دادگای باڵای فیدڕاڵی عێراق دەقی بڕیارەکانی سەبارەت بە خانەنشینانی ھەرێم بڵاوکردەوە کە لە رۆژی ٢٣/١١/٢٠٢٢ دەریکرد لەسەر سکاڵای بەشێک لە خانەنشینانی ھەرێم.

بەپێی بڕیارەکان، جێبەجێکردنی یاسای خانەنشینی ژمارە ٢٧ی ساڵی ٢٠٠٦ ھەڵوەشاوە لە ھەرێمی کوردستان نادەستورییە، ھەروەھا دادگا سەرۆکی حکومەتی ھەرێم و وەزیری دارایی پابەندکردووە بە جێبەجێ کردنی یاسای خانەنشینیی یەکگرتوو ژمارە نۆی ساڵی ٢٠١٤ی ھەموارکراو لە ھەرێم، لە ئەگەری جێبەجێکردنی  بڕیارەکەشدا مووچەی ھەموو خانەنشینانی ھەرێم بەشێوەیەکی بەرچاو زیاددەکات.  

بەپێی ماددەی٩٤ی دەستوری عێراق، بڕیارەکانی دادگای باڵای فیدڕاڵی پابەندکەرن بۆ ھەموو دەسەڵاتەکان، ھەروەھا بەپێی ماددەی ٣٦ی پەیڕەوی ناوخۆی دادگای باڵای فیدڕاڵی جێبەجێ نەکردنی بڕیارەکانی دادگا لێپرسینەوەی سزایی بەدوادادێت، بەپێی ماددەی ٣٧یش بڕیارەکانی دادگای فیدراڵی بێجگە لە دەقە سزاییەکان، لە ڕۆژی دەرچونیانەوە جێبەجێ دەکرێن.

پێشتر بەشێک لە خانەنشینانی ھەرێم سکاڵایان لەسەر ھەر یەک لەسەرۆکی حکومەتی ھەرێم و وەزیری دارایی لە دادگای فیدڕاڵیی عێراق تۆمار کرد بەھۆی ئەوەی ئامادەنین یاسای خانەنشینیی یەکگرتو ژمارە نۆی ساڵی ٢٠١٤ی ھەموارکراو جێبەجێ بکەن.

رێکخراوی ھەنگاو بۆ مافی مرۆڤ رایگەیاند، ھاووڵاتییەکی خەڵکی کەنگاوەر و دانیشتووی کەرەج کە لە ڕێوڕەسمی چلەی ماتەمینی حەدیس نەجەفی بەتەقەی ھێزە ئەمنییەکان بریندارکرا، ئەمڕۆ سێشەممە بە ھۆی سەختی برینەکانیەوە گیانی لەدەستدا.

ھەروەھا ھێزە ئەمنییەکان رۆژی سێشەممە لە گوندی لاین سەر بە شاری کامێران و دوو مێرمنداڵیان رفاندووە و بۆ شوێنێکی نادیار گواستراونەتەوە، دوو ھاووڵاتیی خەڵکی گوندی بیاشۆشی سەر بە شاری جوانڕۆش، لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانەوە رفێنراون.

بەوتەی رێکخراوەکە، تا ئێستا چارەنوسی "مەنیژە عەزیری"ھونەرمەندی خەڵکی شاری کرماشان و دیزاینەری جلوبەرگی بواری سینەما نادیارە، کە دوو ھەفتە لەمەوبەر لە بەھەشتی زەھرای شاری تاران لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانەوە رفێنرا.

رێکخراوی ھەنگاو باسی لەوەشکردووە، بۆ دووەم رۆژ لە ١٦ شاری رۆژھەڵاتی کوردستان مانگرتنی گشتی بەڕێوەچوو و تێدا دوکاندار و کاسبکاران دوکان و بازاڕەکانیان داخستووە و پابەندبوون بە مانگرتنی گشتییەوە، بڕیارە سبەینێش بەردەوام بێت.

"حسێن جەلالی" نوێنەری  شاری رەفسنجان لە پەرلەمانی ئێران رایگەیاند، ئامادەکارییان کردووە بۆ سەپاندنی سزای نوێ بەسەر ئەو ژنانەی پابەندنین بە یاساکانی جلوبەرگی ئیسلامی.

رونیشیکردووەتەوە، بەرێگای جیاواز ھۆشداریدان بەو ژنانەی پابەندنین بە یاساکانی جلوبەرگی ئیسلامییەوە بەردەوامە و بەپێی ئەو رێکارانەی کاری لەسەرکراوە، سەرەتا لە جێگەی ئەوەی پۆلیس لەسەر شەقامەکان رووبەڕووی ژنان ببنەوە، لە رێگەی تەلەفۆنەوە پەیام بۆ ئەو ژنانە دەنێردرێت کە پابەندنین بە یاساکانی جلوبەرگی ئیسلامییەوە، دواتر ئاگادارینامەیان بۆ دەنێردرێت و لە قۆناغی دواتریشدا ھەژمارە بانکییەکەیان رادەگیرێت.

جەختی لەوەشکردەوە، تا دوو ھەفتەی تر پڕۆژەی باڵاپۆشی و پاکداوێنی جێبەجێ دەکرێت و رێکارە نوێیەکان بڵاودەکرێنەوە.

محەمەد یەکێک لەدەستگیرکراوەکان بە پەیامنێری کوردسات نیوزی وت، ھێزێکی سوپا ئاگادار کرابونەوە لەوەی ئێمە کاری جوتیاری لەزەویەکانمان دەکەین ھاتنە سەرمان و  دەستگیریان کردین بەھۆکاری ئەوەی لەسەر زەوی و زاری خۆیان ئاودان و کێڵانیان کردووەو ئەوەش عەرەبەھاوردەکانی دڵتەنگ کردووە ھەربۆیە لەسەر داوای ھاوردەکان جوتیاری کوردی خاوەن زەوی و موڵکیان دەستگیرکردووە.

دوای ڕاپێچکردنیان بۆ بنکەی پۆلیسی ناحیەی سەرگەران، پۆلیس ڕایگەیاندوە دەستگیرکردنیان لەسەر فەرمانی دادوەر نیەو ئەوان ناتوانن ڕاگیری زیندانی پۆلیسیان بکەن بۆیە ئازاد کران.

بەپێی ھەواڵی میدیاکانی باکوری کوردستان "ئیمام تاشچر" پەرلەمانتاری پارتی دیموکراتی گەلان "ھەدەپە" ھەوڵیدا بە زمانی کوردی لە ناو ھۆڵی پەرلەمانی تورکیا گفتوگۆی پڕۆژە یاسای بودجەی ساڵی ٢٠٢٣ بکات، بەڵام لەلایەن"حەیدەر ئاکار"جێگری سەرۆکی پەرلەمانەوە ڕێگری لێکرا.

ھەرچەندە"تاشچر"میکرۆفۆنەکەی لێ کوژێنرایەوە، بەڵام لە قسەکردن لە زمانی کوردی بەردەوام بوو، ئاماژەی بۆ ئەوەکرد، لە بودجەی تورکیا بودجە بۆ کورد تەرخان نەکراوە.

ھاوکات"مێرال دانش بێشتاش"جێگری سەرۆکی فراکسیۆنی ھەدەپە لە بەرامبەر ھەڵوێستی سەرۆکایەتی پەرلەمان رایگەیاند، زمانی کوردی زمانی زیاتر لە ٣٠ ملیۆن کوردی دانیشتووی تورکیایە.

ھەروەھا پەروین بوڵدان ھاوسەرۆکی پارتی دیموکراتی گەلان "ھەدەپە" رایگەیاند، ئەوە بودجەیە رەنجی ملیۆنان کەس دەخاتە خزمەتی دەسەڵاتەوە، جەختی لەوەش کردەوە، دەسەڵاتی ئاکەپە و مەھەپە ماوەیەکی کەمیان ماوە و کۆتایی دەسەڵاتیان نزیکبووەتەوە و تورکیایان بەرەو مایەپووچبوون بردووە.

‏عەقید کاروان خۆشناو وتەبێژی ھێزەکانی پاسەوانی سنوری ناوچەی یەک بە کوردسات نیوزی راگەیاند، ناوچەکەیان بەرفراوانە و نزیکەی ھەزار و ٢٠ کیلۆمەترە و چەند ساڵێکیشە ھیچ دامەزراندنێک نەبووە، بەڵام لەئێستادا بەھۆی ئەو رەوشەی سەریھەڵداوە، بڕیاردراوە کارمەندیان بۆ دابمەزرێنن و بۆ ئەو مەبەستەش وەزارەتی ناوخۆی عێراق لینکێکی بڵاوکردوەتەوە و ھەر کەسێک بیەوێت لە ھێزەکانی پاسەوانی سنور دابمەزرێت لەو لینکە ناوی تۆمار دەکات.

وتیشی، ھەر لەو لینکەی وەزارەتی ناوخۆ بڵاویکردوەتەوە سەرجەم مەرجەکانی بۆ دامەزراندن تێدایە و پێدەچێت زۆربەی دامەزراندنەکەش بۆ ھەرێمی کوردستان بێت و دەگاتە نزیکەی ٣ ھەزار کەس.

بۆ پڕکردنەوەی فۆڕمی دامەزراندنەکە کلیک بکە

وەفدی یەکێتی نیشتمانی کوردستان لە ھۆڵەندا بەشداری لە کۆنفرانسی کۆنگرەی نەتەوەیی کوردستان (کەنەکە) کردو بەجیا لەگەڵ پارتەکانی رۆژئاوای کوردستان و کۆنسەی بەڕێوەبەریی کەنەکە و لایەنە سیاسییەکانی ھەرێمی کوردستان کۆبووەوە.

 وەفدی یەکێتی لە راگەیەنراوێکدا رایگەیاند، لە کۆبونەوەکاندا جەختیان لە پشتیوانی یەکێتی بۆ خەباتی مەدەنی و سیاسی گەلی کورد کردوەتەوە و ھەموو دەستوەردانێکیان لەکاروباری ناوخۆی بەشەکانی کوردستان رەتکردووەتەوە، لایەن و کەسایەتیەکانیش بەشداری یەکێتییان لە کۆنگرەی نەتەوەیی کوردستان بە گرنگ و ستراتیژی وەسفکرد.

لە کۆتایی کۆنفرانسەکەشدا ھەڵبژاردن بۆ سەرکردایەتی نوێی کەنەکە کرا و کوردە عومەر و سالار مەحمود وەک نوێنەری یەکێتی بە ئەندامی کۆنسەی بەڕێوەبردن ھەڵبژێردران.

پەیامنێری کوردسات نیوز رایگەیاند، تەقینەوەکە بەیانی ئەمڕۆ روویداوە لە شەقامی "قوتلی" لە شاری قامیشلۆ. 

وتیشی تەقینەوەکە بەھۆی بۆمبێکی چێندراوەوە بووە لە ئۆتۆمبێلێکدا لە نزیک دەستەی پەروەردە و بەھۆیەوە کەسێک بریندار بووە.

بەپێی زانیارییە سەرەتاییەکانیش، ئەو ئۆتۆمبێلەی کراوەتە ئامانج کارمەندانی سەر بە دەستەی پەروەردەی ئیدارەی خۆبەڕێوەبەری گواستۆتەوە. 

وتیشی، سەرەتا سیستەمەکە لە ھەریەکە لە وەزارەتەکانی (کارەبا، کشتوکاڵ و سەرچاوەکانی ئاو، ئاوەدانکردنەوە و نیشتەجێبوون، تەندروستی، شارەوانی و گەشتوگوزار) جێبەجێدەکرێت و لە قۆناغەکانی داھاتووشدا وەزارەتەکانی تر و سەرجەم دەسەڵاتەکانی گرێبەست لە حکومەت دەبنە بەکارھێنەری ئەم سیستمە.

سیستەمەکە بە ھاوکاری ئاژانسی کۆیکای کۆریا دەخرێتە بواری جێبەجێکردن و وەزارەتەکان لە ئەمڕۆوە دەتوانن لە قۆناغی بانگەوازی تەندەرەوە تا دەگات بە واژۆکردنی گرێبەست سودی لێ ببینن و بەکاری بھێنن.

د. دارا ڕەشید مەحمود راشیگەیاند، "داوا لە ھەموو کۆمپانیا و ئەو شوێنانە دەکەم کە دەیانەوێت لە کێبڕکێی وەرگرتن و ئەنجامدانی پڕۆژەکان لەڕێگەی ئەم سیستەمەوە ( http://www.keps.digital.gov.krd/) خۆیان تۆمار بکەن لەماوەیەکی کەم و بە شێوازێکی زۆر ئاسان پرۆسەکانی تەندرین و دیاری کردنی گرێبەستەکان ئەنجامبدەن."

راشیگەیاند، "پێشوتر چەندین رۆژی پێویست بوو بۆ ئەوەی پرۆسەی تەندرین و گرێبەستی پرۆژەکان ئەنجامبدرێت."

لینکی ماڵپەری سیستەمی ئەلیکترۆنی گرێبەستە گشتیەکان:
‏http://www.keps.digital.gov.krd/

وەزارەتی کشتوکاڵ و سەرچاوەکانی ئاوی حکومەتی ھەرێم بە دروشمی( کشتوکاڵی بەردەوام لە پێناو ژیانێکی بەردەوام) بە سەرپەرشتی وەزیری کشتوکاڵ و سەرچاوەکانی ئاوی حکومەتی ھەرێمی کوردستان ڕێکەوتنێکی لەگەڵ کۆمپانیایەکی کەرتی تایبەت ئیمزا کرد بۆ پەرەپێدانی زیاتر کەرتی کشتوکاڵی.

بە گوێرەی رێکەوتنەکە ناوەندێکی گەورەی توێژینەوە بۆ پەرەپێدان کشتوکاڵی و فێرکاری و تاقیگەی و پشکنینی پێشکەوتوو بەرھەمە کشتوکاڵیەکان و ڕاھێنانی جوتیاران دادەمەزرێنرێت, ئەو ناوەندەش لە ڕێگای ئەو کۆمپانیایەوە پەیوەندی ڕاستەوخۆی لە گەڵ کۆمپانیا ھۆڵەندیەکان دەبیت, تا لە رێگایەوە کەرتی کشتوکاڵ لە ھەرێم بچێتە قۆناغێکی دیکەوە.

لە راگەیەندراوێکدا لەبارەی کۆڕبەندەکە، حەمەی حەمە سەعید وەزیری رۆشنبیری  رایگەیاند، "شوێنەواری شارستانیەتە دێرینەکانمان گەواھی مێژووی دێرین و رەسەنی ئێمە دەدەن کە مافی خۆمانە شانازی پێوە بکەین،  بەتایبەت بە شارستانیەتەکانی مادو ئیلامەوە."

راشیگەیاند، وڵاتی ئێمە بە دۆڵی رافدەین و وڵاتی نێوان ھەردوو رووبارەکە ناودەبرێت، بێشکەو لانکەی شارستانیەتە دێرینەکانە بە تایبەت (سۆمەری، ئاشووری، کلدانی، بابلی ...ھتد) ھاوکات کاریگەری شارستانیتەکانی (ئیلام و ماد)یشی لەسەرە.

وتیشی، "وڵاتی ئێمە بە زێدی داھێانی نووسین دادەنرێت و بۆ یەکەم جار سۆمەرییەکان تێیدا روونووسی مێخیان داھێناوەو لێرەوە نووسینیان ھاتووەتە ناو شارستانیەتیەت و مرۆڤایەتییەوە."

لە بەشێکی دیکەی وتەکانی وەزیری رۆشنبیری و لاواندا ھاتووە، لەسەرمان پێویستە  لەسەر خاڵە ھاوبەشەکانمان کۆببینەوەو  دیالۆگی شارستانی بکەینە بنەما بۆ پێکەوە ژیانی راستەقینە.

ھەر لەبارەی کۆڕبەندەکەوە راشیگەیاند، " یاساو دەستوور لەم وڵاتەدا داھێنراون کە حامۆڕابی سوارچاکی ئەم مەیدانە بووە، شەریعەتی ناوبراو بە یەکەم شەریعەتی مێژووی مرۆڤایەتی دادانرێت، ھەروەھا لەبواری بەرھەمھێنانی کشتوکاڵی و دۆزینەوەی میتاڵ و بەرھەمھێنانی کاڵا بلیمەت بوون، ھەر بۆ نموونە لە ھەزارەی چوارەمی پێش زایین شوشەیان بەرھەمھێناوە."

لە کۆتایی راگەیەندراوەکەی وەزیری رۆشنبیریدا ھاتووە، " شارستانیەتە دێرینەکانی ئەم وڵاتە داھێنەری سیستمی ئاودان و پێشخستنی بەرھەمھێنانی کشتوکاڵی بوون، لە کنەو پشکنینەکاندا تەنھا لەشاری نەینەوا ١٨ جۆگەی ئاودان دۆزراونەتەوە.. ھاوکاتیش ھەقە بپرسین ئێمەی بەجێماو میراتگری پێشینان ئێستا لە کوێی شارستانیەتی دونیادا وەستاوین .دیارە شارستانیەتە دێرینەکان کەمێک پێکەوە ژیان و زۆرێک ناگۆکی و شەڕوشۆڕ لە نێوانیاندا ھەبووە ، بەڵام لەم رۆژگارەدا کەسەردەمی شۆڕشی زانست و تێکنۆلۆژیایە و مرۆڤایەتی لە گەشەکردنی بەردەوامدایە."

بە پێی راپۆرتێکی رێکخراوەکە، زۆرترین ژمارەی منداڵانی ڕفێندراو لە شاری سنە تۆمارکراوە کە ١٧ حاڵەت بووە. دواتر لە شاری جوانڕۆ ١٥ حاڵەت و لە شاری سەقز ١٤ حاڵەت.
ئاماژە بەوەشکراوە، لە کۆی ئەو ١٣٠ کەسەی کە ناسنامەیان ئاشکرا کراوە، ٢٧ کەسیان کچ و ١٠٣ کەسیشیان کوڕن.

رێکخراوی ھەنگاو دەڵێت، ژمارەیەک لەو منداڵە ڕفێندراوانە پاش تێپەڕبوونی چەند ڕۆژ و ھەفتەیەک لە ناڕوونیی چارەنووسیان، بە شێوەیەکی نایاسایی بەڵێننامەیان پێ پڕ کراوەتەوە و پاشانیش کۆمەڵێکیان بە بارمتە ئازاد کراون.

بە پێی بەدواداچوونەکانی ھەنگاو، تا ئێستا دۆسیەی کۆمەڵێک لەو منداڵانە بۆ لقەکانی دادگای شۆڕشی کۆماری ئیسلامی نێردراون.

"بەشدار حەسەن" سەرۆکی تیمی پارێزەرانی گیراوانی بادینان  لە راگەیەنراوێکدا رایگەیاند، تیمی پارێزەرانی بادینان لەگەڵ د."مونا یاقۆ" سەرۆکی دەستەی مافی مرۆڤ کۆبوونەوە و گفتوگۆ کراوە لەسەر پێشلکارییەکان.

ئاماژەی بەوەشدا، دوای ئەوەی "شێروان شێروانی" رۆژنامەنووس خرایە زیندانی تاکە کەسی، وەفدێکی باڵای دەستەکە سەردانی چاکسازیان کردووە، ھەروەھا لەسەر پرسی دروستکردنی تۆمەتێک و کەیسێک بۆ رۆژنامەنوس و چالاکوان ئەیاز کەرەم و دورخستنەوەی گوھدار زێباری لە ھۆڵی ھاوڕێکانیتری گفتوگۆیان کردووە.

وتیشی سەرۆکی دەستەکە دوپاتیکردەوە، کە ھاوکاریان دەبێت و بەردەوام دەبن لە بەدواداچون بۆ نەھێشتنی ئەو ھەمو سزاو پێشێلکاریانەی کە روبەروی سزادراوانی بادینان بۆتەوە و دەبێتەوە .

پێشتر "بەشدار حەسەن" رایگەیاندبوو، چوار جارە بە بیانووی جیا گیراوانی بادینان سزا دەدرێن، ھۆکارەکەش تەنھا ئەوەیە داوای گواستنەوەیان کردووە بۆ چاکسازی گەورانی سلێمانی.

شاناز ئیبراھیم ئەحمەد لە کۆشکی سەلام لە بەغداد بە ئامادەبوونی رابیحە حەمەد ئەندامی سەرکردایەتی یەکێتی، لەگەڵ ژنانی پەرلەمانتاری فراکسیۆنە کوردییەکانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق کۆبووەوە و رایگەیاند، رۆڵ و کاریگەری ژنان گرنگە لە سەرجەم کایەکان و جومگە سەرەکییەکانی دەسەڵات و بڕیاردان، بوونی ژمارەیەکی زۆری پەرلەمانتاری ژنیش لە فراکسیۆنە کوردییەکان جێگەی خۆشحاڵییە، داواشیکرد، لە بەرامبەر پرسە نەتەوەییەکان و داواکارییەکانی کورد و ژنانی کورد ھەموویان یەک ھەڵوێست بن.

خانمی یەکەمی عێراق داواشیکرد ژنانی پەرلەمانتار لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق چالاک بن و ھاوتای پیاوان بن، ھەموو پشتیوانییەکیشی بۆ دوپاتکردنەوە.

ناوەندی چاپەمەنی و راگەیاندنی ھەپەگە بڵاویکردەوە، لە ھەڵمەتێکی گەریلادا لە دەوروبەری گوندی لەیلەگی پارێزگای موش لە باکوری کوردستان شەڕی سەخت لە نێوان ھێزەکانی گەریلا و سوپای تورکیا روویدا و لە شەڕەکەدا حەوت سەربازی تورکیا کوژران.

ئاماژەی بۆ ئەوەشکرد، دوای ھەڵمەتەکەی گەریلا، تورکیا بە فڕۆکەی جەنگی و ھێلیکۆپتەر بۆردومانی ناوچەکەی کردوە، لە ئەنجامدا گەریلایەک بە ناوی (ئاسۆ فەرزاد) کە لەدایکبووی شاری روانسەری رۆژھەڵاتی کوردستانە کوژراوە.

بەپێی ئاماری بەڕێوبەرایەتی گشتی تەندروستی سلێمانی، لەماوەی مانگی ڕابردوو لە رێکەوتی ۱ بۆ ٣٠/١١/٢٠٢٢ لە نەخۆشخانەی منداڵانی فێرکاری د.جەمال ئەحمەد ڕەشید لەشاری سلێمانی ٢٣ ھەزار و ٤٣٠ منداڵی نەخۆش لە ھەردوو بەشی دەوامی بەیانیان و بەشی ڕاوێژکاری نەخۆشخانەکە بینراون و سەرجەمیان چارەسەری پێویستیان بۆ کراوە سێ ھەزار و ٦١ منداڵ داخڵ کراون.

ھەر بەپێی ئامارەکە لە مانگی ڕابردوودا لە نەخۆشخانەی منداڵانی فێرکاری د.جەمال ئەحمەد ڕەشید ۲۱۹ منداڵ لەبەشی بەدخۆراکی و ۲۳۹ منداڵ لەبەشی تیشک و دەمار و ۱٤٦ منداڵ لەبەشی ڕاھێنانەوەی چارەسەری خۆراک بینراون و ۹۳۷ حاڵەتی ھەناسەتوندی  تۆمارکراوە.

ھەر لەمانگی ڕابردوودا  لەنەخۆشخانەکەدا ( ۱۸٫۰۸۰) ١٨ ھەزار و ٨٠ پشکنینی تاقیگەیی جۆراوجۆر و ۳۱٤ پشکنینی گەشەی ھۆرمۆن و ٥٦۲ سۆنەر و۸۰ ئیکۆ و ۲٤ نازور ئەنجام دراوە و ٦۰٦ تیشک گیراوە.