کورسیی پەرلەمانی تورکیا، ٣٢١ کورسیان بەدەستھێنا.
ھاوکات پارتی گەلی کۆماری-جەھەپە بە سەرۆکایەتیی کەمال کڵچدارئۆغڵو، لەگەڵ پارتی باش، کە لە چوارچێوەی ھاوپەیمانیی میللەت بەشداریان کرد، پێکەوە ٣٥.١٧%ی دەنگەکانی بەدەستھێناوە و تائێستا ٢١٣ کورسیی پەرلەمانیان مسۆگەر کردووە.
ھاوکات ھاوپەیمانیی رەنج و ئازادی، کە پارتی چەپی سەوز بەشێکە لەو ھاوپەیمانییە، رێژەی ١٠.٥٢%ی دەنگەکانی بەدەستھێناوە و تائێستا ٦٦ کورسیی مسۆگەر کردووە.
سینان ئۆغان، کە دەنگی پێویستی بۆ بوون بە سەرۆک کۆماری تورکیا بەدەستنەھێنا، لە کۆنفرانسێکی رۆژنامەوانییدا لە ئەنقەرە رایگەیاند، لە ئێستا بەدواوە پڕۆسەیەکی سەخت چاوەڕێیان دەکات و لە یەک بۆ دوو رۆژی داھاتووشدا سەرۆکانی ھاوپەیمانیی ئاتا کۆدەبنەوە و پێیەی ئەو رەوشەی ھاتووەتەئاراوە، نەخشەڕێگەی خۆیان دیاری دەکەن و ھەرچییەک لە بەرژەوەندیی گەلدا بێت بڕیاری لەسەر دەدەن.
سینان ئۆغان، کاندیدی ھاوپەیمانیی ئاتای بوو بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی تورکیا و تەنھا ٥.٢%ی دەنگەکانی بەدەستھێنا.
بەپێی ماددەی سێیەمی پەیڕەوی ناوخۆی پەرلەمانی تورکیا، لە رۆژی یەکەمی کۆبوونەوەکاندا، سەرەتا پەرلەمانتاران سوێند دەخۆن، ئەوانەشی لە رێوڕەسمی سوێندخواردندا بەشدار نابن، دەتوانن لە کۆبوونەوەکانی دیکەی ھەمان رۆژدا سوێند بخۆن.
بەم جۆرە پەرلەمانتاران دوای سوێندخواردن دەستبەکار دەبن. ئەو پەرلەمانتارانەیش کە خۆیان دەبوێرن لە سوێندخواردن لەو ماف و ئیمتیازاتانە سوودمەند نابن کە دەدرێنە پەرلەمانتاران.
لە یەکەم کۆبوونەوەدا تا ھەڵبژاردنی سەرۆکی پەرلەمان، بەتەمەنترین پەرلەمانتار بە ئەرکی سەرۆکایەتی کاتی پەرلەمان ھەڵدەستێت و دووەم بە تەمەنترین پەرلەمانتاریش، ئەرکی بریکاری سەرۆکی پێ دەسپێدرێت.
شەش گەنجترین پەرلەمانتاریش دەبنە ئەندامی نووسەر لە پەرلەمان.
بەپێی ماددەی ١٠ی پەیڕەوی ناوخۆی پەرلەمان، دووجار سەرۆکایەتی پەرلەمان ھەڵدەبژێردرێت. گەڕی یەکەم بۆ ماوەی دوو ساڵ و گەڕی دووەمیش بۆ ماوەی سێ ساڵ دەبێت.
بوون بە سەرۆکی پەرلەمان لە دەنگدانی یەکەم و دووەمدا، پێویستی بە دوو لەسەر سێی دەنگی تەواوی ئەندامانە و لە ئەگەری دەنگدانی سێیەمیشدا، پێویستی بە دەنگی زۆرینەی رەھای تەواوی ئەندامانی پەرلەمانە.
ئەحمەد یەنەر لە کۆنفرانسێکی رۆژنامەنوسیدا ئاماژەی بەوەکرد، بڕیاردراوە رۆژی یەکشەممە ٢٨ی ئایار خولی دووەمی ھەڵبژاردن بەڕێوەبچێت.
ئاماژەی بەوەشکرد، ڕێژەی لەسەدا ١٠٠ سندوقەکانی ناوخۆ کراونەتەوە و رێژەی بەشداری لە ناوخۆ لەسەدا ٨٨.٩٢ و لە دەرەوەیش لەسەدا ٥٢.٦٩یە.
بەپێی ئەنجامەکە، رەجەب تەیب ئەردۆغان کاندیدی ھاوپەیمانیی کۆمار، ٤٩.٥٠٪ و کەمال کڵچدارئۆغڵو کاندیدی ھاوپەیمانیی میللەت، ٤٤.٨٩٪ و سینان ئۆغان کاندیدی ھاوپەیمانیی ئاتا، ٥.١٧%ی دەنگەکانیان بەدەستھێناوە.
بەبڕوای شیکەرەوان سینان ئۆغان کە بەکەسێکی نزیک لە روسیا دادەنرێت رۆڵی یەکلاکەرەوە دەبینێت لە یەکلایکردنەوەی ئەنجامی خولی دووەم.
لە سەعات ٨:٠٠ـی بەیانی ئەمڕۆوە پڕۆسەی دەنگدان بۆ ھەڵبژاردنی پەرلەمان و سەرۆکایەتی تورکیا دەستیپێکردووە و ئێستاش پرۆسەی دەنگدان بەردەوامە، لە ھەڵبژاردنەکەدا ٦٠ ملیۆن و ٦٩٧ ھەزار و ٨٤٣ کەس مافی دەنگدانیان ھەیە، لەو ژمارەیەش چوار ملیۆن و ٩٠٤ ھەزار و ٦٧٢ کەس یەکەمجارە دەنگ دەدەن.
دەنگدەرانی تورکیا ئەمڕۆ کاتێک دەچنەسەر سندوقەکانی دەنگدان، دوو دەنگ دەدەن یەکەمیان بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆک کۆمارە کە سێ کاندید رکابەری دەکەن، دووەمیشیان بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی پەرلەمانە کە زیاتر لە ٢٤ حزب ناویان لەسەر کارتی دەنگدان ھەیە و کێبەرکێ لەسەر ٦٠٠ کورسی پەرلەمان دەکەن.
ئەگەر لە گەڕی یەکەمی ھەڵبژاردنی سەرۆک کۆماردا ھیچ کام لە کاندیدەکان ٥٠٪ی دەنگەکان زیاتری بەدەستنەھێنا، ئەو کاتە ئەو دوو کاندیدەی کە زۆرترین دەنگیان بەدەستھێناوە، دەچنەگەڕی دووەم و رۆژی ٢٨ی ئایار ھەڵبژاردنی سەرۆک کۆمار دووبارە دەکرێتەوە.
سەرەکیترین ھاوپەیمانییەکانی تورکیاش بریتین لە ھاوپەیمانی کۆمار کە پێکھاتووە لە (ئاکپارتی، مەھەپە، ھوداپار، پارتی یەکێتیی مەزن و پارتی یەنیدەن رەفاھـ) و کاندیدەکەشیان بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی رەجەب تەیب ئەردۆغانە، ھاوپەیمانی میلـلەتیش کە پێکھاتوون لە پارتەکانی (جەھەپە، ئیی پارتی، سەعادەت، ئاییندە، دەڤا و پارتی دیموکرات) کاندیدەکەیان بۆ سەرۆکایەتی کەمال کڵیچدارئۆغلۆیە، ھاوپەیمانی رەنج و ئازادیش کە پێکھاتووە لە پارتی دیموکراتی گەلان (ھەدەپە)، پارتی سەوزی چەپ (یەسە) و پارتی کرێکارانی تورکیا، کاندیدی بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی نییە و پشتیوانی لە کەمال کڵیچدارئۆغلۆ دەکات.
پەروین بوڵدان دوای ئەوەی لە بنکەیەکی دەنگدان لە شاری وانی باکووری کوردستان دەنگیدا، لە کۆنفرانسێکی رۆژنامەوانییدا رایگەیاند، دەنگەکانیان بۆ ئارامی ئاشتی و ئاسایش و دادپەروەرییە.
وتیشی، لە تورکیا نادادپەروەری ھەیە و بەم ھەڵبژاردنە گۆڕانکاری دەکەن و چاوەڕوانن چارەنووسی تورکیا بگۆڕێت، راشیگەیاند، لە تورکیا سیستمێکی خراپ ھەیە و دەبێت ئەمڕۆ ئەو سیستمە کۆتایی بێت.
محەمەد ڕوشتوو نوێنەری ھەدەپە و پارتی چەپی سەوز لە دەستەی باڵای ھەڵبژاردنەکانی تورکیا لە کۆنفرانسێکی رۆژنامەوانیدا رایگەیاند، ساختەکاریی لە بەشێک لە ناوەندەکانی دەنگدان لە شارو شارۆچکەکان ئەنجامدراوە، دەنگی ئامادەکراو بۆ ناو سندوقەکانی دەنگدان ئامادەکراوە، بۆ ئەوەش سکاڵا لەسەر ئەو ساختەکارییانە تۆمار دەکەین.
ئاماژەی بۆ ئەوەشکردووە، بە درێژایی بەڕێوەچوونی ھەڵبژاردنەکان وەک ناوەندی ھەماھەنگی چاودێری ھەڵبژاردنەکان قسەی خۆیان لەسەر ڕەوشی بەڕێوەچوونی ھەڵبژاردن کردوە، لە ھەموو شارو شارۆچکەکان چاودێرییان کردووە، لە ھەندێک شوێن پێشێلکاری روون و ئاشکراکراون.